PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Nền kinh tế nước ta hiện nay đang trên đà phát triển mạnh mẽ ở hầu hết các địa phương trên cả nước nhằm hướng đến mục tiêu xây dựng nước Việt Nam cơ bản trở thành một nước công nghiệp. Trong bối cảnh đó, vấn đề tiếp cận tín dụng chính thức tại các vùng nông thôn đang là mối quan tâm thường xuyên của Chính phủ lẫn các nhà nghiên cứu hiện nay. (Theo số liệu của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, năm 2013) Báo cáo tại Hội nghị Sơ kết 5 năm về “Tam nông” thì thu nhập bình quân của người dân nông thôn ước đạt khoảng gần 20 triệu đồng/năm.
Cho thấy thu nhập của nông hộ ở nước ta còn rất thấp. Từ khi thực hiện công cuộc đổi mới kinh tế, chính phủ đã ban hành nhiều chính sách nhằm tăng cường khả năng tiếp cận tín dụng của nông hộ. Mới đây nhất là Nghị định số 55/2015/NĐ – CP ngày 9 tháng 6 năm 2015 của Thủ tướng Chính phủ về chính sách tín dụng phục vụ phát triển nông nghiệp, nông thôn, góp phần xây dựng nông thôn mới và nâng cao đời sống của nông dân, cư dân ở nông thôn. Điều này cho thấy sự quan tâm đặc biệt của Nhà nước đối với khả năng tiếp cận nguồn tín dụng chính thức (TDCT) của nông hộ nói riêng và công cuộc phát triển nông nghiệp, nông thôn nói chung.
Duyên Hải là một huyện vùng ven biển thuộc tỉnh Trà Vinh với lợi thế đường bờ biển trải dài và một hệ thống kênh rạch chằng chịt đổ ra biển thuận lợi để phát triển nuôi trồng thủy sản. Huyện đã xác định đây là thế mạnh nên tập trung mở rộng về quy mô, diện tích và đa dạng hóa con nuôi. Hiện nay đa số nông hộ nuôi tôm sú ở huyện Duyên Hải đã chuyển sang nuôi tôm thẻ chân trắng và đạt hiệu quả khá cao. Qua khảo sát nhiều hộ nuôi tôm cho biết rằng nguyên nhân nông hộ “ào ạt” nuôi tôm thẻ chân trắng là do nuôi tôm sú dịch bệnh hoại tử gan tụy vẫn còn đe dọa, còn nuôi tôm thẻ chân trắng thì thời gian nuôi ngắn, ngưỡng chịu mặn rộng, lợi nhuận trước mắt cao hơn tôm sú nên đã tạo nên sức hút mới đối với nông hộ nuôi tôm (theo Cổng thông tin điện tử huyện Duyên Hải, năm 2015).
Vốn là một vấn đề rất quan trọng để đầu tư phát triển một ngành nghề nào đó, nhất là đối với nuôi trồng thủy sản, vốn càng trở nên quan trọng hơn hết. Để nuôi thành công tôm thẻ chân trắng phải có vốn đầu tư và chi phí cao do qui trình nuôi chủ yếu là nuôi tôm thâm canh tập trung. Vì thế, việc tiếp cận vay vốn tín dụng chính thức là vấn đề đáng quan tâm của nông hộ, nhu cầu về vốn đòi hỏi ngày càng tăng, nhưng hầu hết các nông hộ đều đang thiếu vốn để trang trải cho nuôi trồng và sản xuất,… nếu dễ tiếp cận tín dụng chính thức thì các nông hộ sẽ ít có động cơ tham gia các hoạt động tín dụng khác vì các TCTD cung cấp các khoản vay có lãi suất phù hợp thúc đẩy sự phát triển kinh tế nông nghiệp, nông thôn. Trang 8 luan an Tình hình tiếp cận nguồn vốn tín dụng của hộ nông dân trong lĩnh vực thủy sản trong những năm gần đây: Điều kiện nuôi tôm có nhiều khó khăn, thách thức.
