Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÂN TÍCH VÀ DỰ BÁO CẦU 1. MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN VỀ CẦU, PHÂN TÍCH VÀ DỰ BÁO CẦU 1. Khái niệm cầu Có nhiều khái niệm khác nhau về cầu: Theo Phan (2014): “Cầu là số lượng hàng hóa hoặc dịch vụ mà người mua muốn mua và có khả năng mua tại các mức giá khác nhau trong khoảng thời gian nhất định, các yếu tố khác không đổi”; Theo Begg (2007): “Cầu là số lượng hàng hóa mà người mà muốn mua tại mỗi mức giá chấp nhận được”; Theo McConnell (2003): “Cầu là một kế hoạch thể hiện tổng số lượng hàng hóa mà khách hàng sẵn sàng và có khả năng mua ở mỗi mức giá khác nhau trong một thời gian nhất định”. Như vậy qua các khái niệm cầu ta thấy, hai nhân tố quan trọng trong khái niệm về cầu hàng hóa hay dịch vụ chính là mong muốn mua và khả năng mua của người mua.
Thiếu một trong hai nhân tố trên đều không thể hình thành nên về cầu hàng hóa hay dịch vụ đó. Vậy, dựa vào các yếu tố trên tác giả đưa ra khái niệm về cầu như sau: “Cầu là số lượng hàng hóa hay dịch vụ mà người mua có khả năng và sẵn sàng mua ở các mức giá khác nhau trong một thời gian nhất định, giả sử các nhân tố khác không đổi”. Cần lưu ý khác nhau giữa cầu và lượng cầu. “Lượng cầu là lượng cụ thể của hàng hóa và dịch vụ mà người mua mong muốn và có khả năng mua tại một mức giá xác định trong một giai đoạn nhất định và giả định rằng tất cả các yếu tố khác không đổi” (Phan, 2014).
Cầu được thể hiện thông qua tập hợp các lượng cầu ở các mức giá khác nhau. Phân tích cầu Phân tích là hoạt động phân, tách chủ thể nhỏ cần nghiên cứu. Chủ thể được nghiên cứu thông qua phân tích sẽ giúp người nghiên cứu biết được bản chất, mối quan hệ hữu cơ giữa các chủ thể, các yếu tố ảnh hưởng tới chủ thể,… Phân tích cầu thị trường là quá trình thiết kế, thu thập, xử lý thông tin về tình hình tiêu dùng của khách hàng và báo cáo kết quả phân tích thông tin cần thiết phục vụ cho việc ra quyết định của nhà quản trị. Dự báo cầu Dự báo cầu là giai đoạn cuối cùng trong quá trình nghiên cứu cầu, là việc tính toán cầu trong tương lai dựa vào những giả thiết nhất định về xu hướng vận động biến đổi của cầu.
Luật cầu và đồ thị đường cầu 1.Webster (2003) cho rằng “Luật cầu được phát biểu là lượng cầu của một hàng hóa hoặc dịch vụ có quan hệ tỷ lệ nghịch với giá bán với điều kiện các yếu tố khác không đổi” hay theo Phan (2014): “Giả định rằng tất cả các yếu tố khác không đổi, nếu giá của hàng hóa hay dịch vụ tăng lên sẽ là cho lượng cầu về hàng hóa hay dịch vụ đó giảm đi và ngược lại”. Ở đây ta có thể giải thích như sau: Khi giá tăng sẽ có hai hiệu ứng tác động đến người tiêu dùng. Thứ nhất, trong các điều kiện khác không đổi, việc giá hàng hóa giảm đồng nghĩa hàng hóa này trở nên rẻ tương đối so với hàng hóa khác, người tiêu dùng sẽ có xu hướng tiêu dùng các hàng hóa này thay thế một phần các hàng hóa khác. Hiệu ứng này gọi là hiệu ứng thay thế.
Thứ hai, khi thu nhập danh nghĩa của người tiêu dùng không đổi, việc giá hàng hóa giảm đi làm cho thu nhập thực tế của người tiêu dùng tăng lên. Khi trở nên khá giả hơn, người tiêu dùng sẽ có xu hướng tiêu dùng nhiều hàng hóa hơn. Hiệu ứng này gọi là hiệu ứng thu nhập. Trường hợp giá cả hàng hóa tăng lên cũng có thể giải thích tương tự.
