PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tên đề tài: Phân tích các yếu tố quyền sở hữu trí tuệ có ảnh hưởng tới kết quả hoạt động định giá nhãn hiệu tại Việt Nam 2. Lý do nghiên cứu Nhãn hiệu có thể coi là dấu hiệu đầu tiên để ngƣời tiêu dùng nhận dạng về sản phẩm, dịch vụ của một doanh nghiệp. Nó là một trong các loại tài sản vô hình, không thể xác định dựa trên các đặc điểm vật chất thông thƣờng nhƣng lại có giá trị và khả năng sinh lợi nhuận rất lớn.
Hiện nay, doanh nghiệp đã ý thức đƣợc tầm quan trọng của nhãn hiệu, tiến hành các biện pháp đăng ký xác lập quyền và bảo hộ quyền tƣơng đối tốt, tuy nhiên, việc đánh giá đúng và đo lƣờng giá trị của nhãn hiệu lại bị xem nhẹ. Đa phần các doanh nghiệp có hiểu biết rất mơ hồ, không nắm đƣợc các yếu tố thiết yếu liên quan trong quá trình định giá. Điều này cũng dễ hiểu, khi định giá nhãn hiệu vẫn còn là một vấn đề rất mới, hệ thống lý thuyết liên quan tới vấn đề này vẫn chƣa hoàn thiện. Hiện nay, Nhà nƣớc ta cũng đã cho ban hành một số văn bản 8 pháp luật chuyên ngành hƣớng dẫn việc định giá tài sản trí tuệ1 nói chung và định giá nhãn hiệu nói riêng, tuy nhiên việc định giá tài sản trí tuệ vẫn chủ yếu dựa trên cơ sở Chuẩn mực số 04 về Tài sản cố định vô hình (Ban hành và công bố theo Quyết định số 149/2001/QĐ-BTC ngày 31 tháng 12 năm 2001 của Bộ trƣởng Bộ Tài chính).
Hơn nữa, là một đối tƣợng của quyền sở hữu trí tuệ, nhãn hiệu có những yếu tố đặc thù tác động tới chúng trong quá trình định giá mà các tài sản vô hình khác không có đƣợc, việc định giá theo các phƣơng pháp thuần kinh tế xem nhẹ các yếu tố đặc thù này có thể làm cho kết quả định giá nhãn hiệu thiếu đi sự chính xác. Vì vậy, khi định giá, việc quan tâm các yếu tố quyền sở hữu trí tuệ nào, tác động ra sao tới giá trị nhãn hiệu cũng là điều cần thiết. Các doanh nghiệp nên quan tâm tới các yếu tố này để kết quả định giá thêm chính xác. Do đó, trong đề tài nghiên cứu này, tác giả tiếp cận từ khía cạnh những yếu tố quyền sở hữu trí tuệ ảnh hƣởng tới giá trị nhãn hiệu để thấy đƣợc các yếu tố này tác động nhƣ thế nào tới kết quả định giá.
Việc ứng dụng nghiên cứu trong thực tiễn sẽ giúp doanh nghiệp hiểu rõ hơn tài sản và giá trị tài sản trí tuệ của mình (nhãn hiệu), từ đó tổ chức, doanh nghiệp có thể tự định giá cho các nhãn hiệu. Với các ý nghĩa trên, tác giả lựa chọn đề tài: “Phân tích các yếu tố quyền sở hữu trí tuệ có ảnh hưởng tới kết quả hoạt động định giá nhãn hiệu tại Việt Nam”làm đề tài luận văn thạc sĩ. Lịch sử nghiên cứu Định giá tài sản trí tuệ nói chung và định giá nhãn hiệu nói riêng là một vấn đề mới và còn có chứa nhiều vấn đề bất cập. Do đó, có không ít các bài viết và nghiên cứu về lĩnh vực này.
Cụ thể: 1 Bộ Khoa học và công nghệ và Bộ Tài chính vừa ban hành Thông tƣ liên tịch số 39/ 2014/TTLT- BKHCN- BTC quy định việc định giá kết quả nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ, tài sản trí tuệ sử dụng ngân sách nhà nƣớc. 9 Nick Bertolotti, Arthur Andersen, (1996), “Định giá tài sản trí tuệ”2 Đây là một trong những bài viết đầu tiên khái quát về vấn đề định giá tài sản trí tuệ. Trong bài viết này, tác giả nhận thấy những thay đổi của xu hƣớng phát triển kinh tế và quan điểm về giá trị tài sản trong các doanh nghiệp. Tác giả nhận thấy trọng tâm kinh doanh đang thay đổi nhanh chóng.
