Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HỢP ĐỒNG MUA BÁN HÀNG HÓA QUA SỞ GIAO DỊCH HÀNG HÓA 1. Khái quát về mua bán hàng hoá qua sở giao dịch hàng hoá 1. Khái niệm Dưới giác độ kinh tế: Mua bán hàng hóa qua SGDHH là phương thức mua bán hàng hóa trung gian, diễn ra trên một thị trường hiện đại – thị trường mà ở đó, “trong cùng một không gian, thời gian và địa điểm, không có sự xuất hiện đồng thời của người bán, người mua và không có sự hiện diện của hàng hóa” [18, tr. Hình thức mua bán này xuất hiện chủ thể trung gian là SGDHH với những quy tắc giao dịch bắt buộc các bên tham gia phải tuân theo.
Chính sự tồn tại của SGDHH – một cơ chế trung gian đã góp phần tạo nên sự khác biệt của loại hình mua bán hàng hóa này với mua bán hàng hóa thông thường và mua bán hàng hóa tương lai ngoài SGDHH (thị trường OTC). SGDHH – chủ thể được thành lập theo đúng quy định của pháp luật – là nơi cung cấp các điều kiện mua bán cần thiết và đảm bảo cho hoạt động mua bán hàng hóa tương lai được tiến hành nghiêm chỉnh và có tính thực thi cao. Các bên sẽ không phải quan tâm về việc đảm bảo nghĩa vụ thực hiện hợp đồng của bên kia. Tại SGDHH, hàng hóa không được đem ra trao đổi trực tiếp mà các chủ thể đến đây để cam kết mua bán với nhau về loại hàng hóa, số lượng, thời gian, địa điểm giao hàng… vào một ngày ấn định trong tương lai.
Chính sự chuẩn hóa về các nội dung của hợp đồng đã tạo cho hình thức mua bán này trở nên nhanh chóng và thuận tiện. Đồng thời, hình thức mua bán này cũng đem đến nhiều ưu việt cho khách hàng khi bên có nhu cầu mua và bên có nhu cầu bán không phải trực tiếp đến SGDHH để thực hiện hoạt động mua bán mà thực hiện thông qua thành viên môi giới và thành viên kinh doanh của SGDHH. Các bên có nhu 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cầu, chỉ cần một cuộc điện thoại hay một cú click chuột đã có ngay cơ hội sở hữu một hợp đồng như ý muốn. Dưới giác độ pháp lý: pháp luật của các quốc gia rất chú trọng đến việc xây dựng khái niệm về hoạt động mua bán hàng hóa qua SGDHH nhằm phân biệt với các hình thức mua bán hàng hóa khác.
Tại khoản 1 điều 3 Luật giao dịch hàng hóa và chứng khoán tương lai Hàn Quốc (ban hành năm 1995, sửa đổi lần cuối 2004) (Korea Securities and Futures Exchange Act) có quy định: Kinh doanh hàng hóa tương lai nghĩa là giao dịch thuộc một trong các loại giao dịch dưới đây hoặc các giao dịch tương tự khác, được thực hiện trên thị trường hàng hóa tương lai theo các tiêu chuẩn và thủ tục quy định tại Luật này và theo quy định của Sở giao dịch hàng hóa tương lai: (a) Giao dịch trong đó các bên đồng ý giao và nhận một lượng hàng tiêu dùng hoặc khoản thu tài chính cụ thể với một mức giá xác định tại thời điểm xác định trong tương lai, để trả hoặc nhận một khoản tiền bằng mức chênh lệch giữa giá thỏa thuận trước và giá bán lại hoặc giá mua lại. (b) Giao dịch trong đó các bên đồng ý trả hoặc nhận một khoản tiền được tính trên cơ sở mức chênh lệch giữa giá trị thỏa thuận ước tính (agreed – upon value) của một chỉ số cụ thể (dưới đây gọi tắt là “giá trị thỏa thuận”) được thiết lập trước đó và giá trị của chỉ số đó tại một thời điểm xác định trong tương lai; hoặc (c) Giao dịch trong đó một bên đồng ý dành cho bên kia quyền thực hiện giao dịch thuộc một trong các loại giao dịch dưới đây và bên được nhượng quyền cam kết trả một khoản tiền cho quyền đó: (i) Giao dịch quy định tại điểm (a), (b) khoản này 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Với quy định trên, khái niệm về hoạt động mua bán hàng hóa tương lai qua SGDHH được nêu khá rõ ràng trong luật pháp Hàn Quốc. Theo đó, các bên thỏa thuận mua bán hàng hóa (hàng tiêu dùng, khoản thu tài chính và chỉ số thị trường) với mức giá trong thời điểm hiện tại nhưng việc thực hiện được tiến hành trong tương lai.
