THỰC HIỆN PHÁP LUẬT BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG TRONG CÁC KHU CÔNG NGHIỆP Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Luận án tiến sĩ luật học về thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường trong khu công nghiệp ở Việt Nam. Nghiên cứu chuyên sâu về pháp lý và thực tiễn.

• Tác giả: Tạ Văn Khôi
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Thị Duyên Thủy
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý Luận Và Lịch Sử Nhà Nước Và Pháp Luật
• Đề tài: Thực Hiện Pháp Luật Bảo Vệ Môi Trường Trong Các Khu Công Nghiệp Ở Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC NHỮNG TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN
• PHẦN A. MỞ ĐẦU
• A.1. Tính cấp thiết của đề tài
• A.2. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
• A.2.1. Mục đích nghiên cứu
• A.2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• A.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• A.3.1. Đối tượng nghiên cứu
• A.3.2. Phạm vi nghiên cứu
• A.4. Phương pháp luận và các phương pháp nghiên cứu
• A.5. Những đóng góp mới về khoa học của Luận án
• A.6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của Luận án
• A.7. Kết cấu của luận án
• PHẦN B. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU CỦA LUẬN ÁN
• B.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• B.1.1. Tình hình nghiên cứu trong nước
• B.1.2. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• B.2. Đánh giá khái quát về tình hình nghiên cứu và những vấn đề đặt ra
• B.3. Giả thuyết nghiên cứu và cơ sở nghiên cứu
• B.3.1. Lý thuyết nghiên cứu
• B.3.2. Các giả thuyết nghiên cứu
• B.3.3. Câu hỏi nghiên cứu
• B.4. Kết luận phần B
• PHẦN C. NỘI DUNG CÁC CHƯƠNG
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG TRONG CÁC KHU CÔNG NGHIỆP
• 1.1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò của thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp
• 1.1.1. Khái quát về khu công nghiệp và pháp luật bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp
• 1.1.2. Khái niệm, đặc điểm của thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp
• 1.1.3. Vai trò của thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp
• 1.2. Chủ thể, nội dung thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp
• 1.2.1. Chủ thể thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp
• 1.2.2. Nội dung thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp
• 1.3. Các hình thức, biện pháp thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp
• 1.4. Các điều kiện đảm bảo thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp
• 1.5. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG THỰC HIỆN PHÁP LUẬT BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG TRONG CÁC KHU CÔNG NGHIỆP Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 2.1. Tình hình phát triển và thực trạng ô nhiễm môi trường trong các khu công nghiệp ở Việt Nam thời gian qua
• 2.2. Hoạt động ban hành văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành và phổ biến, giáo dục việc thực hiện pháp luật về bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp
• 2.3. Hoạt động thực hiện các quy định pháp luật về quy hoạch xây dựng khu công nghiệp gắn với yêu cầu bảo vệ môi trường và đánh giá tác động môi trường trong các khu công nghiệp
• 2.4. Hoạt động thực hiện các quy định pháp luật về quản lý chất thải trong các khu công nghiệp
• 2.5. Hoạt động thực hiện các quy định pháp luật về thanh tra và kiểm tra thực hiện pháp luật, xử lý vi phạm pháp luật, giải quyết tranh chấp về bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp
• 2.6. Đánh giá chung những ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân thực trạng thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp ở Việt Nam
• 2.6.1. Nguyên nhân của những hạn chế, tồn tại
• 2.7. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM THỰC HIỆN PHÁP LUẬT BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG TRONG CÁC KHU CÔNG NGHIỆP Ở VIỆT NAM
• 3.1. Quan điểm đảm bảo thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp ở Việt Nam
• 3.2. Giải pháp nhằm đảm bảo thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp ở Việt Nam
• 3.2.1. Hoàn thiện pháp luật về bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp
• 3.2.2. Đẩy mạnh phổ biến tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật và pháp luật bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp
• 3.2.3. Tăng cường thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm về thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp
• 3.2.4. Kiện toàn các cơ quan Nhà nước và nâng cao trình độ chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp cho đội ngũ cán bộ Nhà nước thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp
• 3.2.5. Tăng cường vai trò, trách nhiệm của người đứng đầu trong việc thực hiện pháp luật về bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp
• 3.2.6. Phát triển khoa học - công nghệ về bảo vệ môi trường nói chung, bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp
• 3.2.7. Tăng cường hợp tác quốc tế về thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp
• 3.2.8. Một số giải pháp khác
• 3.3. Kết luận chương 3
• DANH MỤC CÁC BẢNG SỐ LIỆU
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
• KẾT LUẬN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Pháp Luật Bảo Vệ Môi Trường Khu Công Nghiệp

Trước yêu cầu của sự nghiệp CNH, HĐH và hội nhập quốc tế, từ năm 1991, Đảng và Nhà nước đã chủ trương xây dựng các khu công nghiệp (KCN). Tính đến cuối tháng 9/2021, cả nước có 563 KCN, chiếm khoảng 0,6% tổng diện tích đất tự nhiên và 4,1% tổng diện tích đất phi nông nghiệp. Vốn đầu tư đăng ký đạt hàng tỷ USD. Cùng với các khu kinh tế, các KCN đã đóng góp vào ngân sách Nhà nước khoảng 102,9 nghìn tỷ đồng, tăng 2,5% so với năm 2020. KCN là mô hình kinh tế hiệu quả, đóng góp vào sự phát triển kinh tế - xã hội, tạo việc làm và nâng cao đời sống. Tuy nhiên, KCN cũng tạo ra những thách thức về môi trường do tập trung sản xuất công nghiệp mật độ cao, gây ra ô nhiễm môi trường. Tình trạng này ảnh hưởng đến môi trường, sức khỏe và sản xuất. Để đảm bảo phát triển bền vững KCN, cần có các chính sách và pháp luật bảo vệ môi trường.

1.1. Khu Công Nghiệp Động Lực Phát Triển Kinh Tế Việt Nam

Khu công nghiệp đóng vai trò quan trọng trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, thu hút đầu tư, tạo việc làm và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Sự tập trung các ngành sản xuất và dịch vụ tại các KCN tạo điều kiện cho việc chuyên môn hóa, nâng cao năng suất và cạnh tranh, đồng thời góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng hiện đại hơn. Nhà nước quan tâm phát triển KCN với nhiều chính sách ưu đãi để thu hút vốn đầu tư và phát triển hạ tầng. Các khu công nghiệp sinh thái đang trở thành xu hướng, hướng đến phát triển bền vững và giảm thiểu tác động môi trường.

1.2. Ô Nhiễm Môi Trường Thách Thức Từ Phát Triển Khu Công Nghiệp

Sự phát triển của các khu công nghiệp cũng kéo theo những thách thức lớn về ô nhiễm môi trường. Nước thải, khí thải và chất thải rắn từ các hoạt động sản xuất công nghiệp thải ra môi trường vượt quá khả năng tự làm sạch của tự nhiên, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng không khí, nguồn nước và đất đai. Các chất độc hại có trong chất thải có thể gây ra các bệnh nguy hiểm cho con người và ảnh hưởng tiêu cực đến hệ sinh thái. Cần có các biện pháp quản lý chất thải hiệu quả và công nghệ xử lý tiên tiến để giảm thiểu ô nhiễm môi trường từ các khu công nghiệp.