Thời tiết diễn biến phức tạp, môi trường nước không ổn định, dịch bệnh thủy sản (tôm sú, cá tra) phát sinh, chưa được khống chế, giá vật tư đầu vào tăng, ngược lại giá sản phẩm đầu ra (tôm sú, cá tra,…) có xu hướng xuống thấp. Những năm qua tình hình nuôi tôm gặp nhiều bất lợi, sản xuất - kinh doanh đạt hiệu quả không cao, có một số hộ thua lỗ nặng, đa số các hộ nuôi thu hẹp sản xuất do nguồn vốn hạn hẹp. Chính thực trạng thiếu vốn đầu tư làm nhiều nông hộ không thể đi vào sản xuất. Việc tiếp cận nguồn vốn tín dụng chính thức của nông hộ nuôi tôm nói riêng và cả ngành nuôi trồng thủy sản nói chung đang gặp trở ngại lớn.
Nhưng thực tế cho thấy tình hình tín dụng tại huyện Duyên Hải đã đạt được những tín hiệu đáng mừng: Tổng doanh số thu nợ các chương trình 42 tỷ 039 triệu đồng; tổng dư nợ các chương trình 144,1 tỷ đồng với 12. Trong đó, cho vay ủy thác qua các tổ chức Hội đoàn thể là 143 tỷ 878 triệu đồng, chiếm 99, 87 % trong tổng dư nợ. Phòng giao dịch Ngân hàng chính sách xã hội huyện Duyên Hải bám sát chủ trương chính sách và định hướng phát triển kinh tế, an sinh xã hội của huyện, tập trung mọi nguồn lực để giải quyết các vấn đề nhằm làm tăng khả năng tiếp cận tín dụng cho nông hộ (theo Cổng thông tin huyện Duyên Hải, 2015). Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại rất nhiều khó khăn trong việc tiếp cận tín dụng chính thức do nguồn tín dụng chính thức chưa đáp ứng đủ nhu cầu của các nông hộ, do các tổ chức tín dụng ngần ngại cho vay vì rủi ro cao.
Bên cạnh đó, thủ tục rườm rà, thế chấp tài sản,. nên nông hộ khó tiếp cận tín dụng chính thức. Vì vậy, các nông hộ phải vay vốn phi chính thức để đáp ứng nhu cầu chi tiêu phát sinh hằng ngày cũng như nhu cầu vốn cho sản xuất. Với mục đích đánh giá hiện trạng và phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận nguồn tín dụng chính thức nhằm đề xuất một số giải pháp nâng cao khả năng tiếp cận TDCT để phát huy hiệu quả sản xuất kinh doanh ở khu vực nông nghiệp, nông thôn, giúp cho nông hộ có thể tiếp cận được nguồn vốn tín dụng chính thức dễ dàng hơn, để ngân hàng gắn bó với nông hộ thì đề tài “Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận tín dụng chính thức của nông hộ nuôi tôm thẻ chân trắng tại huyện Duyên Hải, tỉnh Trà Vinh” thực sự cấp thiết để tiến hành nghiên cứu.
