Chương 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ CÔNG TY CHO THUÊ TÀI CHÍNH VÀ PHÁP LUẬT VỀ THÀNH LẬP VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA CÔNG TY CHO THUÊ TÀI CHÍNH Ở VIỆT NAM 1. Khái niệm công ty cho thuê tài chính Cho thuê tài sản là một công cụ tài chính đã được sáng tạo ra từ rất sớm trong lịch sử văn minh nhân loại.700 trước CN, vua Babilon là Hamurabi đã ban hành nhiều văn bản quan trọng tạo thành bộ luật lớn, trong đó có đưa ra các quy định về hoạt động thuê tài sản. Trong nền văn minh cổ đại như Hy Lạp - La Mã, Ai Cập,. các hình thức thuê để tài trợ việc sử dụng đất đai, gia súc, công cụ sản xuất cũng xuất hiện.
Có thể khẳng định rằng, nhiều vấn đề mà các giao dịch thuê mua ngày nay gặp phải đã được giải quyết từ nhiều thế kỷ trước. Tuy nhiên, "các giao dịch cho thuê tài sản thời cổ thuộc hình thức thuê kiểu truyền thống" [76]. Phương thức giao dịch này tương tự như phương thức thuê vận hành ngày nay. Đầu thế kỷ XIX, do sự phát triển của khoa học kỹ thuật và nền kinh tế hàng hóa, các nước tư bản bắt đầu thực hiện cuộc cách mạng công nghiệp, hoạt động CTTC đã có sự gia tăng đáng kể về số lượng và chủng loại thiết bị, tài sản cho thuê, trở thành công cụ tài chính được chấp nhận rộng rãi.
Đến đầu thập niên 50 của thế kỷ XX, giao dịch CTTC đã có những bước phát triển nhảy vọt, nhất là ở Mỹ. Các công ty kinh doanh tìm cách chuyển dần các rủi ro và lợi ích từ việc sở hữu tài sản của họ sang bên đi thuê dưới hình thức cho thuê tài sản, đồng thời nhằm đáp ứng nhu cầu vốn trung và dài hạn cho nền kinh tế. Đây là tiền đề xuất hiện hoạt động CTTC. Công ty CTTC độc lập đầu tiên được ra đời ở Mỹ vào năm 1952, do một công ty tư nhân tên là United States Corporation sáng lập.
Sau đó, nghiệp vụ CTTC phát triển sang châu Âu 11 z vào những năm 60 của thế kỷ XX. CTTC đã có những bước phát triển mạnh mẽ ở châu Á và nhiều khu vực khác từ thập kỷ 70 của thế kỷ XX. Nhiều quốc gia trên thế giới đều thừa nhận rằng các công ty chuyên doanh Leasing phải là "một định chế tài chính hoặc các ngân hàng, các tập đoàn công nghiệp lớn có thể tham gia Leasing như làm một chức năng hoạt động của tổ chức đó" [49]. Đối với Việt Nam, Nhà nước chưa ban hành văn bản luật riêng về CTTC, cơ sở pháp lý đầu tiên về công ty CTTC là thể lệ tín dụng thuê mua ban hành kèm theo Quyết định số 149/QĐ-NH5 ngày 27/5/1995 của Thống đốc NHNN.
Nghị định số 64/CP ngày 09/10/1995 của Chính phủ về việc ban hành quy chế tạm thời về tổ chức và hoạt động của công ty CTTC tại Việt Nam đã ghi nhận chính thức về hoạt động CTTC và công ty CTTC. Theo Nghị định số 64/CP của Chính phủ, công ty CTTC "là một loại hình công ty tài chính, hoạt động chủ yếu cho thuê máy móc, thiết bị và các động sản khác". Nghị định số 64/CP được thay thế bởi Nghị định số 16/2001/NĐ-CP. Vấn đề này được quy định cụ thể trong Thông tư số 06/2005/TT-NHNN ngày 12/10/2005 của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam về hướng dẫn thực hiện một số nội dung tại Nghị định số 16/2001/NĐ-CP và Nghị định số 65/2005/NĐ-CP của Chính phủ.
