Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÒNG CHỐNG, KHẮC PHỤC Ô NHIỄM NGUỒN NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT VỀ PHÒNG CHỐNG, KHẮC PHỤC Ô NHIỄM NGUỒN NƯỚC 1. Tổng quan về nguồn nước Tài nguyên thiên nhiên là các dạng vật chất, năng lƣợng, thông tin có giá trị tự thân, thể hiện qua các đặc tính cơ, lý, hoá, sinh. của chúng mà con ngƣời đã biết hoặc chƣa biết, tồn tại khách quan và tuân theo những quy luật tự nhiên nhất định, mà con ngƣời có thể sử dụng đƣợc trong hiện tại hoặc tƣơng lai. Theo “Thuật ngữ thuỷ văn và môi trường nước” [15], tài nguyên nƣớc là lƣợng nƣớc trên một vùng đã cho hoặc lƣu vực, biểu diễn ở dạng nƣớc có thể khai thác (nƣớc mặt và nƣớc dƣới đất).
Khoản 1 Điều 2 Luật Tài nguyên nƣớc của Việt Nam (2012) quy định "Tài nguyên nước bao gồm nguồn nước mặt, nước dưới đất, nước mưa và nước biển thuộc lãnh thổ của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam" [22]. Rõ ràng, tài nguyên nƣớc của một lãnh thổ là toàn bộ lƣợng nƣớc có trong đó mà con ngƣời có thể khai thác sử dụng đƣợc, xét cả về mặt lƣợng và chất, cho sinh hoạt, sản xuất, trong hiện tại và tƣơng lai. Nƣớc là dạng tài nguyên đặc biệt. Nó vừa là thành phần thiết yếu của sự sống và môi trƣờng, quyết định sự tồn tại, phát triển của xã hội, vừa có thể mang tai họa đến cho con ngƣời.
Nƣớc có khả năng tự tái tạo về lƣợng, về chất và về năng lƣợng. Nƣớc có vai trò to lớn trong các quá trình trên Trái Đất: Tham gia thành tạo bề mặt Trái Đất; Tham gia vào quá trình hình thành thời tiết, phân phối nhiệt ẩm theo không gian, thời gian, điều hoà khí hậu; Hấp thụ một 6 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com lƣợng đáng kể CO2, tạo điều kiện ổn định CO2 khí quyển. Tham gia hình thành thổ nhƣỡng và thảm thực vật; Là môi trƣờng cho các phản ứng hoá sinh tạo chất mới, chuyển dịch vật chất, tạo mỏ khoáng; Là nơi khởi nguồn sự sống và môi trƣờng sống của thuỷ sinh vật. Các giá trị sử dụng trên của nƣớc không hoàn toàn song hành, mà có thể có những đối nghịch, triệt tiêu nhau và việc khai thác một chức năng nào đó có thể dẫn đến làm giảm hoặc mất hẳn những chức năng còn lại.
Do vậy giá trị tổng hợp của tài nguyên không phải là phép cộng số học các giá trị trên và việc sử dụng hợp lý, hiệu quả tài nguyên nƣớc là một bài toán vô cùng phức tạp. Nhiều cộng đồng đã và đang có xu thế khai thác quá mức một vài chức năng nào đó của tài nguyên nƣớc địa phƣơng, gây tổn thƣơng toàn hệ thống, suy giảm, thậm chí triệt tiêu các chức năng còn lại của nó. Nhiều hoạt động nhân tạo đang làm tổn thƣơng điều kiện hình thành thời tiết, khí hậu, thuỷ văn tự nhiên ở tầm vĩ mô và toàn cầu, làm thay đổi các quy luật hình thành, biến đổi tài nguyên nƣớc vốn tƣơng đối ổn định, gây bất lợi cho các đối tƣợng sử dụng. Vấn đề về phòng chống và khắc phục ô nhiễm nguồn nước Ô nhiễm nguồn nƣớc theo cách nhìn tổng quan nhất là sự biến đổi các thành phần của nƣớc theo hƣớng bất lợi với cuộc sống của con ngƣời, của động vật, thực vật mà sự thay đổi đó chủ yếu lại chính do hoạt động của con ngƣời gây ra với quy mô, phƣơng thức và mức độ khác nhau, trực tiếp hoặc gián tiếp làm thay đổi mô hình, tính chất vật lý và sinh học của nƣớc.