Tổng quan nghiên cứu 2. Tình hình nghiên cứu trong nước Việt Nam đang phát triển theo định hướng công nghiệp hóa – hiện đại hóa, nhưng nếu chỉ chú trọng đến việc phát triển kinh tế thành thị mà không có sự đầu tư đối với nền kinh tế nông thôn thì nước ta khó có thể thực hiện được công cuộc này. Hiện nay, đã có nhiều các nghiên cứu về thị trường tài chính nông thôn cả tín dụng chính thức và không chính thức cho nông hộ ở các mức độ và khía cạnh khác nhau. Trang 9 luan an Tín dụng được các nhà kinh tế công nhận là có vai trò quan trọng trong sản xuất nông nghiệp và phát triển nông thôn, góp phần thúc đẩy hình thành thị trường tài chính nông thôn, góp phần đẩy nhanh quá trình tập trung vốn, khoa học công nghệ để phát triển kinh tế nông thôn, góp phần tận dụng khai thác mọi tiềm năng về đất đai, lao động… Theo tác giả Bùi Văn Trịnh và Trương Thị Phương Thảo (2014), nghiên cứu về “Phân tích khả năng tiếp cận nguồn vốn tín dụng chính thức: Trường hợp của nông hộ nuôi tôm ở tỉnh Trà Vinh” thông qua mô hình hồi quy Binary logistic kết quả nghiên cứu cho thấy khả năng tiếp cận vốn tín dụng chính thức của các hộ nuôi phụ thuộc vào các yếu tố sau: Thu nhập của hộ, kinh nghiệm sản xuất, lãi suất vay của hộ, khoảng cách từ nơi hộ sinh sống đến trung tâm huyện, số lần hộ có giao dịch vay vốn với các tổ chức tín dụng và số tổ chức tín dụng tại địa phương.
Trong đó, có 05 yếu tố có mối tương quan thuận là: Thu nhập của hộ, kinh nghiệm sản xuất, lãi suất vay của hộ, số lần hộ có giao dịch vay vốn với các tổ chức tín dụng và số tổ chức tín dụng tại địa phương. Ngược lại, yếu tố khoảng cách từ nơi hộ sinh sống đến trung tâm huyện có mối tương quan nghịch với khả năng tiếp cận vốn tín dụng chính thức của hộ nuôi tôm trên địa bàn tỉnh Trà Vinh. Tác giả Nguyễn Thị Ánh Mai (2012), nghiên cứu về “Phân tích khả năng tiếp cận vốn tín dụng của hộ nuôi tôm ở Bạc Liêu”. Trong nghiên cứu này, tác giả sử dụng mô hình hồi quy Probit để xác định các nhân tố ảnh hưởng đến khả năng vay vốn của hộ nuôi tôm và mô hình Tobit để xác định nhân tố ảnh hưởng đến lượng tiền vay của hộ nuôi.
Kết quả nghiên cứu cho thấy khả năng tiếp cận vốn tín dụng chính thức của hộ nuôi phụ thuộc vào các yếu tố sau: Vị trí xã hội của chủ hộ, diện tích đất nuôi tôm, chi tiêu của hộ, số lần giao dịch vay vốn. Đồng thời lượng tiền vay phụ thuộc vào vị trí xã hội, diện tích đất, trình độ học vấn và số tổ chức tín dụng tại địa phương. Tác giả Phan Đình Khôi (2012), nghiên cứu về “Tín dụng chính thức và không chính thức ở đồng bằng sông cửu long: Hiệu ứng tương tác và khả năng tiếp cận” qua mô hình Probit, Tobit, Heckman hai bước thì kết quả chỉ ra rằng sở hữu đất đai, lãi suất chính thức và thời hạn cho vay không chính thức là những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến khoản vay không chính thức. Các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận tín dụng vi mô bao gồm làm việc cho chính quyền địa phương, thành viên tổ vay vốn, sổ hộ nghèo, trình độ học vấn, lao động có tay nghề và đường giao thông liên xã.
Theo tác giả Vương Quốc Duy và Đặng Hoàng Trung (2015), nghiên cứu về “Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận tín dụng chính thức của hộ chăn nuôi heo trên địa bàn quận Ô Môn, Cần Thơ” Thông qua việc sử dụng số liệu sơ cấp và mô hình Probit, nghiên cứu chỉ ra rằng các thuộc tính của chủ hộ như Trang 10 luan an giới tính, trình độ học vấn, độ tuổi và các thuộc tính của nông hộ như vị trí xã hội, thu nhập ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận tín dụng chính thức của hộ.