Lợi nhuận thu được chính là khoản chênh lệch giữa giá thỏa thuận trước và giá xác định tại thời điểm trong tương lai. Đồng thời, loại hình giao dịch này còn bao gồm các giao dịch quyền chọn hàng hóa trong tương lai. Quyền chọn này cung cấp cho người mua quyền một quyền được chọn mua hợp đồng tương lai hoặc chính những hàng hóa tương lai đó. Như vậy, theo pháp luật Hàn Quốc mua bán hàng hóa tương lai ở đây bao gồm cả hợp đồng tương lai và hợp đồng quyền chọn.
Luật về Giao dịch Hàng nông sản Thái Lan năm 2001 có quy định: Giao dịch kỳ hạn là việc mua và bán một loại hàng hóa nông sản dưới hình thức bán đấu giá tại Sở giao dịch hàng hóa, trong đó hàng hóa sẽ được giao và nhận tại một thời điểm trong tương lai với số lượng và giá cả đã được thỏa thuận trước, tuân theo các nguyên tắc, thủ tục và điều kiện do Ban giám đốc Sở giao dịch quy định [6, Điều 3]. Như vậy, luật pháp Thái Lan cũng thừa nhận hình thức mua bán hàng hóa tương lai qua SGDHH thông qua một đạo luật riêng biệt mà ở đó, tính chất của hoạt động này cũng chính là việc mua và bán hàng hóa với số lượng và giá cả đã được thỏa thuận từ trước nhưng việc giao và nhận hàng được thực hiện tại một thời điểm trong tương lai. Điều này có những nét tương đồng với Luật giao dịch hàng hóa và chứng khoán tương lai Hàn Quốc, tuy nhiên khái niệm này thiên về quy định đối với vấn đề giao hàng thực hơn hoạt 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com động thanh lý trước thời hạn của hoạt động mua bán hàng hóa tương lai qua SGDHH. Bên cạnh đó, hoạt động mua bán này đều được thực hiện dưới hình thức bán đấu giá tại SGDHH và phải tuân thủ các nguyên tắc, thủ tục và điều kiện do Ban giám đốc SGD quy định.
Ở Việt Nam, Luật Thương mại 2005 quy định: Mua bán hàng hóa qua SGDHH là hoạt động thương mại, theo đó các bên thỏa thuận thực hiện việc mua bán một lượng nhất định của một loại hàng hóa nhất định qua SGDHH theo những tiêu chuẩn nhất định của SGDHH với giá được thỏa thuận tại thời điểm giao kết hợp đồng và thời gian giao hàng được xác định tại một thời điểm trong tương lai [15, Điều 63, Khoản 1]. Với quy định này, pháp luật Việt Nam có nhiều nét tương đồng với pháp luật của Thái Lan khi đưa ra khái niệm về loại hình giao dịch đặc biệt này. Theo đó, chúng ta khẳng định hoạt động mua bán hàng hóa qua SGDHH trước tiên là một hoạt động thương mại, mang đầy đủ tính chất của một hoạt động thương mại nói chung. Đồng thời, hoạt động mua bán hàng hóa này được thực hiện qua SGDHH với giá cả được thỏa thuận trước tại thời điểm giao kết hợp đồng và thời gian giao hàng được xác định tại một thời điểm trong tương lai.