Ô nhiễm nguồn nƣớc có thể do các nguyên nhân tự nhiên và nhân tạo nhƣng nguyên nhân chủ yếu vẫn là nhân tạo do nguồn nƣớc bị tiếp nhận quá nhiều chất thải do hoạt động của con ngƣời tạo nên [29]. Ngày nay, sự phát triển khoa học kĩ thuật đã đẩy nhanh tốc độ sản xuất 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com của cải vật chất đáp ứng yêu cầu ngày càng tăng của con ngƣời. Tuy nhiên, cùng với sự tăng các của cải vật chất đó, lƣợng các chất thải của các quá trình sản xuất cũng không ngừng tăng lên. Các chất thải nếu không đƣợc xử lý và quản lý chặt chẽ thì bằng các con đƣờng khác nhau chúng sẽ tới đƣợc nguồn nƣớc, làm cho nƣớc dần dần mất đi sự trong sạch và trở thành nƣớc ô nhiễm khi lƣợng chất bẩn này vƣợt quá giới hạn cho phép.
Các chất gây ô nhiễm nƣớc đến các sông hồ bằng các nguồn tập trung hoặc phân tán. Trong thực tế, muốn phòng ngừa và khắc phục ô nhiễm nguồn nƣớc chúng ta phải kiểm soát ô nhiễm nguồn nƣớc, thông qua việc điều tra khảo sát thực địa để xác định nguồn gốc gây ra ô nhiễm và kiểm soát chúng. Phòng chống và khắc phục ô nhiễm nƣớc với mục đích bảo vệ nguồn nƣớc luôn luôn có chất lƣợng tốt, bảo đảm cho sử dụng đƣợc lâu bền của con ngƣời và đảm bảo môi trƣơng sinh thái tự nhiên không bị ô nhiễm. Trong bối cảnh hiện nay nguồn nƣớc mặt và nƣớc ngầm một số nơi đang bị ô nhiễm ở các mức độ khác nhau, thì phòng ngừa và khắc phục ô nhiệm nƣớc phải thực hiện đƣợc mục tiêu: Không để xuất hiện những nguồn nƣớc mới; Không để gia tăng ô nhiễm tại những nơi đã bị ô nhiễm và đồng thời có biện pháp để khắc phục dần tình trạng ô nhiễm nƣớc tại những nơi đó.
Phòng ngừa và khắc phục ô nhiễm nguồn nƣớc là một vấn đề rất phức tạp vì các nguyên nhân gây ô nhiễm rất đa dạng và có nhiều nguồn ô nhiễm không thể chỉ ra đƣợc vị trí để kiểm soát. Đây là một vấn đề cần phải đƣợc tổ chức và thực hiện của toàn thể xã hội, trong đó vai trò của nhà nƣớc và của cộng đồng dân cƣ đều quan trọng nhƣ nhau. Sự cần thiết điều chỉnh vấn đề phòng chống, khắc phục ô nhiễm nguồn nước bằng pháp luật Vai trò của nguồn nƣớc không những thể hiện ở những ảnh hƣởng to lớn đối với đời sống, sức khỏe của con ngƣời mà còn ảnh hƣởng đến sự tồn 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tại và phát triển của nhiều ngành kinh tế. Đứng trƣớc thực trạng nguồn nƣớc có xu hƣớng ngày càng ô nhiễm, việc phòng chống và khắc phục ô nhiễm nƣớc đang trở thành yêu cầu bức thiết.
Phòng chống, khắc phục ô nhiễm nƣớc đòi hỏi phải áp dụng nhiều giải pháp tổng thể, trong đó việc nâng cao vai trò điều chỉnh bằng pháp luật là đặc biệt quan trọng. Nó xuất phát từ chính đặc trƣng của nguồn nƣớc và vai trò của pháp luật, cụ thể: Một là, nƣớc là tài nguyên quý giá, có thể nói rằng mọi hoạt động của con ngƣời đều rất cần đến nƣớc và có tác động đến tài nguyên nƣớc. Nƣớc xuất hiện ở khắp nơi và phục vụ tất cả các đối tƣợng có nhu cầu. Chính vì vậy, con ngƣời quen nghĩ rằng nguồn nƣớc là vô tận.