Theo quy định của Luật Các TCTD năm 2010, hoạt động CTTC đối với cá nhân, tổ chức được thực hiện thông qua công ty CTTC hoặc Công ty tài chính. Công ty CTTC là TCTD phi ngân hàng, là pháp nhân Việt Nam, hoạt động chủ yếu là CTTC. Khoản 1 Điều 4 Luật Các TCTD năm 2010 quy định: "Tổ chức tín dụng là doanh nghiệp thực hiện một hoặc tất cả các hoạt động ngân hàng. Tổ chức tín dụng bao gồm ngân hàng, tổ chức tín dụng phi ngân hàng, tổ chức tài chính vi mô và quỹ tín dụng nhân dân" [66].
Khoản 4 Điều 4 Luật Các TCTD quy định: "Tổ chức tín dụng phi ngân hàng là loại hình tổ chức tín dụng được thực hiện một hoặc một số hoạt động ngân hàng theo quy định của Luật này, trừ các hoạt động nhận tiền gửi của cá nhân và cung ứng các dịch thanh toán qua tài khoản" [66]. Điều 4 Luật DN 2005 quy định: "Doanh nghiệp là tổ chức kinh tế có tên riêng, có tài sản, có trụ sở giao 12 z dịch ổn định, được đăng ký kinh doanh theo quy định của pháp luật nhằm mục đích thực hiện các hoạt động kinh doanh" [59]. Luật DN 2005 điều chỉnh 04 loại hình DN thuộc mọi thành phần kinh tế: Công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn (TNHH) gồm một thành viên và từ hai thành viên trở lên), công ty hợp danh và DN tư nhân. Theo quy định của pháp luật về ngân hàng, loại hình công ty CTTC được tồn tại dưới 02 dạng là công ty CTTC cổ phần và công ty CTTC TNHH với các loại: - Công ty CTTC TNHH có hai thành viên trở lên: Đây là DN được thành lập do từ 02 đến năm 05 tổ chức là pháp nhân cùng góp vốn theo quy định của Luật DN, Luật Các TCTD 2010 và các văn bản hướng dẫn thi hành.
- Công ty CTTC TNHH một thành viên: Đây là DN được thành lập do một tổ chức làm chủ sở hữu theo quy định của Luật DN, Luật Các TCTD 2010 và các văn bản hướng dẫn thi hành. - Công ty CTTC cổ phần: Đây là DN được thành lập do các cá nhân, tổ chức cùng góp vốn theo quy định của của Luật DN, Luật Các TCTD 2010 và các văn bản hướng dẫn thi hành. Công ty CTTC liên doanh: là công ty CTTC được thành lập tại Việt Nam, bằng vốn góp của Bên Việt Nam (gồm một hoặc nhiều TCTD, DN Việt Nam) và Bên nước ngoài (gồm một hoặc nhiều TCTD nước ngoài) trên cơ sở hợp đồng liên doanh. Công ty CTTC liên doanh được thành lập dưới hình thức công ty TNHH hai thành viên trở lên.
Công ty CTTC 100% vốn nước ngoài: là công ty CTTC được thành lập tại Việt Nam với 100% vốn điều lệ thuộc sở hữu của một hoặc một số TCTD nước ngoài. Công ty CTTC 100% vốn nước ngoài được thành lập dưới hình thức công ty TNHH. Từ những phân tích trên, chúng ta nhận thấy, công ty CTTC là TCTD phi ngân hàng, là pháp nhân Việt Nam, hoạt động chính là CTTC theo quy định pháp luật. Công ty CTTC là TCTD có những đặc điểm cơ bản: 13 z - Về tổ chức: là pháp nhân kinh doanh chuyên nghiệp trên thị trường tài chính, hoạch toán độc lập, được thành lập và hoạt động theo quy định của pháp luật về ngân hàng và các quy định pháp luật khác có liên quan.