Các công ty không chỉ phát triển dựa trên nền tảng các loại tài sản cố định. Các loại tài sản nhƣ sáng chế, thƣơng hiệu, nhãn hiệu…trở thành một phần quan trọng của sự phát triển. Thay đổi này cùng với vấn đề khai thác tài sản trí tuệ đặt ra nhu cầu cần thiết phải có hoạt động định giá tài sản trí tuệ. Đây sẽ là công cụ hỗ trợ cho các hoạt động tài chính doanh nghiệp, tranh chấp quyền, giá chuyển giao, báo cáo tài chính, bảo đảo cho các khoản nợ tài chính…Ở đây, tác giả cũng tiếp cận theo góc độ kinh tế và đƣa ra một số phƣơng pháp định giá: phƣơng pháp chi phí, giá trị thị trƣờng và cơ sở kinh tế.
Timothy Cromley, (2007), “Các tiêu chuẩn định giá tài sản trí tuệ”3 Trong bài viết này, tác giả nhấn mạnh sự cần thiết của việc thông qua bản dự thảo về tiêu chuẩn định giá tài sản vô hình và tài sản trí tuệ. Ông đã nghiên cứu về giá trị tài sản cố định và tài sản vô hình của rất nhiều doanh nghiệp trong nhiều lĩnh vực bao gồm cả dịch vụ, sản xuất và cao công nghệ cao và nhận thấy: Lý do phổ biến để tài sản trí tuệ (IP) đƣợc định giá là sáp nhập, mua lại. Một số lý do khác là do lập kế hoạch tài chính và thuế, đầu tƣ chiến lƣợc và kiện tụng. Mặc dù tài sản trí tuệ thƣờng đƣợc các chuyên gia định giá doanh nghiệp đánh giá cao tuy nhiên các tiêu chuẩn chuyên môn để xác định giá trị của nó vẫn thiếu cho tới gần đây dự thảo định giá tài sản trí tuệ tồn tại.
2 Tên tiếng Anh “The Valuation of Intellectual Property” http://www.int/export/sites/www/sme/en/documents/valuationdocs/arb_lic_cai_98_4.pdf 3 Tên tiếng Anh là “Intellectual Property Valuation Standards”, http://www.com/pdf/2007/1/Cromley-Jan2007.pdf 10 Hiện tại, Hiệp hội Thẩm định Hoa Kỳ (ASA) có tiêu chuẩn chung cho việc định giá tài sản vô hình tuy nhiên, các chuyên gia thẩm định thƣờng không cho bất kỳ tiêu chuẩn kỹ thuật cụ thể nào nhằm xác định giá trị tài sản trí tuệ. Rất nhiều cuốn sách cũng bỏ qua việc xác định giá trị tài sản trí tuệ hoặc thảo luận về định giá tài sản vô hình nói chung mà không mô tả các đặc điểm pháp lý có thể làm thay đổi giá trị tài sản. Tuy nhiên các quy định đã đƣợc viết về tài sản vô hình, hầu hết nêu các loại tài sản chính liên quan trực tiếp đến các loại tài sản trí tuệ khác nhau. Vì vậy, tác giả đƣa ra hai dự thảo tiêu chuẩn định giá khác nhau cho tài sản vô hình và tài sản trí tuệ.
Dự thảo "Tiêu chuẩn IA (tài sản vô hình)" bao gồm các nguyên tắc chung đƣợc coi là cơ bản cho định giá bất kỳ tài sản nào. Dự thảo "Tuyên bố IP" đƣợc gọi là một "Tuyên bố" chứ không phải là một "tiêu chuẩn" nhƣng nó có cùng hiệu lực nhƣ là một tiêu chuẩn. Trong “Tuyên bố IP”, các yếu tố đƣợc xem xét trong việc xác định giá trị tài sản trí tuệ bao gồm: kiện tụng trong quá khứ hay hiện tại, sự khác biệt giữa một tài sản và một lãi suất phân đoạn trong các tài sản và tính khả thi và tiềm năng khai thác thƣơng mại. “Tuyên bố IP” cũng mô tả các yếu tố cụ thể nào cần đƣợc xem xét trong việc đánh giá cụ thể các loại tài sản trí tuệ.
