CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN ĐỐI TƯỢNG THAM GIA BHXH TỰ NGUYỆN 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI VÀ BẢO HIỂM XÃ HỘI TỰ NGUYỆN 1.1 Khái niệm Bảo hiểm xã hội và Bảo hiểm xã hội tự nguyện 1.1 Khái niệm Bảo hiểm xã hội Bảo hiểm và BHXH đã hình thành rất sớm trong lịch sử phát triển của xã hội loài người và đã được nhiều nhà khoa học đề cập, nghiên cứu một cách sâu sắc dưới nhiều góc độ và khía cạnh khác nhau. BHXH đã xuất hiện và phát triển cùng với quá trình phát của nhân loại. Theo Tổ chức lao động Quốc tế (ILO) thì nước Phổ (nay là Cộng hòa Liên bang Đức) là nước đầu tiên trên thế giới ban hành chế độ bảo hiểm ốm đau vào năm 1883, đánh dấu sự ra đời của BHXH [5].
Ở nước ta, BHXH được Chủ tịch Hồ Chí Minh quan tâm ngay từ khi bôn ba tìm đường cứu nước, Người đã nhiều lần đề cập đến cụm từ “Bảo hiểm xã hội” và khẳng định BHXH là một chính sách cơ bản đối với người lao động. Kể từ khi xuất hiện đến nay, BHXH luôn phát huy tác dụng trong những lúc người lao động (NLĐ) gặp khó khăn hiểm nghèo do bị ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, tuổi già… trên cơ sở những cam kết đóng góp của NLĐ và người sử dụng lao động (NSDLĐ) cho một bên thứ ba (cơ quan bảo hiểm) trước khi xảy ra những biến cố đó. Tuy nhiên, BHXH không trực tiếp chữa bệnh cho người tham gia BHXH khi họ ốm đau, tai nạn, sắp xếp việc làm cho người mất việc làm… mà chỉ giúp họ giữ thăng bằng phần thu nhập bị giảm hay bị mất hoặc giúp họ trang trải phần chi tiêu bị tăng cao đột xuất do gặp các rủi ro nói trên. Vì vậy, BHXH là phạm trù kinh tế tổng hợp, là sự đảm bảo thu nhập nhằm đảm bảo cuộc sống cho NLĐ khi bị giảm hoặc mất khả năng lao động.
Ở đây, BHXH đã thực hiện nguyên tắc “lấy của số đông bù cho số ít”. 8 Theo từ điển Bách khoa: "BHXH là sự đảm bảo, thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ mất hoặc giảm thu nhập do bị ốm đau, thai sản, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, tàn tật, thất nghiệp, tuổi già, tử tuất, dựa trên cơ sở một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH, có sự bảo hộ của Nhà nước theo pháp luật, nhằm đảm bảo, an toàn đời sống cho người lao động và gia đình họ, đồng thời góp phần đảm bảo an toàn xã hội". Công ước 102 của Tổ chức lao động quốc tế (ILO) đưa ra khái niệm về BHXH như sau: “BHXH là sự bảo vệ mà xã hội cung cấp cho các thành viên của mình thông qua một loạt các biện pháp công cộng, nhằm chống lại những khó khăn về kinh tế và xã hội dẫn đến việc ngừng hoặc giảm sút đáng kể về thu nhập gây ra bởi ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, thất nghiệp, tàn tật, tuổi già, và chết; đồng thời bảo đảm chăm sóc y tế và trợ cấp cho các gia đình đông con”. Khái niệm này đã phản ánh được sự kết hợp hai mặt của BHXH là mặt kinh tế và mặt xã hội.