- Về hoạt động: phạm vi hoạt động của công ty CTTC hẹp hơn so với các TCTD là ngân hàng. Ngoài hoạt động kinh doanh chủ yếu là CTTC, các công ty CTTC được thực hiện một số hoạt động ngân hàng nhưng không nhận tiền gửi của cá nhân và cung ứng các dịch vụ thanh toán qua tài khoản của khách hàng. - Về nguồn vốn: ngoài vốn tự có, công ty CTTC thực hiện hoạt động trên cơ sở nguồn vốn huy động. Công ty CTTC huy động vốn thông qua phát hành chứng chỉ tiền gửi, kỳ phiếu, tín phiếu, trái phiếu; vay vốn trên thị trường của các TCTD, tổ chức tài chính và NHNN theo quy định pháp luật.
- Về quản lý nhà nước: loại hình DN chịu sự quản lý của Ngân hàng nhà nước Việt Nam, tồn tại ở hình thức công ty cổ phần hoặc công ty TNHH. - Về đối tượng kinh doanh: đối tượng kinh doanh chủ yếu là các tài sản hữu hình: máy móc, thiết bị và các động sản khác. Vai trò của công ty cho thuê tài chính Công ty CTTC có vai trò quan trọng trong nền kinh tế, được thể hiện dưới các khía cạnh cơ bản sau: - Công ty CTTC là tổ chức tài chính trung gian giữa người thừa vốn và người thiếu vốn, tạo sự luân chuyển vốn trong nền kinh tế, phá vỡ thế độc quyền cho vay trung và dài hạn của các NHTM, tạo ra sự cạnh tranh có lợi cho khách hàng và nền kinh tế. - Tạo thuận lợi để các DN tái cấu trúc nguồn vốn, hình thành kênh tín dụng trung và dài hạn cho các DN trong nền kinh tế.
Thông qua hoạt động CTTC, các DN sẽ chuyển hoán được nhiều nguồn vốn để đáp ứng nhu cầu về tài sản đầu tư cho DN. 14 z - Giúp nhà cung cấp thúc đẩy việc bán hàng do họ sản xuất ra, tránh được tình trạng mua trả góp, trả chậm, tạo điều kiện để mở rộng quy mô sản xuất, cải tiến kỹ thuật, đổi mới công nghệ, góp phần đẩy nhanh tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, cho phép chuyển hoán những công nghệ, thiết bị lạc hậu đến những nơi khác còn có nhu cầu sử dụng, tránh lãng phí. Công ty CTTC góp phần giúp các quốc gia, các nền kinh tế thu hút các nguồn vốn quốc tế thông qua các loại máy móc, thiết bị CTTC nhưng không làm tăng khoản nợ nước ngoài của quốc gia nhận được máy móc thiết bị. - Hoạt động của công ty CTTC thúc đẩy sự cạnh tranh bình đẳng giữa các loại hình TCTD.
Có quan điểm cho rằng công ty CTTC là đối thủ của ngân hàng. Tuy nhiên, theo quan điểm được thừa nhận rộng rãi, công ty CTTC là nơi đầu tư vốn mới của ngân hàng. Các DN có thể không đáp ứng yêu cầu cho vay của ngân hàng nhưng công ty CTTC là khách hàng tin cậy để các ngân hàng đầu tư vốn. Công ty CTTC là chiếc cầu nối giữa ngân hàng và các DN, nhất là DN vừa và nhỏ.
Khái niệm, nội dung pháp luật về thành lập và hoạt động của công ty cho thuê tài chính Như trên đã phân tích, công ty CTTC có vai trò rất quan trọng trong việc tạo vốn cho DN, thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế. Xuất phát từ vai trò này mà vấn đề thành lập và hoạt động của hiện nay được điều chỉnh rất cụ thể trong các văn bản pháp luật do nhà nước ban hành. Có thể nói, toàn bộ những quy định pháp luật điều chỉnh những quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình thành lập và hoạt động kinh doanh của công ty CTTC tạo thành pháp luật về thành lập và hoạt động của công ty CTTC.