TS Vũ Trí Dũng, NCS Nguyễn Tiến Dũng và Th.s Trần Việt Hà, (2009), “Định giá thương hiệu”, nhà xuất bản Đại học Kinh tế Quốc dân. Cuốn sách này cho thấy một cái nhìn khá toàn diện cả về lý thuyết và thực tiễn của hoạt động định giá thƣơng hiệu. Phần một, nhóm tác giả xây dựng căn cứ lý thuyết về vấn đề định giá: lợi ích của việc định giá, phƣơng pháp thay thế trong định giá, các tính toán và dự báo về thƣơng hiệu, sức mạnh của nhãn hiệu và thƣơng hiệu dƣới góc nhìn nhƣ một tài sản trí tuệ…đặc biệt trong đó có so sánh giữa định giá thƣơng hiệu và định giá nhãn hiệu, có giá trị tham khảo cao. Phần hai là những nội dung liên quan tới việc ứng dụng lý thuyết định giá vào các trƣờng hợp trong thực tế nhƣ kế toán thƣơng hiệu, sát nhập, mua lại, các vấn đề về tài chính và quản lý nguồn 11 lực…Trong tác phẩm này, các vấn đề về định giá thƣơng hiệu là chủ đạo, còn định giá nhãn hiệu chỉ đƣợc điểm qua, không đi sâu.
Paul Flignor and David Orozco, (2006), “Định giá tài sản vô hình và tài sản trí tuệ: Góc nhìn đa ngành”4 Ở bài viết này, tác giả đi chứng minh làm nhƣ thế nào để chỉ cần ít các phƣơng pháp vẫn có thể đánh giá tài sản trí tuệ trên nhiều lĩnh vực, vấn đề, đồng thời đánh giá điểm mạnh, điểm yếu, quan điểm phê phán và các ứng dụng thiết thực của nó. Bài viết là cái nhìn tổng quan về một số các yếu tố quan trọng của sở hữu trí tuệ và định giá tài sản vô hình. Nó dành cho hai đối tƣợng : những ngƣời có quyền lợi nhƣng tƣơng đối ít có kinh nghiệm trực tiếp với định giá tài sản trí tuệ và những ngƣời có kiến thức chuyên môn sâu sắc nhƣng quan tâm để tìm hiểu về ý nghĩa của vấn đề định giá tài sản trí tuệ. Nó kết hợp cả hai quan điểm học thuật về các vấn đề quản lý tài sản trí tuệ và kinh nghiệm trong việc đánh giá các tài sản này.
Phần đầu tiên của bài báo trình bày kim tự tháp định giá nhƣ một công cụ để cấu trúc kế hoạch trò chơi định giá. Phần thứ hai mô ngắn các thuộc tính pháp lý của từng loại tài sản trí tuệ, xem xét vai trò của chúng đối với việc định giá. Phần thứ ba trình bày bốn phƣơng pháp định giá cơ bản – thị trƣờng, chi phí , thu nhập và tùy chọn / nhị thức. Tim Heberden, (2011), “Định giá tài sản trí tuệ và xác định giá chuyển giao” 5 Tác phẩm tiếp cận vấn đề giá trị tài sản trí tuệ dƣới góc độ kinh tế.
Tác giả cho rằng, việc xác định giá trị tài sản trí tuệ không chỉ cần thiết khi nảy sinh các hợp đồng chuyển giao tài sản trí tuệ mà còn cần thiết trong các hoạt 4 Tên tiếng Anh “Intangible Asset & Intellectual Property Valuation: A Multidisciplinary Perspective” http://www.int/export/sites/www/sme/en/documents/pdf/IP_Valuation.pdf 5 Tên tiếng Anh “Intellectual Property Valuation and Royalty Determination” http://brandfinance.com/images/upload/ip_valuation_royalty_rates.pdf 12 động khác nhƣ: báo cáo tài chính, báo cáo thuế, quản lý tài sản chiến lƣợc…Vì vậy, phần đầu tác giả đƣa ra tiếp cận kinh tế học về sở hữu trí tuệ. Phần hai nêu lên các phƣơng pháp xác định tỷ lệ giá trị chuyển giao, cụ thể là phƣơng pháp tiếp cận thu nhập, phƣơng pháp tiếp cận giao dịch, phƣơng pháp dựa trên chi phí nghiên cứu và triển khai (R&D), phƣơng pháp thị trƣờng và kiểm tra chéo giá trị chuyển giao.