Còn theo khái niệm của BHXH Việt Nam: “BHXH là sự bảo vệ của xã hội đối với người lao động thông qua việc huy động các nguồn đóng góp để trợ cấp cho họ, nhằm khắc phục những khó khăn về kinh tế và xã hội do bị ngừng hoặc bị giảm thu nhập gây ra bởi ốm đau, thai sản, tai nạn, thất nghiệp, mất khả năng lao động, tuổi già và chết” [3]. Hiện nay, theo quy định tại Khoản 1 Điều 3 Luật BHXH thì BHXH được định nghĩa như sau: “BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của NLĐ khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH” [15].2 Khái niệm Bảo hiểm xã hội tự nguyện Với tác dụng to lớn trong việc giảm gánh nặng ngân sách, cải thiện đời sống cho người tham gia, bảo đảm an sinh xã hội bền vững, BHXH phát triển rộng rãi bảo đảm cho mọi người lao động đều được tham gia. Chính vì vậy, trong xã hội xuất hiện hình thức BHXH tự nguyện. Theo đó, BHXH tự nguyện là loại hình bảo hiểm mà người lao động có quyền tự quyết định tham gia hay không tham gia, 9 được lựa chọn mức đóng, phương thức đóng, hưởng phù hợp, theo các quy định linh hoạt của pháp luật.
Hiện nay, trên thế giới tồn tại hai mô hình BHXH tự nguyện: thứ nhất, BHXH tự nguyện tồn tại như một hình thức bổ sung cho BHXH bắt buộc; thứ hai, BHXH tự nguyện mở ra cho bất kỳ đối tượng nào tham gia. Mặc dù mang tính chất BHXH tự nguyện nhưng chính sách BHXH tự nguyện vẫn là chính sách do Nhà nước ban hành nhằm đảm bảo quyền lợi cho các bên tham gia. Nhà nước quy định mức đóng để Quỹ BHXH tự nguyện đủ lớn để chi trả chế độ cho người tham gia BHXH tự nguyện và xây dựng các chế độ mà người tham gia BHXH tự nguyện được hưởng (bao gồm điều kiện hưởng, mức hưởng) để đảm bảo bù đắp rủi ro cho người tham gia BHXH tự nguyện. Dưới góc độ tiếp cận đó, dựa trên các khái niệm được đưa ra thì có thể hiểu về BHXH tự nguyện như sau: Bảo hiểm xã hội tự nguyện là một loại hình BHXH do Nhà nước ban hành để đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ gặp phải những biến cố rủi ro làm giảm hoặc mất khả năng lao động bằng cách hình thành quỹ tài chính tập trung do sự tự nguyện đóng góp một phần thu nhập của người lao động nhằm đảm bảo đời sống cho người lao động và cho gia đình họ, góp phần đảm bảo an sinh xã hội [9, tr31] Theo Luật BHXH Việt Nam năm 2014: “Bảo hiểm xã hội tự nguyện là loại hình BHXH do nhà nước tổ chức mà người tham gia được lựa chọn mức đóng, phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình và nhà nước có chính sách hỗ trợ tiền đóng BHXH để người tham gia hưởng chế độ hưu trí và tử tuất” [10, tr3] Như vậy, loại hình BHXH tự nguyện chỉ được hình thành và thực hiện trên cơ sở: - Có nhiều người lao động tham gia; Có khả năng tài chính để đóng phí BHXH tự nguyện; Có những thống nhất với những quy định cụ thể (mức đóng, mức hưởng, quy trình thực hiện, phương pháp quản lý, sử dụng quỹ BHXH tự nguyện…) của loại hình BHXH tự nguyện.
- Có tổ chức, cơ quan đứng ra thực hiện BHXH tự nguyện. 10 - Được Nhà nước bảo hộ và hỗ trợ khi cần thiết. Ngày 20/11/2014, Quốc hội khoá XIII đã thông qua Luật BHXH số: 58/2014/QH13 sửa đổi, bổ sung một số điều Luật BHXH năm 2006. Theo đó, đối tượng áp dụng, mức đóng, phương thức đóng, quyền lợi của người tham gia đã được sửa đổi, bổ sung cho phù hợp với nhu cầu thực tiễn và sự phát triển của xã hội.