Đồ thị đường cầu Giả định các nhân tố khác không đổi chỉ có mối quan hệ giữa giá cả và lượng cầu, khi đó chúng ta có thể xây dựng được hàm cầu có dạng đơn giản: QD = f(P) Dạng hàm cầu tuyến tính cơ bản nhất là: QD = a – bP Hoặc hàm cầu ngược: a 1 P= – QD b b Trong đó: a và b là các tham số, a > 0 và b ≥ 0. Giả sử trục tung biểu thị giá cả, trục hoành biểu thị sản lượng, ta xây dựng được đường cầu D0 (Hình 1. Với tham số b > 0, đồ thị đường cầu là đường dốc xuống về phía phải, có độ dốc âm. Độ dốc của đường cầu thường được xác định bằng công thức: ∆P 1 1 ∆Q = - b = P ' (Q ) = Q ' ( P) 9 P P0 A ∆P P1 B ∆Q D0 Q0 Q1 Q Hình 1.1: Đồ thị đường cầu Nguồn: Phan Thế Công (2014) 1.
Cầu cá nhân và cầu thị trường a, Cầu cá nhân Begg (2007) cho rằng cầu cá nhân là một lượng hàng hóa hoặc dịch vụ nhất định mà cá nhân sẵn sàng mua và có khả năng mua ở các mức giá khác nhau trong khoảng thời gian đã cho.2: Đường cầu hàng hóa X Nguồn: Phan Thế Công (2014) Qua đồ thị, thấy đường cầu hàng hóa X có độ dốc âm. Cầu là toàn bộ đường cầu, song lượng cầu thể hiện thông qua các điểm trên đường cầu, tại A là Q 1, tại B là Q2. Đường cầu hàng hóa X thể hiện đúng luật cầu. b, Cầu thị trường Begg (2007) cho rằng cầu thị trường là tổng số lượng hàng hóa hoặc dịch vụ mọi người sẵn sàng mua và có khả năng mua ở các mức giá khác nhau trong khoảng thời gian đã cho.
Cầu thị trường là tổng hợp các đường cầu cá nhân. 10 Việc xác định đường cầu thị trường về một loại hàng hóa hay dịch vụ nào đó có thể được thực hiện theo nguyên tắc “cộng ngang” các đường cầu cá nhân. Theo nguyên tắc này, đường cầu thị trường về một loại hàng hóa hay dịch vụ được xác định bằng việc cộng lần lượt tất cả các số lượng hàng hóa hay dịch vụ mà các cá nhân trong thị trường mong muốn và sẵn sàng mua ở một mức giá nhất định.3: Đường cầu thị trường hàng hóa X Nguồn: Phan Thế Công (2014) Qua đồ thị trên ta thấy đường cầu thị trường về hàng hóa X được xây dựng từ hai đường cầu cá nhân DA và DB. Tại mức giá P1 ta xác định được lượng cầu thị trường là Q1 = QA1 + QB1.
Khi mức giá tăng lên từ P1 đến P2 thì lượng cầu của các cá nhân A và B đều giảm xuống QA2 và QB2, khi đó lượng cầu thị trường cũng giảm xuống ở mức Q2 = QA2 + QB2. Đường cầu thị trường D được xác định bởi hai điểm (Q 1; P1) và (Q2; P2). Ta thấy D là đường cầu có độ dốc âm và độ dốc thoải hơn so với các đường cầu cá nhân. MỘT SỐ LÝ THUYẾT VỀ CẦU, PHÂN TÍCH VÀ DỰ BÁO CẦU 1.
