CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM CÓ LIÊN QUAN CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG THU NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC 1. Một số khái niệm 1. Khái niệm Ngân sách nhà nước (NSNN) Theo Luật Ngân sách nhà nước năm 2002: Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước. Ngân sách nhà nước được quản lý thống nhất theo nguyên tắc tập trung dân chủ, công khai, minh bạch, có phân công, phân cấp quản lý, gắn quyền hạn với trách nhiệm.
Ngân sách nhà nước gồm ngân sách trung ương và ngân sách địa phương. Thu ngân sách nhà nước 1. Khái niệm Thu ngân sách nhà nước là việc Nhà nước sử dụng quyền lực của mình để huy động, tập trung một phần nguồn tài chính Quốc gia hình thành ngân sách nhà nước để đáp ứng nhu cầu chi tiêu của Nhà nước. Đặc điểm - Thu ngân sách nhà nước phản ánh các quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình phân chia các nguồn lực tài chính quốc gia giữa nhà nước với các chủ thể trong xã hội.
Sự phân chia đó là một tất yếu khách quan, xuất phát từ yêu cầu tồn tại và phát triển của Bộ máy nhà nước cũng như yêu cầu thực hiện các chức năng kinh tế - xã hội của Nhà nước. - Thu ngân sách nhà nước chứa đựng các quan hệ phân phối dưới hình thức giá trị nảy sinh trong quá trình nhà nước dùng quyền lực tập trung một phần nguồn tài chính quốc gia hình thành NSNN nhà nước. Cơ cấu thu ngân sách nhà nước LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 Thu ngân sách nhà nước bao gồm các khoản thu từ thuế, phí, lệ phí; các khoản thu từ hoạt động kinh tế của Nhà nước; các khoản đóng góp của các tổ chức và cá nhân; các khoản viện trợ; các khoản thu khác theo quy định của pháp luật. Thu trong cân đối NSNN: là các khoản thu nằm trong kế hoạch của Nhà nước nhằm cân đối ngân sách.
Thu ngoài cân đối ngân sách: trong tình trạng NSNN bị bội chi thì Nhà nước phải có giải pháp bù đắp lại phần thâm hụt đó, vì không thể để mất cân đối ngân sách; thu bù đắp thiếu hụt ngân sách thực chất là vay để bù đắp, bao gồm vay trong nước và nước ngoài. Vay trong nước được tiến hành qua việc phát hành trái phiếu, công trái…. để huy động lượng tiền nhàn rỗi trong nhân dân; vay nước ngoài được thực hiện qua vay nợ nước ngoài hay nhận viện trợ nước ngoài của các Chính phủ, các tổ chức tài chính quốc tế. Một số nguồn thu cơ bản - Tổng số thu ngân sách nhà nước, bao gồm thu nội địa, thu từ hoạt động xuất khẩu và nhập khẩu, thu viện trợ không hoàn lại.
- Thu ngân sách nhà nước bao gồm: + Thuế, lệ phí, phí do các tổ chức và cá nhân nộp theo quy định của Pháp luật. + Các khoản thu từ hoạt động kinh tế của Nhà nước như: Thu nhập từ vốn góp của Nhà nước vào các cơ sở kinh tế; Tiền thu hồi vốn của Nhà nước tại các cơ sở kinh tế; Thu hồi tiền cho vay của Nhà nước (cả gốc và lãi). + Thu từ các hoạt động sự nghiệp. + Thu từ bán hoặc cho thuê tài nguyên, tài sản thuộc sở hữu Nhà nước.
+ Thu từ vay nợ và viện trợ không hoàn lại của chính phủ các nước, các tổ chức, cá nhân nước ngoài; từ đóng góp tự nguyện của các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước. + Thu khác: thu từ phạt, tịch thu…… - Một số nguồn thu cơ bản của ngân sách địa phương theo phân cấp + Các khoản thu từ thuế: thu từ DNNN Trung ương; thu từ DNNN địa phương; khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài; khu vực công thương nghiệp và dịch vụ ngoài quốc doanh; Lệ phí trước bạ; Thuế sử LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 dụng đất nông nghiệp; Thuế thu nhập cá nhân; Thuế bảo vệ môi trường; Thu phí, lệ phí; Các khoản thu về nhà đất; Thu từ quỹ đất công ích, hoa lợi công sản tại xã; Thu khác ngân sách. + Thuế xuất nhập khẩu. + Các khoản trợ cấp từ cấp trên.
Trong các nguồn thu của ngân sách nhà nước thì Thuế là nguồn thu chủ yếu của ngân sách nhà nước. Với chức năng phân phối lại thu nhập quốc dân, thuế bằng nhiều cách hình thành nên nguồn tài chính tập trung lớn nhất phục vụ cho chi tiêu công cộng. Ngân sách nhà nước được tập hợp từ nhiều nguồn khác nhau, nhằm đảm bảo yêu cầu chi tiêu chung cho nhu cầu công cộng. Trong tất cả các nguồn thu, thông thường số thu về thuế chiếm tỷ trọng cao nhất trong tổng số thu ngân sách nhà nước.