II. Phân Tích Pháp Luật Bảo Vệ Môi Trường Khu Công Nghiệp

Nhà nước thể hiện sự quan tâm đến vấn đề môi trường thông qua việc ban hành nhiều văn bản quy phạm pháp luật (VBQPPL) để điều chỉnh hoạt động BVMT trong các KCN. Các văn bản chủ yếu gồm: Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, Bộ luật Dân sự năm 2015, Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi bổ sung năm 2017), Nghị định số 08/2022/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Bảo vệ môi trường, Nghị định số 35/2022/NĐ-CP quy định về quản lý khu công nghiệp và khu kinh tế, Nghị định số 45/2022/NĐ-CP quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường. Hệ thống quy định này đủ để điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường (THPL BVMT) trong các KCN. Tuy nhiên, một số quy định còn bất cập, gây khó khăn cho quá trình áp dụng.

2.1. Quy Định Pháp Luật Về Quy Hoạch Khu Công Nghiệp Và Bảo Vệ Môi Trường

Pháp luật quy định chặt chẽ về quy hoạch xây dựng khu công nghiệp phải gắn liền với yêu cầu bảo vệ môi trường, đảm bảo các khu công nghiệp được xây dựng ở vị trí phù hợp, tránh ảnh hưởng đến các khu dân cư và khu vực nhạy cảm về môi trường. Quy trình đánh giá tác động môi trường (ĐTM) phải được thực hiện nghiêm túc để đánh giá đầy đủ các tác động tiềm ẩn của dự án đến môi trường và đưa ra các biện pháp giảm thiểu. Pháp luật cũng quy định về việc xây dựng hệ thống xử lý nước thải tập trung cho các khu công nghiệp để đảm bảo nước thải được xử lý đạt tiêu chuẩn trước khi thải ra môi trường.

2.2. Pháp Luật Về Quản Lý Chất Thải Và Xử Lý Vi Phạm Trong Khu Công Nghiệp

Pháp luật quy định về việc quản lý chất thải rắn, chất thải nguy hại và khí thải trong khu công nghiệp, yêu cầu các doanh nghiệp phải thực hiện phân loại, thu gom, lưu giữ và xử lý chất thải đúng quy trình kỹ thuật. Các doanh nghiệp vi phạm quy định về bảo vệ môi trường sẽ bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tùy theo mức độ vi phạm. Cơ quan nhà nước có thẩm quyền có trách nhiệm thanh tra, kiểm tra việc thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường trong khu công nghiệp và xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm.

III. Thực Trạng Thực Hiện Pháp Luật Bảo Vệ Môi Trường

Quá trình thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường trong các KCN đã đạt được những thành tựu nhất định như nhiều cơ sở sản xuất, kinh doanh đã thực hiện tốt hơn các nghĩa vụ về ĐTM, xử lý chất thải đạt quy chuẩn kỹ thuật. CQNN có thẩm quyền tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật về BVMT trong các KCN. Người dân đấu tranh để bảo vệ quyền được sống trong môi trường trong lành. Tuy nhiên, tình trạng ô nhiễm môi trường trong nhiều KCN vẫn diễn biến phức tạp, nhiều vụ việc kéo dài gây bức xúc trong nhân dân. CQNN chưa thể giám sát hết các hành vi vi phạm pháp luật, các cơ sở sản xuất, kinh doanh vẫn xả thải chưa qua xử lý hoặc xử lý chưa đạt quy chuẩn.

3.1. Ưu Điểm Và Hạn Chế Trong Thực Thi Pháp Luật Bảo Vệ Môi Trường

Việc thực thi pháp luật bảo vệ môi trường trong khu công nghiệp đã đạt được những thành tựu nhất định, góp phần nâng cao nhận thức của doanh nghiệp và cộng đồng về bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều hạn chế như: chế tài xử phạt còn nhẹ, chưa đủ sức răn đe; năng lực của các cơ quan quản lý môi trường còn hạn chế; công tác thanh tra, kiểm tra chưa thường xuyên và hiệu quả; ý thức chấp hành pháp luật của một số doanh nghiệp còn thấp.

3.2. Nguyên Nhân Của Hạn Chế Và Giải Pháp Khắc Phục

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến hạn chế trong thực thi pháp luật bảo vệ môi trường, như: một số quy định của pháp luật chưa phù hợp với thực tế; công cụ kỹ thuật sử dụng trong BVMT KCN chưa đáp ứng yêu cầu; chính quyền địa phương chưa quyết liệt trong công tác BVMT; ý thức của chủ thể sản xuất, kinh doanh chưa cao; người dân khiếu kiện chưa bài bản. Để khắc phục những hạn chế này, cần hoàn thiện pháp luật, nâng cao năng lực quản lý, tăng cường thanh tra, kiểm tra, nâng cao ý thức của doanh nghiệp và cộng đồng.

IV. Giải Pháp Đảm Bảo Pháp Luật Bảo Vệ Môi Trường Khu Công Nghiệp

Cần có các giải pháp đảm bảo THPL BVMT trong các KCN. Việc nghiên cứu cần tìm ra các giải pháp đảm bảo THPL BVMT trong các KCN cần cấp bách. Chính vì vậy, việc nghiên cứu nhằm tìm ra các pháp đảm bảo THPL BVMT trong các KCN cần cấp bách. Nghiên cứu một cách hệ thống các VBQPPL liên quan đến bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp. Đề xuất các giải pháp cải thiện việc tuân thủ pháp luật bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp. Rà soát lại việc thực thi pháp luật bảo vệ môi trường trong khu công nghiệp để đảm bảo tính hiệu quả và công bằng. Xây dựng cơ chế giám sát và đánh giá hiệu quả các chính sách pháp luật bảo vệ môi trường.

4.1. Hoàn Thiện Pháp Luật Và Nâng Cao Năng Lực Quản Lý Môi Trường

Cần xây dựng một chương riêng về bảo vệ môi trường trong các khu sản xuất tập trung trong Luật Bảo vệ môi trường. Tiếp tục hoàn thiện những quy định pháp luật về quy hoạch khu công nghiệp gắn với yêu cầu bảo vệ môi trường. Tiếp tục hoàn thiện những quy định pháp luật công tác đánh giá tác động môi trường trong khu công nghiệp. Tiếp tục hoàn thiện những quy định pháp luật về cơ cấu tổ chức hệ thống quản lý môi trường trong khu công nghiệp. Nâng cao trình độ chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp cho đội ngũ cán bộ nhà nước thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường trong khu công nghiệp.

4.2. Tăng Cường Thanh Tra Kiểm Tra Và Xử Lý Vi Phạm Môi Trường

Tăng cường thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm về thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp. Huy động sự tham gia của cộng đồng trong việc thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường. Tiếp tục hoàn thiện những quy định pháp luật về xử phạt hành chính lĩnh vực bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp. Tiếp tục hoàn thiện những quy định pháp luật về bồi thường thiệt hại môi trường. Phát triển khoa học công nghệ về bảo vệ môi trường nói chung, bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Khu Công Nghiệp Sinh Thái Bền Vững

Nghiên cứu này có thể được ứng dụng trong việc xây dựng và phát triển các khu công nghiệp sinh thái, nơi các hoạt động sản xuất được thiết kế để giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và tận dụng hiệu quả tài nguyên. Các giải pháp được đề xuất có thể giúp các khu công nghiệp hiện tại cải thiện hiệu quả quản lý môi trường, giảm thiểu ô nhiễm và hướng tới sự phát triển bền vững. Nghiên cứu cũng có thể được sử dụng để xây dựng các chính sách và quy định pháp luật phù hợp, tạo điều kiện cho các doanh nghiệp thực hiện tốt công tác bảo vệ môi trường và đóng góp vào sự phát triển kinh tế - xã hội.