Thực tế lại không phải vậy, chính vì đặc trƣng phổ biến và sẵn có ở mọi nơi mà nguồn nƣớc lại phải chịu nhiều tổn thƣơng từ mọi đối tƣợng, từ ngƣời dân đến các cơ sở sản xuất, chế biến, dịch vụ…. Pháp luật với sức mạnh đƣợc bảo đảm sẽ đặt ra các quy tắc xử sự, buộc con ngƣời phải tuân thủ khi có những tác động gây ô nhiễm nƣớc; đặt ra các biện pháp chế tài để áp dụng đối với các hành vi vi phạm. Chỉ có pháp luật mới đủ mạnh để làm thay đổi hành vi của con ngƣời trong việc khai thác, sử dụng nƣớc và phòng chống, khắc phục ô nhiễm nƣớc. Hai là, nguồn nƣớc không phải vô tận, ngày nay do khai thác nhiều nguồn nƣớc ngầm ngày càng sụt giảm, bên cạnh đó, ô nhiễm và suy thoái nguồn nƣớc cũng đang ở mức độ báo động khẩn cấp.
Để dẫn đến những hậu quả trên đây có rất nhiều nguyên nhân, trong đó, việc chúng ta buông lỏng công tác quản lý bảo vệ nguồn nƣớc trong một thời gian dài cũng là một nguyên nhân quan trọng. Trách nhiệm của các cơ quan quản lý không rõ ràng, cụ thể, trách nhiệm của cá nhân, cán bộ công chức trong quản lý thì quá lỏng 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Các cấp chính quyền, đặc biệt là cấp cơ sở còn chƣa ý thức đến bảo vệ nguồn nƣớc, trong nhiều trƣờng hợp vì sức ép lao động, việc làm và phát triển kinh tế của địa phƣơng mình mà bất chấp ô nhiễm nguồn nƣớc hoặc đẩy những ô nhiễm sang địa phƣơng khác. Vì lẽ đó, pháp luật cần phải có những quy định rõ ràng về thẩm quyền, chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan quản lý; quy định cơ chế phối hợp thực hiện trong việc phòng chống, khắc phục ô nhiễm nguồn nƣớc, đặc biệt quy định gắn trách nhiệm của chính quyền, của cá nhân các cán bộ công chức đối với các trƣờng hợp dẫn đến suy thoái, ô nhiễm nguồn nƣớc do yếu kém trong khâu quản lý.
Ba là, nguồn nƣớc có đặc trƣng luân chuyển. Do vậy, nếu xảy ra ô nhiễm cho môi trƣờng nƣớc ở nơi này cũng có thể dẫn đến ô nhiễm cho nơi khác. Chính vì vậy, phòng chống khắc phục ô nhiễm nƣớc nếu chỉ xác định thẩm quyền quản lý theo địa giới hành chính là chƣa đủ. Muốn đạt đƣợc hiệu quả thì phải có sự phối hợp giữa các địa phƣơng với nhau, phải có những cơ quan quản lý đƣợc tổ chức để quản lý, bảo vệ nguồn nƣớc, phòng chống khắc phục ô nhiễm nƣớc theo các lƣu vực sông.
Bốn là, nƣớc tồn tại và vận động liên tục trên mặt đất, trong lòng đất và trên bầu khí quyển. Chính vì vậy, việc tổ chức thực hiện các hoạt động phòng chống, khắc phục sự cố bão, lũ lụt, sóng thần, hạn hán cũng đƣợc coi là một bộ phận của việc phòng chống khắc phục ô nhiễm nguồn nƣớc, có ý nghĩa quan trọng nhằm bảo vệ lợi ích cho con trƣờng trong quá trình khai thác, sử dụng nguồn nƣớc. Nhƣ vậy, pháp luật về phòng chống khắc phục ô nhiễm nƣớc cùng với các quy định về quyền, nghĩa vụ của cơ quan Nhà nƣớc có thẩm quyền cũng nhƣ của tổ chức, cá nhân khác trong việc phòng chống, khắc phục nguồn 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nƣớc ô nhiễm để từ đó buộc cơ quan Nhà nƣớc, các tổ chức, cá nhân thực hiện nghiêm chỉnh các nghĩa vụ của mình chính là cơ sở pháp lý cho mọi hoạt động phòng chống, khắc phục ô nhiễm nƣớc. Pháp luật về phòng chống và khắc phục ô nhiễm nguồn nước 1.
Khái niệm pháp luật về phòng chống, khắc phục ô nhiễm nguồn nước Pháp luật giữ vai trò quan trọng trong đời sống xã hội.