Có thể nói, các bên tìm đến nhau không vì mục đích ký kết hợp đồng giao hàng ngay thời điểm hiện tại, mà thực chất là để ký kết cam kết mua bán hàng hóa tại thời điểm hiện tại và thực hiện chúng trong tương lai phù hợp với thỏa thuận của các bên. Chính thời điểm tương lai và có sự xuất hiện của SGDHH là điều tạo nên sự khác biệt của hoạt động mua bán hàng hóa qua SGDHH. Đặc điểm Thứ nhất, mua bán hàng hóa qua SGDHH là loại hình mua bán hàng hóa qua trung gian, hay nói cách khác người mua và người bán thông qua chủ thể thực hiện dịch vụ trung gian để hoạt động mua bán hàng hóa qua Sở. Đây 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com là điểm khác biệt cơ bản của hoạt động mua bán hàng hoá thông qua SGDHH với hoạt động mua bán hàng hoá thông thường và hoạt động mua bán hàng hoá tương lai trên thị trường OTC.
Trong hoạt động mua bán hàng hoá thông thường, các bên trực tiếp thoả thuận với nhau về giá cả, số lượng, phẩm cấp hàng hoá, thời hạn giao nhận mà không cần phải thông qua trung gian nếu không có nhu cầu. Hoạt động mua bán hàng hoá tương lai trên thị trường OTC, các bên có thể chủ động thoả thuận với nhau việc mua, bán một lượng hàng hoá nhất định với các điều khoản về chất lượng, giá cả và thời điểm giao hàng trong tương lai. Nhưng đối với hoạt động mua bán hàng hoá qua SGDHH, thoả thuận mua bán hàng hoá của các bên nhất thiết phải thực hiện thông qua SGDHH. SGDHH đóng vai trò trung gian, kết nối quan hệ mua bán hàng hoá của các bên mua bán hàng hoá, người mua và người bán không cần biết nhau, chỉ cần đặt lệnh thông qua các thành viên của SGDHH.
Đồng thời, với quy chế ký quỹ giao dịch cho mỗi hợp đồng được ký kết, SGDHH đã đứng ra đảm bảo khả năng thực hiện nghĩa vụ của các bên tham gia mua bán tại Sở, vì nếu không thực hiện nghĩa vụ hợp đồng, nguy cơ gánh chịu trách nhiệm còn nặng nề hơn đối với bên vi phạm. Việc ký quỹ giao dịch nhằm đảm bảo khả năng thực hiện nghĩa vụ chứ không phải bảo đảm khả năng thanh toán cho hợp đồng. Thứ hai, đây là loại hình mua bán hàng hóa trong tương lai, theo đó giá của hàng hoá do các bên mua bán thoả thuận là giá của hàng hoá đó tại thời điểm giao kết hợp đồng và thời gian giao hàng được xác định tại thời điểm trong tương lai. Đây cũng là điểm đặc trưng của mua bán hàng hoá qua SGDHH, là điểm khác biệt cơ bản đối với các hoạt động mua bán hàng hoá thông thường.
Trong quan hệ mua bán hàng hoá thông thường, sau khi các bên mua, bán đã thoả thuận xong về việc mua bán, bên mua có nghĩa vụ trả tiền cho bên bán và nhận hàng hoá, bên bán nhận tiền và có nghĩa vụ giao 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hàng cho bên mua thì quan hệ mua bán sẽ chấm dứt. Nhưng trong quan hệ mua bán hàng hoá qua SGDHH, tại thời điểm thoả thuận, các bên đồng ý mua, bán một lượng hàng hoá với giá của hàng hoá đó tại thời điểm giao kết nhưng việc giao hàng lại diễn ra tại thời điểm trong tương lai.