5.1. Mô Hình Khu Công Nghiệp Sinh Thái Giải Pháp Phát Triển Bền Vững

Mô hình khu công nghiệp sinh thái là một giải pháp hiệu quả để cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Các khu công nghiệp sinh thái được thiết kế để giảm thiểu tác động đến môi trường, sử dụng hiệu quả tài nguyên và tạo ra các sản phẩm thân thiện với môi trường. Mô hình này khuyến khích các doanh nghiệp hợp tác để chia sẻ tài nguyên, giảm thiểu chất thải và tận dụng các cơ hội kinh doanh mới trong lĩnh vực môi trường.

5.2. Kinh Tế Tuần Hoàn Tối Ưu Hóa Sử Dụng Tài Nguyên Và Giảm Thiểu Chất Thải

Áp dụng các nguyên tắc của kinh tế tuần hoàn trong khu công nghiệp giúp tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên, giảm thiểu chất thải và tạo ra các chu trình sản xuất khép kín. Chất thải của một doanh nghiệp có thể trở thành nguyên liệu đầu vào cho doanh nghiệp khác, giảm thiểu chi phí và tác động đến môi trường. Kinh tế tuần hoàn cũng khuyến khích các doanh nghiệp đổi mới công nghệ và phát triển các sản phẩm có tuổi thọ cao, dễ tái chế và thân thiện với môi trường.

VI. Kết Luận Tương Lai Pháp Luật Bảo Vệ Môi Trường

Nghiên cứu này đã làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn về thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường trong các KCN, đề xuất các giải pháp nhằm đảm bảo thực hiện hiệu quả các quy định pháp luật. Để đảm bảo phát triển bền vững khu công nghiệp, bên cạnh các chính sách thúc đẩy sản xuất kinh doanh, cần có các giải pháp về bảo vệ môi trường. Nhà nước cũng thể hiện sự quan tâm đến vấn đề này thông qua việc ban hành nhiều VBQPPL để điều chỉnh hoạt động BVMT trong các KCN.

6.1. Hoàn Thiện Hệ Thống Pháp Luật Về Bảo Vệ Môi Trường Khu Công Nghiệp

Hệ thống pháp luật về bảo vệ môi trường trong khu công nghiệp cần được tiếp tục hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu của sự phát triển bền vững. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành và địa phương trong việc xây dựng và thực thi pháp luật. Cần có các chính sách khuyến khích các doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ xử lý chất thải và sử dụng năng lượng tái tạo.

6.2. Nâng Cao Nhận Thức Và Trách Nhiệm Về Bảo Vệ Môi Trường

Nâng cao nhận thức và trách nhiệm của các doanh nghiệp, người dân và cộng đồng về bảo vệ môi trường. Cần có các chương trình giáo dục, đào tạo và tuyên truyền về bảo vệ môi trường. Cần khuyến khích sự tham gia của cộng đồng vào công tác giám sát và bảo vệ môi trường. Cần có cơ chế để người dân có thể dễ dàng tiếp cận thông tin về môi trường và có thể khiếu nại khi quyền lợi bị xâm phạm.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài luận án tiến sĩ: "Thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp ở Việt Nam hiện nay"

• Tác giả: Tạ Văn Khôi
• Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Lê Minh Thông, PGS.TS. Vũ Thị Duyên Thủy
• Cơ sở đào tạo: Trường Đại học Luật Hà Nội (Bộ Giáo dục và Đào tạo – Bộ Tư pháp)
• Chuyên ngành: Lý luận và Lịch sử Nhà nước và pháp luật
• Mã số: 9380106 (9.06)
• Năm bảo vệ: 2023

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Kể từ năm 1991, khi chủ trương thí điểm và xây dựng các khu công nghiệp (KCN) được triển khai, mô hình KCN đã đóng góp đáng kể vào quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và tăng trưởng kinh tế. Tính đến cuối tháng 9/2021, cả nước có 563 KCN nằm trong quy hoạch phát triển với tổng diện tích đất tự nhiên khoảng 210,9 nghìn ha (chiếm 0,6% tổng diện tích đất tự nhiên và 4,1% diện tích đất phi nông nghiệp giai đoạn 2016–2020). Vốn đầu tư đăng ký xây dựng hạ tầng đạt 5,1 tỷ USD đối với nhà đầu tư nước ngoài và 385,1 nghìn tỷ đồng đối với nhà đầu tư trong nước; đóng góp vào ngân sách nhà nước khoảng 102,9 nghìn tỷ đồng trong 9 tháng đầu năm 2021.

Tuy nhiên, mật độ sản xuất dày đặc tại các KCN phát sinh khối lượng chất thải lớn, gây ô nhiễm môi trường đất, nước, không khí, tiếng ồn và ánh sáng. Khung pháp lý hiện hành (Luật Bảo vệ môi trường 2020, Bộ luật Dân sự 2015, Bộ luật Hình sự 2015 sửa đổi 2017, các Nghị định 08/2022/NĐ-CP, 35/2022/NĐ-CP, 45/2022/NĐ-CP) vẫn tồn tại những bất cập: chưa phân định rõ trách nhiệm của các bên trong đánh giá tác động môi trường (ĐTM), quy định về quy hoạch xây dựng gắn với bảo vệ môi trường (BVMT) còn thiếu đồng bộ, cơ chế giải quyết tranh chấp chưa phản ánh đặc thù thiệt hại môi trường, và việc xử lý hình sự đối với tội phạm môi trường còn nhiều vướng mắc. Trước thực tế đó, nghiên cứu làm sáng tỏ thực hiện pháp luật (THPL) BVMT tại các KCN là yêu cầu cấp thiết.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả xác định là: các công trình trước đây đa phần tiếp cận dưới góc độ kỹ thuật, quản lý môi trường đơn thuần, hoặc chỉ đánh giá cục bộ tại một địa phương, một khía cạnh chất thải cụ thể; chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện, có hệ thống từ góc độ Lý luận và Lịch sử Nhà nước và pháp luật trên phạm vi toàn quốc.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục đích nghiên cứu: Làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực trạng THPL BVMT trong các KCN ở Việt Nam; trên cơ sở đó đề xuất hệ thống giải pháp bảo đảm thực hiện hiệu quả các quy định pháp luật về BVMT trong KCN trong tình hình mới.
• Nhiệm vụ nghiên cứu (4 nhiệm vụ):
  1. Tổng hợp, đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan để xác định khoảng trống khoa học.
  2. Làm sáng tỏ cơ sở lý luận về THPL BVMT trong KCN (khái niệm, đặc điểm, vai trò, chủ thể, nội dung, hình thức, phương thức và các điều kiện bảo đảm).
  3. Đánh giá toàn diện thực trạng, kết quả đạt được, hạn chế, vướng mắc và phân tích nguyên nhân của hạn chế trong THPL BVMT tại KCN ở Việt Nam.
  4. Đề xuất quan điểm, định hướng và các nhóm giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả THPL BVMT tại các KCN.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Việc thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp, trọng tâm là việc thực thi Luật Bảo vệ môi trường và hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật hướng dẫn thi hành.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào 4 nhóm hoạt động: (1) Ban hành văn bản quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành và phổ biến, giáo dục pháp luật; (2) Thực hiện quy định về quy hoạch xây dựng KCN gắn với BVMT và ĐTM; (3) Thực hiện quy định về quản lý chất thải; (4) Hoạt động thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm và giải quyết tranh chấp môi trường.
• Phạm vi không gian: Các KCN trên phạm vi cả nước, trọng tâm là các địa bàn tập trung nhiều KCN như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Bình Dương, Nam Định, Đà Nẵng.
• Phạm vi thời gian: Từ năm 2010 đến năm 2023.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả đã hệ thống hóa và phân tích các nhóm công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế có liên quan trực tiếp đến đề tài:

Các hướng nghiên cứu trong nước

1. Nghiên cứu về hệ thống pháp luật BVMT:

   • Đặng Văn Minh (2013), Giáo trình đánh giá tác động môi trường, Nxb. Nông nghiệp;
   • Nguyễn Mạnh Khải (2020), Giáo trình pháp luật và chính sách môi trường, Nxb. ĐHQGHN;
   • Võ Trung Tin (2020), Nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền theo pháp luật môi trường Việt Nam, Nxb. CTQG Sự thật;
   • Lê Hồng Hạnh, Lê Đình Vinh (2021), Pháp luật về bồi thường thiệt hại môi trường ở Việt Nam - Lý luận và thực tiễn, Nxb. Tư pháp;
   • Doãn Hồng Nhung (2018, 2019), các công trình về pháp luật BVMT nói chung và BVMT làng nghề, Nxb. ĐHQGHN;
   • Nguyễn Thị Hà (2021), công trình về BVMT biển tại miền Trung, Nxb. Đại học Huế;
   • Các luận án tiến sĩ của Nguyễn Ngọc Anh Đào (2013) về công cụ kinh tế, Nguyễn Thị Tố Uyên (2017) về cơ chế pháp lý cho tổ chức xã hội tham gia BVMT.

2. Nghiên cứu về thực hiện pháp luật BVMT:

   • Phạm Văn Lợi, Nguyễn Văn Động (2005), sách về kiểm tra của cơ quan hành chính nhà nước đối với việc THPL BVMT, Nxb. Tư pháp;
   • Bùi Cách Tuyến (2014), sách về giám sát xã hội trong BVMT, Nxb. Tư pháp;
   • Nguyễn Thị Bình (2014), đề tài về nâng cao hiệu quả xử lý vi phạm hành chính lĩnh vực BVMT;
   • Phạm Thị Ngọc Dung (2019), Tổ chức thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường đô thị ở Việt Nam hiện nay, Nxb. CTQG Sự thật;
   • Luận án tiến sĩ của Nguyễn Trần Điện (2016) về BVMT làng nghề ở Đồng bằng sông Hồng; Vũ Ngọc Hà (2019) về xử lý vi phạm hành chính trong BVMT;
   • Hoàng Thị Kim Quế (2015), bài báo về các yếu tố tác động đến THPL của công dân trên Tạp chí Khoa học ĐHQGHN.

3. Nghiên cứu về pháp luật BVMT và THPL BVMT trong KCN:

   • Trương Thị Minh Sâm (2004), sách chuyên khảo về nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước tại KCN, KCX vùng kinh tế trọng điểm phía Nam;
   • Phạm Ngọc Đăng (2008), Quản lý môi trường đô thị và khu công nghiệp, Nxb. Xây dựng;
   • Phạm Văn Lợi (2010, 2013, 2018), các sách chuyên khảo về cơ chế bảo đảm thực thi điều cấm, mô hình cơ quan quản lý môi trường KCN, tội phạm môi trường, Nxb. Tư pháp;
   • Doãn Hồng Nhung (2018), Pháp luật về bảo vệ môi trường ở các khu công nghiệp Việt Nam, Nxb. ĐHQGHN;
   • Đặng Thu Hiền (2018), sách chuyên khảo về phòng ngừa tội phạm môi trường tại KCN của lực lượng Cảnh sát môi trường, Nxb. CAND;
   • Phạm Thị Hoài Thu (2020), Luận án tiến sĩ Thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp từ thực tiễn tỉnh Thanh Hóa (Học viện Khoa học xã hội) và bài báo năm 2020 trên Tạp chí Quản lý Nhà nước;
   • Vũ Thị Duyên Thủy (2011), bài viết về thực trạng pháp luật BVMT trong hoạt động KCN trên Tạp chí Luật học;
   • Nguyễn Thị Bình (2016), bài viết về trách nhiệm của Ban Quản lý KCN trên Tạp chí Dân chủ và Pháp luật;
   • Doãn Hồng Nhung, Lưu Trần Phương Thảo (2019), bài viết về trách nhiệm BVMT của doanh nghiệp KCN tại Hà Nội.

Các hướng nghiên cứu quốc tế

• Tại Trung Quốc: Báo cáo của World Bank (2019) về khung pháp lý cho KCN sinh thái tại Trung Quốc; nghiên cứu của Peng Kan, Linyu Xu (2013) về đánh giá sức tải môi trường nước tại KCN Phúc Sơn (Châu Hải); nghiên cứu của Wan Yongkun và cộng sự (2013) về mối liên hệ giữa chuyển dịch cơ cấu công nghiệp và ô nhiễm tại tỉnh Cam Túc.
• Tại Ấn Độ: Vandana Surana (2006) về mâu thuẫn giữa phát triển công nghiệp và ô nhiễm môi trường.
• Tại Anh: Brett Smith (2015) về chính sách công nghệ sạch; W. Avis (2018, Đại học Birmingham) về các biện pháp bảo vệ môi trường KCN tại các nước đang phát triển.
• Tại Mỹ và Đông Á: Andreas W. Koenig (2009) về phát triển KCN sinh thái ở Bắc Mỹ; Benjamin R. Richardson (2014) về thực thi quy định môi trường trong các đặc khu kinh tế tại Đông Á.

Vị trí và khoảng trống luận án giải quyết

Kế thừa các kết quả nghiên cứu trên, luận án định vị là công trình nghiên cứu chuyên sâu, tiếp cận liên ngành (Luật học, Khoa học Môi trường, Quản lý học), xây dựng hệ thống lý luận hoàn chỉnh về THPL BVMT trong KCN và đánh giá thực trạng trên phạm vi cả nước giai đoạn 2010–2023, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ về thể chế và tổ chức thực hiện.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án được xây dựng dựa trên 5 nền tảng lý thuyết và quan điểm:

1. Lý thuyết về thực hiện pháp luật: Vận dụng 4 hình thức THPL truyền thống (tuân thủ pháp luật, thi hành pháp luật, sử dụng pháp luật, áp dụng pháp luật) vào quan hệ pháp luật BVMT tại KCN.
2. Lý thuyết khoa học môi trường: Lý giải khái niệm môi trường KCN, các thành phần môi trường và tác động của chất thải công nghiệp.
3. Lý thuyết phát triển bền vững: Kết hợp hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường sinh thái trong hoạt động KCN.
4. Lý luận Mác - Lênin về Nhà nước và Pháp luật: Đặt trong mối quan hệ giữa cơ sở kinh tế và kiến trúc thượng tầng; vai trò quản lý vĩ mô của Nhà nước thông qua công cụ pháp luật.
5. Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam: Cụ thể hóa Nghị quyết số 24-NQ/TW ngày 03/6/2013 của Ban Chấp hành Trung ương khóa XI về chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu, tăng cường quản lý tài nguyên và BVMT.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp luận: Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, vận dụng các nguyên lý về mối liên hệ phổ biến, nguyên lý về sự phát triển, quy luật lượng - chất, các cặp phạm trù cái chung - cái riêng, nội dung - hình thức, khả năng - hiện thực.
• Phương pháp tổng hợp, phân tích: Hệ thống hóa và phân tích các văn bản quy phạm pháp luật, báo cáo chuyên ngành và dữ liệu thứ cấp.
• Phương pháp logic - lịch sử: Đánh giá sự phát triển của hệ thống quy định pháp luật và quá trình mở rộng mô hình KCN qua các thời kỳ.
• Phương pháp thống kê, khảo sát thực tiễn và điều tra xã hội học: Xây dựng phiếu điều tra và thu thập thông tin từ 350 phiếu khảo sát đối với 6 nhóm chủ thể: cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan hành chính sự nghiệp, chủ đầu tư hạ tầng KCN, doanh nghiệp sản xuất trong KCN, cán bộ/công nhân lao động, và người dân sinh sống quanh KCN. Địa bàn khảo sát trải rộng tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Cần Thơ, Yên Bái, Nghệ An, Gia Lai.
• Phương pháp sơ đồ hóa: Trực quan hóa dữ liệu thông qua hệ thống bảng số liệu và biểu đồ thống kê chuyên ngành.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Những vấn đề lý luận về thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp

Chương 1 xây dựng khung lý thuyết nền tảng cho toàn bộ luận án, bao gồm các nội dung cốt lõi:

• Khái niệm và đặc điểm:

  • Khái niệm: THPL BVMT trong KCN là hoạt động có mục đích nhằm hiện thực hóa các quy định của pháp luật BVMT trong các KCN, làm cho chúng đi vào cuộc sống, trở thành những hành vi thực tế hợp pháp của các chủ thể pháp luật.
  • Đặc điểm: Mang tính chấp hành và điều hành cao; chủ thể tham gia đa dạng với lợi ích đan xen; bị chi phối trực tiếp bởi yếu tố công nghệ xử lý chất thải và mục tiêu lợi nhuận của doanh nghiệp.
  • Vai trò: Trực tiếp ngăn ngừa ô nhiễm; thúc đẩy phát triển bền vững; giảm chi phí khắc phục sự cố môi trường; bảo đảm quyền con người được sống trong môi trường trong lành.

• Chủ thể thực hiện pháp luật BVMT trong KCN:

  • Nhóm cơ quan quản lý nhà nước và thiết chế giải quyết tranh chấp: Chính phủ, Bộ Tài nguyên và Môi trường (TN&MT), Ủy ban nhân dân (UBND) các cấp, Sở TN&MT, Phòng TN&MT, Tòa án nhân dân, Trọng tài thương mại, và đặc biệt là Ban Quản lý (BQL) KCN với vị trí quản lý trực tiếp tại địa bàn.
  • Nhóm chủ thể sản xuất, kinh doanh: Doanh nghiệp đầu tư xây dựng - kinh doanh kết cấu hạ tầng KCN và các doanh nghiệp thứ cấp thuê lại đất để sản xuất.
  • Các chủ thể khác: Cán bộ, công nhân, người lao động làm việc trong KCN; tổ chức chính trị - xã hội; cộng đồng dân cư sinh sống xung quanh KCN.

• Nội dung và hình thức thực hiện:

  • Nội dung: Bao gồm hoạt động ban hành văn bản chi tiết, tuyên truyền phổ biến; tuân thủ quy hoạch xây dựng gắn với ĐTM; thực hiện các quy trình kỹ thuật thu gom, xử lý nước thải, khí thải, chất thải rắn/nguy hại; thanh tra, kiểm tra, giải quyết khiếu nại, tố cáo và tranh chấp môi trường.
  • 4 hình thức: Tuân thủ pháp luật (không thực hiện hành vi bị cấm như xả thải chưa qua xử lý); Thi hành pháp luật (thực hiện nghĩa vụ bắt buộc như lập báo cáo ĐTM, đóng phí bảo vệ môi trường); Sử dụng pháp luật (thực hiện quyền được yêu cầu bồi thường, quyền khiếu nại); Áp dụng pháp luật (cơ quan nhà nước ra quyết định xử phạt, cấp giấy phép môi trường).
  • Biện pháp thực hiện: Biện pháp mệnh lệnh hành chính, biện pháp kinh tế (thuế, phí môi trường, ký quỹ) và biện pháp hình sự.

• Điều kiện bảo đảm: Mức độ hoàn thiện của hệ thống văn bản quy phạm pháp luật; năng lực bộ máy cơ quan quản lý nhà nước; ý thức pháp luật của doanh nghiệp và người dân; tiềm lực cơ sở vật chất, kỹ thuật quan trắc; và hiệu quả hợp tác quốc tế.

Chương 2: Thực trạng thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp ở Việt Nam hiện nay

Chương 2 phản ánh toàn diện bức tranh thực tiễn THPL BVMT tại KCN từ năm 2010 đến 2023 qua các chỉ số và dữ liệu khảo sát thực tế:

• Tình hình phát triển KCN và ô nhiễm môi trường:
  • Quy mô KCN tăng nhanh từ những năm 1990 đến nay. Ô nhiễm tập trung tại các vùng kinh tế trọng điểm (Bắc Bộ, Trung Bộ, Nam Bộ).
  • Các thông số quan trắc điển hình: Diễn biến nồng độ BOD5 trên lưu vực sông Đồng Nai (2016–2020), chỉ số chất lượng nước WQI sông Tiền (2015–2019), tổng bụi lơ lửng (TSP) và nồng độ SO2 xung quanh các KCN có thời điểm vượt ngưỡng quy chuẩn kỹ thuật môi trường quốc gia.

Danh mục bảng số liệu và biểu đồ chính trong luận án	Nội dung phản ánh
Bảng VBQPPL (2011–2020 / 2016–2020)	Thống kê số lượng văn bản BVMT do Trung ương ban hành
Bảng điều tra 350 phiếu khảo sát	Tỷ lệ lựa chọn các kênh thông tin, tuyên truyền pháp luật BVMT
Bảng phê duyệt ĐTM & xác nhận công trình BVMT	Số liệu dự án tại tỉnh Long An và Nam Định (2016–2020)
Bảng trạm xử lý nước thải tập trung	Công suất và hiện trạng vận hành trạm XLNT tại KCN Đà Nẵng
Bảng thanh tra, kiểm tra Trung ương	Số cuộc thanh tra, vi phạm và số tiền xử phạt qua các năm
Biểu đồ chất thải rắn & chất thải nguy hại	Lượng chất thải rắn (2019) và chất thải nguy hại (2015–2020)
Biểu đồ tỷ lệ KCN có hệ thống XLNT tập trung	Tỷ lệ KCN/KCX hoàn thành hệ thống XLNT đạt chuẩn (2016–2021)

• Thực trạng các nhóm hoạt động cụ thể:

  • Ban hành văn bản và phổ biến giáo dục: Số lượng văn bản ban hành lớn nhưng tính đồng bộ chưa cao, còn hiện tượng chồng chéo giữa Luật Bảo vệ môi trường, Luật Đầu tư, Luật Xây dựng; hoạt động tuyên truyền chưa bao quát hết nhóm công nhân trực tiếp sản xuất.
  • Quy hoạch xây dựng và ĐTM: Tồn tại nhiều vi phạm quy hoạch phân khu chức năng (dẫn chứng tại TP. Hồ Chí Minh); việc thẩm định ĐTM tại một số địa phương (như Long An, Nam Định) còn mang tính hình thức, thiếu hậu kiểm sau khi phê duyệt.
  • Quản lý chất thải: Tỷ lệ KCN có hệ thống xử lý nước thải tập trung đạt quy chuẩn tăng dần qua các năm nhưng chưa đồng đều giữa các vùng; việc phân loại chất thải rắn công nghiệp và lưu giữ chất thải nguy hại tại nguồn ở một số cơ sở sản xuất thứ cấp chưa tuân thủ quy chuẩn kỹ thuật.
  • Thanh tra, kiểm tra và giải quyết tranh chấp: Hoạt động thanh tra liên ngành phát hiện nhiều vi phạm nhưng chế tài xử phạt hành chính chưa đủ sức răn đe; cơ chế giải quyết bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng do ô nhiễm môi trường gặp khó khăn trong việc chứng minh mối quan hệ nhân quả và xác định mức độ thiệt hại.