Tuy nhiên, ở nước ta loại hình BHXH tự nguyện mới được triển khai gần 12 năm áp dụng cho người lao động là nông dân và lao động tự do có mức thu nhập thấp và bấp bênh nên chúng ta chỉ lựa chọn 2 chế độ là hưu trí và tử tuất.3 Khái niệm quỹ bảo hiểm xã hội tự nguyện Quỹ BHXH tự nguyện là quỹ tài chính độc lập với ngân sách nhà nước, được hình thành từ đóng góp của người lao động và có sự hỗ trợ của Nhà nước. Người tham gia BHXH TN Trả các chế độ BHXH cho đóng BHXH theo quy định người tham gia BHXH TN Tiền từ Quỹ BHXH BB QUỸ BẢO chyển sang chi trả theo Đóng BHYT cho người đang chế độ cho các đối tượng HIỂM XÃ hưởng lương hưu đã có thời gian tham gia HỘI TỰ BHXH BB NGUYỆN Tiền sinh lời của hoạt động Chi phí quản lý đầu tư từ Quỹ BHXH TN Hỗ trợ của Nhà nước Đầu tư để bảo toàn và tăng trưởng Quỹ Các nguồn thu hợp pháp khác Nguồn tài liệu: Điều 82, chương V, Luật BHXH số 58/2014/QH13 Sơ đồ 1.1: Sự lưu thông quỹ bảo hiểm xã hội tự nguyện 11 1. Đặc điểm, nguyên tắc và vai trò của Bảo hiểm xã hội tự nguyện 1.1 Đặc điểm của Bảo hiểm xã hội tự nguyện Bảo hiểm xã hội tự nguyện với tư cách là tiểu hệ thống của hệ thống BHXH quốc gia, nên có những đặc điểm chung của BHXH. Ngoài ra, BHXH tự nguyện có những đặc điểm cơ bản như: BHXH tự nguyện cũng như BHXH, dựa trên nguyên tắc cùng chia sẻ rủi ro giữa những người tham gia bảo hiểm; Đòi hỏi tất cả mọi người tham gia và bao trùm bởi một hệ thống được quy định mà các mức đóng góp tạo nên một quỹ chung; Các thành viên được hưởng chế độ khi họ gặp các sự cố, các “rủi ro xã hội” được bảo hiểm và đủ điều kiện để hưởng; Chi phí cho các chế độ được chi trả bởi nguồn quỹ BHXH tự nguyện; Nguồn quỹ được hình thành từ các mức đóng góp của người tham gia, trong BHXH tự nguyện chủ yếu là người lao động, với một phần hỗ trợ của nhà nước; Đòi hỏi tham gia tự nguyện nhưng dựa trên những mức phí xác định; Các mức đóng góp được đưa vào một quỹ BHXH tự nguyện và các chế độ được chi trả từ đó.2 Nguyên tắc của Bảo hiểm xã hội tự nguyện - Mức hưởng được tính trên cơ sở mức đóng, thời gian đóng BHXH tự nguyện và có chia sẻ giữa những người tham gia BHXH.
- Mức đóng bảo được tính trên cơ sở mức thu nhập tháng do người lao động lựa chọn. - Người lao động vừa có thời gian đóng BHXH bắt buộc vừa có thời gian đóng BHXH tự nguyện được hưởng chế độ hưu trí và chế độ tử tuất trên cơ sở thời gian đã đóng BHXH. Thời gian đóng BHXH đã được tính hưởng BHXH một lần thì không tính vào thời gian làm cơ sở tính hưởng các chế độ BHXH. - Việc thực hiện BHXH tự nguyện phải đơn giản, dễ dàng, thuận tiện, bảo đảm kịp thời và đầy đủ quyền lợi của người tham gia BHXH tự nguyện.
- Quỹ BHXH tự nguyện được quản lý tập trung, thống nhất, công khai, minh bạch; được sử dụng đúng mục đích và được hạch toán độc lập theo các quỹ thành phần.