Vai trò thu ngân sách nhà nước - Thu ngân sách nhà nước chính là việc tạo lập quỹ ngân sách nhà nước, từ đó ngân sách nhà nước mới có khả năng phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ này nhằm thực hiện các chức năng của Nhà nước, đảm bảo nhu cầu chi tiêu của Nhà nước, có thu thì mới có chi, thu phải tốt thì chi mới có thể tốt, vậy nên có thể khẳng định rằng thu ngân sách nhà nước có vai trò đặt biệt quan trọng; từ đó giúp cho Nhà nước thực hiện tốt chức năng quản lý và có điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế - xã hội. - Thu ngân sách nhà nước là công cụ quan trọng để huy động nguồn tài chính, do đó để giữ vững cân đối thu – chi ngân sách và phát triển nguồn thu bền vững đòi hỏi thu ngân sách nhà nước phải dựa trên nguyên tắc nuôi dưỡng nguồn thu và kích thích tăng trưởng kinh tế, phù hợp với định hướng phát triển kinh tế - xã hội của Nhà nước. - Thu ngân sách nhà nước là nhằm huy động nguồn lực tài chính để đáp ứng nhu cầu chi tiêu Nhà nước (chi đầu tư phát triển, chi thường xuyên, dữ trữ quốc gia), đảm bảo sự tồn tại và phát triển của Nhà nước, nhằm thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội; và là công cụ quan trọng để giúp chi Nhà nước thực hiện tốt chức năng điều tiết vĩ mô nền kinh tế theo định hướng của Nhà nước. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 - Thu ngân sách nhà nước có tác dụng kích thích tăng trưởng kinh tế, điều tiết nền kinh tế vĩ mô, tạo nên cơ cấu kinh tế hợp lý.
Nhà nước có thể sử dụng nguồn thu ngân sách nhà nước để tài trợ, trợ cấp cho một số doanh nghiệp sản xuất kinh doanh những ngành nghề, mặt hàng cần khuyến khích phát triển hoặc cần cung cấp đến vùng sâu vùng xa ở miền núi, hải đảo. Nhà nước cũng có thể sử dụng nguồn thu ngân sách nhà nước để đầu tư trực tiếp cho các công trình trọng điểm của cả nước hoặc của từng vùng, đầu tư vào những việc tư nhân không muốn làm hoặc không có khả năng làm. - Thu ngân sách nhà nước còn có vai trò là giúp cho Nhà nước có nguồn ngân sách nhà nước để đảm bảo cho quốc phòng, an ninh và trật tự an toàn xã hội; còn giúp cho Nhà nước duy trì hoạt động của các cơ quan nhà nước, cơ quan Đảng cộng sản Việt Nam và các tổ chức chính trị -xã hội. Thu ngân sách địa phương 1.
Đặc điểm Trong thời gian vừa qua, Nước ta tổ chức hệ thống ngân sách nhà nước gắn bó chặt chẽ với việc tổ chức bộ máy Nhà nước và vai trò, vị trí của bộ máy đó trong quá trình phát triển kinh tế xã hội của đất nước theo Hiến pháp. Mỗi cấp chính quyền có một cấp ngân sách riêng, cung cấp phương tiện vật chất cho cấp chính quyền đó thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình trên vùng lãnh thổ. Việc hình thành hệ thống chính quyền Nhà nước các cấp là một tất yếu khách quan nhằm thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước trên mọi vùng lãnh thổ của đất nước. Chính sự ra đời của hệ thống chính quyền Nhà nước nhiều cấp đó.
Cấp ngân sách được hình thành trên cơ sở cấp chính quyền Nhà nước, phù hợp với mô hình tổ chức hệ thống chính quyền Nhà nước ta hiện nay, hệ thống ngân sách nhà nước bao gồm ngân sách Trung ương và ngân sách Địa phương. Trong đó, ngân sách Trung ương giữ vai trò chủ đạo trong hệ thống ngân sách nhà nước, được bắt nguồn từ vị trí, vai trò của chính quyền trung ương trong cả nước. Ngân sách địa phương được sử dụng nguồn thu hưởng 100%, số thu được phân chia theo tỷ lệ phần trăm (%) đối với các khoản thu phân chia và số bổ sung cân đối từ ngân sách cấp trên để cân đối thu, chi ngân sách cấp mình, bảo đảm các nhiệm vụ kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh được giao. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 Thu ngân sách cấp tỉnh phản ánh nhiệm vụ thu theo lãnh thổ, đảm bảo thực hiện các nhiệm vụ tổ chức quản lý toàn diện kinh tế, xã hội của chính quyền cấp tỉnh.
Thu ngân sách cấp xã, phường, thị trấn có tầm quan trọng đặc biệt và cũng có đặc thù riêng: nguồn thu được khai thác trực tiếp trên địa bàn và nhiệm vụ chi cũng được bố trí để phục vụ cho mục đích trực tiếp của cộng đồng dân cư trong xã mà không thông qua một khâu trung gian nào. Thu ngân sách xã là đảm bảo điều kiện tài chính để chính quyền xã chủ động khai thác các thế mạnh về đất đai, phát triển kinh tế, xã hội, xây dựng nông thôn mới, thực hiện các chính sách xã hội, giữ gìn an ninh, trật tự trên địa bàn. Cơ cấu thu ngân sách địa phương Theo Luật NSNN năm 2002: Ngân sách nhà nước gồm ngân sách Trung ương và Ngân sách địa phương. Ngân sách địa phương gồm có ngân sách cấp tỉnh; ngân sách huyện; ngân sách xã, phường, thị trấn.
Ngân sách cấp tỉnh giữ vai trò chủ đạo, đảm bảo thực hiện các nhiệm vụ chiến lược, quan trọng của địa phương như: Các dự án đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội có tác động đến toàn địa phương, đến nhiều huyện, từng khu vực của địa phương; Các chính sách xã hội quan trọng; Điều phối hoạt động kinh tế của địa phương; Đảm bảo quốc phòng, an ninh và hỗ trợ những huyện chưa cân đối được thu - chi ngân sách.