• Đánh giá ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân:

  • Ưu điểm: Nhận thức của chính quyền và doanh nghiệp từng bước nâng lên; tỷ lệ đầu tư trạm xử lý nước thải tập trung tăng; công tác kiểm tra, phát hiện sai phạm được đẩy mạnh.
  • Hạn chế: Tình trạng lén lút xả thải chưa qua xử lý vẫn tiếp diễn; tranh chấp môi trường kéo dài chậm được giải quyết; công nhân e ngại tố cáo sai phạm do lo ngại mất việc làm.
  • Nguyên nhân: Xung đột lợi ích giữa tối đa hóa lợi nhuận và chi phí xử lý chất thải; áp lực thu hút đầu tư bằng mọi giá ở một số địa phương; bộ máy cán bộ quản lý môi trường tại cấp huyện và BQL KCN còn mỏng về biên chế và hạn chế về trang thiết bị kỹ thuật quan trắc.

Chương 3: Quan điểm và giải pháp bảo đảm thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp ở Việt Nam

Chương 3 đề xuất hệ thống quan điểm chỉ đạo và 2 nhóm giải pháp đồng bộ:

1. Hệ thống quan điểm chỉ đạo (4 quan điểm)

• Thể chế hóa đầy đủ chủ trương, đường lối của Đảng về BVMT và phát triển bền vững ("không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế đơn thuần").
• Tiến hành thường xuyên, liên tục, có trọng tâm trọng điểm, phù hợp với đặc thù sản xuất của từng loại hình KCN.
• Đề cao vai trò và trách nhiệm của chính quyền địa phương và Ban Quản lý KCN trong công tác quản lý địa bàn.
• Bảo đảm và phát huy quyền giám sát, tham gia của cộng đồng dân cư xung quanh KCN.

2. Nhóm giải pháp hoàn thiện hệ thống pháp luật

• Xây dựng chương riêng: Kiến nghị xây dựng một chương riêng về bảo vệ môi trường trong các khu sản xuất tập trung trong Luật Bảo vệ môi trường để bảo đảm tính thống nhất và đặc thù.
• Hoàn thiện quy định về quy hoạch và ĐTM: Quy định chặt chẽ tỷ lệ diện tích cây xanh, khoảng cách ly an toàn môi trường; ràng buộc trách nhiệm pháp lý của chủ đầu tư hạ tầng và cơ quan tư vấn lập báo cáo ĐTM.
• Quy định về tổ chức quản lý: Làm rõ địa vị pháp lý, thẩm quyền thanh tra, xử phạt vi phạm môi trường của Ban Quản lý KCN.
• Hoàn thiện chế tài xử lý: Nâng mức phạt tiền đối với các hành vi cố ý xả thải chất độc hại; cụ thể hóa các yếu tố cấu thành tội phạm môi trường trong Bộ luật Hình sự để tháo gỡ vướng mắc trong việc khởi tố hình sự pháp nhân thương mại.
• Hoàn thiện cơ chế bồi thường: Xây dựng cơ chế xác định thiệt hại môi trường và thành lập quỹ hỗ trợ bồi thường thiệt hại môi trường.

3. Nhóm giải pháp tổ chức thực hiện

• Đổi mới nội dung, đa dạng hóa kênh tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật đến người lao động trong KCN.
• Thiết lập cơ chế bảo vệ và khen thưởng người tố cáo vi phạm pháp luật môi trường; huy động cộng đồng tham gia giám sát xả thải.
• Tăng cường kiểm tra đột xuất, sử dụng hệ thống quan trắc tự động truyền dữ liệu liên tục về Sở TN&MT.
• Kiện toàn tổ chức bộ máy, đào tạo chuyên môn và chuẩn hóa đạo đức công vụ cho cán bộ quản lý môi trường KCN.
• Gắn trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu chính quyền địa phương và Ban Quản lý KCN với tình trạng ô nhiễm trên địa bàn.
• Đẩy mạnh ứng dụng tiến bộ khoa học - công nghệ trong tái chế, xử lý tuần hoàn chất thải công nghiệp.
• Mở rộng hợp tác quốc tế, tiếp thu chuyển giao công nghệ và tiêu chuẩn kỹ thuật xanh từ các quốc gia phát triển.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án đã được Hội đồng chấm luận án tiến sĩ cấp trường thông qua ngày 15/8/2023 với kết quả 6/6 thành viên có mặt tán thành (100%). Luận án thể hiện các đóng góp mới:

Đóng góp về mặt lý luận

• Xây dựng hệ thống lý luận toàn diện về THPL BVMT trong KCN: chuẩn hóa định nghĩa, phân tích tính chất đặc thù, cấu trúc chủ thể, các hình thức và biện pháp thực hiện (mệnh lệnh hành chính, kinh tế, hình sự), cùng hệ điều kiện bảo đảm thi hành.
• Phân tích mối quan hệ biện chứng giữa phát triển mô hình KCN, hội nhập kinh tế quốc tế và yêu cầu tuân thủ pháp luật môi trường.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Đánh giá bức tranh thực tế việc THPL BVMT tại KCN trên phạm vi toàn quốc giai đoạn 2010–2023 dựa trên các báo cáo ngành và kết quả điều tra 350 phiếu khảo sát tại nhiều địa phương.
• Chỉ rõ 4 nhóm tồn tại cơ bản: bất cập thể chế, hạn chế trong phân loại/vận hành xử lý chất thải, vướng mắc trong cưỡng chế thanh tra/khởi tố hình sự, và trở ngại khi giải quyết tranh chấp bồi thường.
• Đề xuất hệ thống kiến nghị hoàn thiện pháp luật đồng bộ (đặc biệt là đề xuất xây dựng chương riêng trong luật chuyên ngành) và 7 nhóm giải pháp tổ chức thực hiện có tính khả thi.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Căn cứ vào kết luận của Hội đồng chấm luận án, bản nhận xét của người phản biện và bản giải trình chỉnh sửa của nghiên cứu sinh:

Các hạn chế được ghi nhận

• Dung lượng và kết cấu: Ban đầu kết cấu các mục, tiểu mục tại Chương 2 và Chương 3 còn thiếu cân đối; dung lượng một số phần viết còn dàn trải trước khi được chỉnh lý lại.
• Kinh nghiệm quốc tế: Việc phân tích kinh nghiệm THPL BVMT tại một số quốc gia còn ở mức độ khái quát, chưa đi sâu so sánh chi tiết từng mô hình KCN sinh thái với đặc thù Việt Nam.
• Hành vi của người lao động: Dữ liệu phân tích hành vi THPL của công nhân trực tiếp sản xuất còn hạn chế do người lao động e ngại ảnh hưởng đến việc làm khi cung cấp thông tin tiêu cực về doanh nghiệp.
• Kỹ thuật trình bày: Một số chú thích trích dẫn nguồn văn bản, số liệu ban đầu còn sai sót về thể thức, đã được tác giả rà soát và bổ sung hoàn thiện theo yêu cầu của Hội đồng.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Nghiên cứu sâu cơ chế pháp lý điều chỉnh mô hình KCN sinh thái, KCN tuần hoàn theo chuẩn mực quốc tế tại Việt Nam.
• Khảo sát chuyên biệt về nhận thức và hành vi tuân thủ pháp luật môi trường của đội ngũ công nhân, người lao động trong các doanh nghiệp FDI.
• Hoàn thiện cơ chế giám định tư pháp về môi trường nhằm phục vụ khởi tố hình sự pháp nhân gây ô nhiễm tại KCN.