Các yếu tố ảnh hưởng đến cầu Chúng ta biết rằng giá không phải là yếu tố duy nhất ảnh hưởng tới cầu một hàng hóa hay dịch vụ. Những yếu tố khác ảnh hưởng đến cầu bao gồm: Thu nhập của người tiêu dùng, giá cả của các hàng hóa có liên quan, thị hiếu và sở thích của người tiêu dùng, dân số, kỳ vọng về giá, quy mô thị trường,… 1. Giá cả bản thân hàng hóa, dịch vụ (P) Lượng cầu về một loại hàng hóa hay dịch vụ nào đó sẽ tuân theo luật cầu, nghĩa là khi giá cả hàng hóa và dịch vụ tăng lên thì số lượng cầu về hàng hóa hoặc dịch vụ đó sẽ giảm xuống và ngược lại (giả sử các yếu tố khác không đổi). Thu nhập của người tiêu dùng (M) Thu nhập là một trong những yếu tố quan trọng nhất quyết định mua gì và bao 11 nhiêu đối với người tiêu dùng vì thu nhập quyết định khả năng mua của người tiêu dùng.
Khi thu nhập tăng lên thì người tiêu dùng cần nhiều hàng hóa hơn và ngược lại. Tuy nhiên nó phụ thuộc vào từng loại hàng hóa cụ thể mà mức độ thay đổi của cầu sẽ khác nhau. - Với hàng hóa thông thường: Khi thu nhập của người tiêu dùng tăng, cầu đối với loại hàng hóa này tăng lên. - Với hàng hóa thứ cấp: Khi thu nhập của người tiêu dùng giảm thì cầu loại hàng hóa này tăng lên.
Điều này được thể hiện qua đồ thị đường Engel: Thu nhập Đường Hàng hóa Engel thứ cấp Hàng hóa thông thường 0 Số lượng Hình 1.4: Đồ thị đường Engel Nguồn: Phan Thế Công (2014) Tuy nhiên, sự phân biệt hàng hóa thông thường, hàng hóa thứ cấp hay hàng hóa xa xỉ chỉ mang tính chất tương đối. Ở mỗi thị trường hay mỗi thời điểm hay ở các thị trường khác nhau thì sự phân loại cũng khác nhau. Ví dụ: Với mặt hàng mỳ tôm, với những người có thu nhập thấp thì đây là hàng hóa thông thường, nhưng khi thu nhập tăng lên, nhu cầu về mặt hàng này giảm xuống, xu hướng tiêu dùng các mặt hàng thay thế như thịt, cá tăng thì đây lại là hàng hóa thứ cấp ; Mặt hàng xe máy là hàng hóa xa xỉ với những người thu nhập thấp nhưng khi thu thập lên cao thì đây là hàng hóa thông thường,… 1. Giá cả của hàng hóa có liên quan (PR) Cầu đối với hàng hóa không chỉ phụ thuộc vào giá của bản thân hàng hóa đó mà nó còn phụ thuộc vào giá của hàng hóa liên quan.
Hàng hóa liên quan bao gồm hàng hóa thay thế và hàng hóa bổ sung. - Hàng hóa thay thế là hàng hóa có thể sử dụng thay thế cho hàng hóa khác, khi giá của hàng hóa này tăng lên thì cầu đối với hàng hóa kia tăng lên và ngược lại. Ví 12 dụ: nước rửa chén RELL và nước rửa chén Gift, nước giặt RELL và bột giặt Omo 1, nước rửa tay RELL và bánh xà phòng Lifeboy2,… - Hàng hóa bổ sung là hàng hóa được sử dụng đồng thời với hàng hóa khác, tức là khi giá của hàng hóa này tăng lên thì cầu của hàng hóa kia sẽ giảm xuống và ngược lại. Ví dụ: Khi giá dầu mỏ tăng lên thì cầu nước rửa chén giảm xuống vì dầu mỏ là nguồn nguyên liệu chính để sản xuất ra nước rửa chén,… 1.
Thị hiếu, phong tục, tập quán, mốt, quảng cáo(T) Thị hiếu là ý thích của con người. Thị hiếu xác định chủng loại hàng hóa mà người tiêu dùng muốn mua. Thị hiếu thường rất khó quan sát và các nhà kinh tế thường giả định là thị hiếu không phụ thuộc vào giá của hàng hóa và thu nhập của người tiêu dùng.