---

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng:

• Cơ quan quản lý nhà nước (Bộ TN&MT, UBND các tỉnh/thành phố, Ban Quản lý KCN): Tham khảo các đề xuất về phân định thẩm quyền, quy trình thanh tra kiểm tra và các tiêu chí thẩm định ĐTM gắn với quy hoạch phân khu.
• Chủ đầu tư hạ tầng KCN và doanh nghiệp sản xuất: Cung cấp tài liệu định hướng tuân thủ nghĩa vụ môi trường, phòng tránh rủi ro pháp lý và trách nhiệm bồi thường thiệt hại.
• Cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu: Làm tài liệu giảng dạy, nghiên cứu chuyên khảo trong các học phần Lý luận Nhà nước và Pháp luật, Luật Môi trường, Luật Hành chính tại các trường đại học khối ngành luật và quản lý công.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Chủ thể thực hiện pháp luật BVMT trong KCN theo luận án bao gồm những ai?

Chủ thể THPL BVMT trong KCN gồm 3 nhóm: (1) Cơ quan nhà nước (Chính phủ, Bộ TN&MT, UBND các cấp, Sở/Phòng TN&MT, Tòa án, Viện kiểm sát và đặc biệt là Ban Quản lý KCN); (2) Chủ thể sản xuất, kinh doanh (chủ đầu tư kinh doanh kết cấu hạ tầng KCN và các doanh nghiệp sản xuất thứ cấp); (3) Các chủ thể khác (công nhân, người lao động, tổ chức xã hội và cộng đồng dân cư xung quanh KCN).

2. Luận án đã sử dụng mẫu điều tra xã hội học với quy mô và phân bổ như thế nào?

Luận án tiến hành điều tra qua 350 phiếu khảo sát phân bổ cho 6 nhóm đối tượng: cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan hành chính sự nghiệp, chủ đầu tư hạ tầng KCN, chủ doanh nghiệp sản xuất trong KCN, công nhân lao động và người dân xung quanh KCN; tập trung tại các địa bàn trọng điểm: Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Cần Thơ, Yên Bái, Nghệ An, Gia Lai.

3. Tác giả chỉ ra những khó khăn gì trong việc áp dụng biện pháp hình sự đối với tội phạm môi trường tại KCN?

Khó khăn chủ yếu xuất phát từ việc quy định cấu thành tội phạm môi trường trong Bộ luật Hình sự đòi hỏi phải xác định rõ các yếu tố định lượng về mức độ ô nhiễm, chất thải nguy hại hoặc hậu quả nghiêm trọng tức thì, trong khi ô nhiễm môi trường công nghiệp thường diễn ra âm thầm, tích tụ qua nhiều năm. Cơ chế thu thập mẫu chứng cứ và giám định tư pháp môi trường còn phức tạp, dẫn đến khó xử lý hình sự pháp nhân thương mại.

4. Đề xuất lập pháp trọng tâm nhất của tác giả đối với Luật Bảo vệ môi trường là gì?

Tác giả đề xuất xây dựng một chương riêng về bảo vệ môi trường trong các khu sản xuất tập trung trong Luật Bảo vệ môi trường nhằm quy định toàn diện các quy chuẩn đặc thù về hạ tầng kỹ thuật BVMT, quy hoạch cách ly, trách nhiệm ĐTM và phân định thẩm quyền quản lý trực tiếp của Ban Quản lý KCN.

5. Vì sao người lao động trong KCN còn hạn chế trong việc thực hiện quyền tố cáo hành vi vi phạm môi trường?

Theo phân tích từ dữ liệu khảo sát của luận án, công nhân và người lao động trực tiếp trong KCN e ngại tố cáo sai phạm của doanh nghiệp vì tâm lý sợ bị trù dập, chấm dứt hợp đồng lao động hoặc mất việc làm, đồng thời thiếu cơ chế bảo vệ người tố cáo hiệu quả tại các cơ sở sản xuất.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Tạ Văn Khôi là công trình nghiên cứu chuyên sâu về thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp ở Việt Nam dưới góc độ chuyên ngành Lý luận và Lịch sử Nhà nước và pháp luật. Công trình đã làm sáng tỏ cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng dựa trên hệ thống dữ liệu thống kê kết hợp điều tra 350 phiếu khảo sát thực tế trên toàn quốc giai đoạn 2010–2023. Hệ thống quan điểm và giải pháp do luận án đề xuất cung cấp luận cứ khoa học có giá trị phục vụ công tác hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý môi trường tại các khu công nghiệp ở Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Những van dé lý luận về thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp; + Chương 2: Thực trạng thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp ở Việt Nam hiện nay; + Chương 3: Quan điểm và giải pháp đảm bảo thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp ở Việt Nam. PHAN B: TONG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CỨU VA DINH HUONG NGHIEN CUU CUA LUAN AN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1.

Tình hình nghiên cứu trong nước Vấn đề nghiên cứu BVMT nói chung và THPL BVMT trong các KCN nói riêng là một vấn đề được nhiều chuyên gia, nhà khoa học quan tâm nghiên cứu dưới nhiều góc độ, bằng nhiều phương pháp của nhiều ngành khoa học khác nhau, như: ngành kỹ thuật môi trường, ngành QLNN về môi trường, ngành Khoa học môi trường. Riêng đối với ngành Luật học nói chung và Khoa học lý luận về Nhà nước và pháp luật nói riêng, thì đây là một vấn đề nghiên cứu còn khá mới mẻ. Mặc dù vậy, qua quá trình tìm hiểu, tổng hợp tài liệu, tư liệu, số liệu, NCS nhận thấy, trong những năm gần đây, có khá nhiều công trình nghiên cứu Lý luận Nhà nước và pháp luật nói riêng và ngành Luật học nói chung đã được công bố liên quan đến đối tượng này và đã được luận giải ở nhiều góc nhìn khác nhau, thông qua nhiều góc độ khác nhau của các nhà khoa học, nhà quản lý và những người làm công tác thực tiễn trong nước và nước ngoài. Các tài liệu khá phong phú, bao gồm: sách chuyên khảo, luận án, đề tài nghiên cứu khoa học, bài viết trên tạp chí, báo cáo khoa học.

Điều này đã cho thấy tính thời sự và sự cấp thiết cả về mặt lý luận và thực tiễn của van dé THPL BVMT nói chung và THPL BVMT trong KCN nói riêng. Có thé nhận thấy, các công trình nghiên cứu có liên quan ở trong nước thường được thực hiện theo các hướng nội dung chính như sau: 1. Nghiên cứu về hệ thong pháp luật bảo vệ môi trường Trong thời gian qua, ở nước ta đã có không it các công trình khoa học nghiên cứu pháp luật về BVMT theo nhiều phương diện khác nhau, từ đại cương đến từng phạm vi cụ thể, như: - Cuén “Giáo trình đánh giá tác động môi trường” do PGS. Đặng Văn Minh chủ biên (Trường Đại học Nông lâm - Đại học Thái Nguyên, Nxb.

Nông nghiệp, 2013) đã đưa ra các phân tích tng thé những van dé ly luận, thực tiễn về DTM - một công cụ quan lý môi trường có tác dụng phòng ngừa mạnh mẽ. - Cuốn “Giáo trình pháp luật và chính sách môi trường” của tac giả Nguyễn Mạnh Khải (Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, 2020) đã trình bày tổng thể về pháp luật môi trường Việt Nam, chính sách môi trường Việt Nam trong những năm gần đây. - Cuốn sách “Nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền theo pháp luật môi trường Việt Nam: Sách chuyên khảo ”của TS.

Võ Trung Tin, do Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật phát hành năm 2020 cũng đã phân tích các vấn đề lý luận về nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền, các QDPL thé hiện và thực hiện nguyên tắc này, đồng thời, dé xuất hệ thống giải pháp nhằm hoàn thiện các QDPL môi trường và cơ chế triển khai thực hiện có hiệu quả nguyên tắc này ở Việt Nam. - Cuốn sách “Phap luật về bồi thường thiệt hại môi trường ở Việt Nam - Lý luận và thực tiễn ” của GS. Lê Hồng Hạnh, TS.

Lê Đình Vinh (Viện Khoa học pháp lý, Nxb. Tư pháp, 2021) đã phân tích các khía cạnh pháp lý, những vấn đề lý luận của chế định xác định trách nhiệm về bôi thường thiệt hại môi trường cũng như những bài học kinh nghiệm quốc tế trong vấn đề này. - Còn có thé kế đến các cuốn sách như: “Pháp luật về bảo vệ môi trường ở Việt Nam” (Sách chuyên khảo) do PGS. Doãn Hồng Nhung chủ biên (Nxb.

Đại học Quốc gia Hà Nội, 2018), “Pháp luật về bảo vệ môi trường làng nghề ở Việt Nam” của PGS. Doãn Hồng Nhung (Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội, 2019); sách “Pháp luật về bảo vệ môi trường biển ở Việt Nam qua thực tiễn áp dụng tại một s6 tinh Trung Bộ” cua Ths. Nguyễn Thi Hà (Nxb.

Dai học Huế, 2021). đã trình bay van dé cơ ban về chính sách, pháp luật BVMT trong các phạm vi khác nhau, góp phần làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn về pháp luật BVMT ở nước ta hiện nay. Bên cạnh các sách, giáo trình, sách chuyên khảo, tham khảo, còn có một số luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ chuyên ngành Luật học đã trình bày những vấn đề cơ bản liên quan đến pháp luật BVMT của Việt Nam ở những góc nhìn cụ thé khác nhau, như: - Luận án “Pháp luật vé sử dụng các công cụ kinh tế trong bảo vệ môi trường ở Việt Nam hiện nay” của TS. Nguyễn Ngọc Anh Đào (Học viện Khoa học xã hội, 2013) đã góp phan làm rõ những van dé lý luận về sử dụng các công cụ kinh tế trong pháp luật BVMT, đồng thời đưa ra những đánh giá về thực trạng sử dụng các công cụ này trong BVMT ở Việt Nam và đề xuất phương hướng, giải pháp hoàn thiện pháp luật về sử dụng các công cụ kinh tế trong BVMT ở nước ta.

- Luận án “Cơ chế pháp ly về sự tham gia của các tổ chức xã hội trong bảo vệ môi trường ở Việt Nam hiện nay” của Nguyễn Thị Tô Uyên (Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, 2017) trình bày những vấn đề lý luận cũng như quá trình hình thành, phát triển và thực trang cơ chế pháp lý về sự tham gia của các tổ chức xã hội trong BVMT ở Việt Nam; từ đó đưa ra quan điểm và đề xuất giải pháp nhằm hoàn thiện cơ chế pháp lý về sự tham gia của các tô chức xã hội trong BVMT ở nước ta; Luận án cũng đã được Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật xuất bản dưới dạng an pham Sách chuyên khảo vào năm 2017. - Ngoài ra, có thê ké đến các dé tài luận văn thạc sĩ Luật học như: “Pháp luật về bảo vệ môi trường ở Việt Nam - Thực trạng và giải pháp” của Đình Phượng Quỳnh (Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội, 2011); “Pháp luật về phí bảo vệ môi trường ở Việt Nam” của Khuất Thị Thu (Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội, 2017). Nghiên cứu về thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường Giới nghiên cứu trong nước đã có nhiều công trình khác nhau, tương đối đa dạng về THPL BVMT.

Trước hết cần kế đến các cuốn sách chuyên khảo, tham khảo đã được xuất bản nổi bật là: - Cuốn sách “Kiểm tra của cơ quan hành chính Nhà nước đổi với việc thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường ở Việt Nam hiện nay” của Phạm Văn Lợi va Nguyễn Văn Động (Nxb. Tư pháp, 2005) nêu bật các nội dung sau đây: Chức năng của các CQNN trong kiêm tra việc THPL BVMT ở nước ta; Cơ sở lý luận để kiểm tra việc THPL BVMT của cơ quan hành chính Nhà nước; Các biện pháp pháp lý nhằm tăng cường công tác kiểm tra của cơ quan hành chính Nhà nước đối với việc THPL BVMT. - Cuốn sách "Giám sát xã hội về bảo vệ môi trường ở Việt Nam" của Bùi Cách Tuyến (Nxb. Tư pháp, 2014) đã trình bày một số vấn đề lý luận về giám sát xã hội nhằm nâng cao hiệu quả BVMT; phân tích thực trạng giám sát xã hội đối với hoạt động BVMT ở nước ta trước đây; từ đó, cuốn sách đề xuất một số giải pháp nhằm phát huy vai trò của giám sát xã hội trong BVMT.

- Đề tài nghiên cứu khoa học cấp trường (Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội, 2014) “Nang cao hiệu quả thực hiện pháp luật xử ly vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường” do tác giả Nguyễn Thị Bình là chủ nhiệm đã phân tích van đề lý luận và thực tiễn về xử lý vi phạm hành chính trong lĩnh vực BVMT; đánh giá được những ưu điểm, hạn chế trong các QDPL và thực tiễn thực hiện các QĐPL về xử lý vi phạm hành chính trong lĩnh vực BVMT. - Cuốn sách "Trach nhiệm pháp lý trong pháp luật bảo vệ môi trường ở Việt Nam" do Nguyễn Thị Tổ Uyên chủ biên (Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, 2017) đã nghiên cứu tương đối toàn diện vấn đề trách nhiệm pháp lý trong việc hoàn thiện pháp luật BVMT ở Việt Nam hiện nay từ cơ sở lý luận đến thực trạng và đề xuất một số giải pháp nhằm tiếp tục hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm pháp lý trong lĩnh vực này. - Cuốn sách “76 chức thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường đô thị ở Việt Nam hiện nay” của tác giả Phạm Thị Ngọc Dung (Nxb.

Chính trị quốc gia Sự thật, 2019) đã trình bày hệ thống các van đề lý luận về tổ chức THPL BVMT đô thị, đặc điểm của tổ chức THPL BVMT đô thị; trách nhiệm của các chủ thể trong tổ chức THPL BVMT đô thị, đặc biệt là vai trò của chính quyền đô thị; nội dung, hình thức của t6 chức THPL BVMT đô thị, các yêu tố ảnh hưởng đến công tác nay. Đồng thời, luận án nêu rõ thực trạng tô chức THPL BVMT đô thị ở Việt Nam. Cuối cùng luận án đề xuất phương hướng và các giải pháp nâng cao hiệu quả tổ chức THPL BVMT đô thị trên các phương diện từ nhận thức, hệ thống pháp luật, chủ thé thực hiện cho đến các nội dung, quy trình cụ thé. Bên cạnh đó, có một số luận án tiến sĩ thạc sĩ chuyên ngành Luật học cũng đã nghiên cứu về THPL BVMT ở các phạm vi khác nhau.

Cụ thé như sau: - Luận án Tiến sĩ Luật học “Thue hiện pháp luật về bảo vệ làng nghề ở các tỉnh Đồng bằng sông Hồng Việt Nam” của Nguyễn Trần Điện (Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, 2016) cũng đã phân tích sâu sắc những vấn đề lý luận về THPL BVMT làng nghề. Những minh chứng, lập luận của luận án được kiểm chứng từ thực tiễn thực hiện tại các 10 tỉnh thuộc Đồng bằng sông Hồng. Từ đó, luận án đề xuất các giải pháp nhằm đảm bảo THPL BVMT làng nghề.