CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÂN TÍCH VÀ DỰ BÁO CẦU 1. Cơ sở lý luận về cầu 1. Cầu và một số khái niệm liên quan 1. Khái niệm cầu Theo Ngô Đình Giao (2007): “Cầu là số lượng hàng hóa dịch vụ mà người mua có khả năng mua và sãn sàng mua ở các mức giá khác nhau trong một thời gian nhất định, giả định các yếu tố khác là không đổi” Theo Nguyễn Văn Dần (2007, trang 31) cho rằng: “Cầu là số lượng hàng hóa, dịch vụ mà người mua có khả năng mua và sẵn sàng mua ở các mức giá khác nhau trong một khoảng thời gian nhất định, với điều kiện các yếu tố khác là không đổi” Theo Phan Thế Công và các cộng sự (2015, trang 50): “Cầu (ký hiệu là D) là số lượng hàng hóa hoặc dịch vụ mà người mua muốn mua và sẵn sàng mua tại các mức giá khác nhau trong một khoảng thời gian nhất định, giả định các yếu tố khác không đổi”.
Có thể nhận thấy cầu về một loại hàng hóa, dịch vụ phải được xác định bởi hai yếu tố là mong muốn mua và phải có khả năng thanh toán tại mọi mức giá. Do đó, cần phân biệt rõ khái niệm cầu và nhu cầu. “Nhu cầu là những mong muốn, sở thích của người tiêu dùng, nhưng có thể không có khả năng thanh toán” (Phan Thế Công, 2015, trang 50). Muốn mua biểu thị của người tiêu dùng về một hàng hóa nào đó.
Sẵn sàng mua biểu thị có khả nằng mua, khả năng thanh toán. Thực tế nếu thiếu hai yếu tố muốn mua và có khả năng mua thì sẽ không tại cầu. Cầu khác nhu cầu, nhu cầu là những mong muốn sở thích của người tiêu dùng nhưng có thể không có khả năng thanh toán. Nhu cầu của con người là vô tận, dù có hay không có khả năng thanh toán thì người ta vẫn có thế có nhu cầu về sản phẩm.
Các khái niệm liên quan a. Lượng cầu Là lượng hàng hóa hoặc dịch vụ mà người mua sẵn sàng hoặc có khả năng mua ở các mức giá đã cho trong một khoảng thời gian nhất định với điều kiện các yếu tố khác không đổi (Ngô Đình Giao, 2008, tr33). Ví dụ: Một sinh viên mong muốn có một căn hộ chung cư, nhưng lại không có khả năng thanh toán để sở hữu căn hộ đó. Như vậy, sinh viên đó có nhu cầu về căn hộ chung cư, cầu khi đó bằng không.
8 Sự khác nhau cơ bản giữa cầu và lượng cầu là lượng cầu đã xác định rõ số lượng về hàng hóa dịch vụ mà người mua muốn mua tại một mức giá nhất định, trong thời gian nhất định, với các yếu tố khác không đổi. Luật cầu “Luật cầu là số lượng hàng hóa được cầu trong khoảng thời gian đã cho tăng lên khi giá hàng hóa đó giảm xuống và ngược lại, giả định các yếu tố khác không đổi” (Phan Thế Công, 2015, trang 51). Cầu thể hiện mối quan hệ giữa lượng cầu và giá của sản phẩm hàng hóa, dịch vụ mà người mua sẵn sàng mua tại một thời gian cụ thể, các nhà kinh tế học gọi là luật cầu. Như vậy, giữa cầu và luật cầu có mối quan hệ tỷ lệ nghịch: Giá hàng hóa tăng thì lượng cầu giảm và ngược lại, khi giá hàng hóa giảm lượng cầu về sản phẩm dịch vụ tăng.
Ta có thể giải thích như sau: Thứ nhất là do hiệu ứng thay thế phần lớn mọi loại hàng hóa đều có khả năng thay thế bàng loại hàng hóa khác cùng chủng loại, khi giá hàng hóa tăng lên thì lượng cầu hàng hóa giảm và đông nghĩa với việc hàng hóa này có thể bị thay thế bởi các hàng hóa khác trên thị trường có mức giá thấp hơn mức giá của hàng hóa này. Thứ hai là do hiệu ứng thu nhập. Hiệu ứng thu nhập được hiểu là khi giá hàng hóa thay đổi là cho thu nhập thực tế của người tiêu dùng cũng thay đổi. Khi thu nhập thức tế tăng lên hay giảm đi cũng làm cho lượng cầu về hàng hóa đó cũng tăng hay giảm đi.
Như vậy, khi giá cả hàng hóa tăng làm cho nhu cầu thực tế của người tiêu dùng giảm do đó làm cho cầu về hàng hóa đó cũng giảm theo và ngược lại. Hàm cầu và đường cầu Ngoài giá của bản thân hàng hóa, khi các yếu tố khác ngoài giá thay đổi cũng sẽ làm thay đổi lượng cầu cho nên ta có thể viết phương trình đường cầu tổng quát có dạng: QX = f(PX, M, PR, T, Pe, N) Trong đó: QX: lượng cầu về hàng hóa hoặc dịch vụ PX: giá của hàng hóa hoặc dịch vụ PR: giá hàng hóa liên quan M: thu nhập của người tiêu dùng N: số lượng người tiêu dùng trên thị trường Pe : giá kỳ vọng của sản phẩm trong tương lai. T: thị hiếu của người tiêu dùng Hàm cầu phổ biến được sử dụng để phân tích là hàm tuyến tính: 9 Qd = a + bP + cPR + eT + fPe + gN Hàm cầu tuyến tính có dạng đơn giản nhất, chỉ phụ thuộc vào giá của hàng hóa đó, các yếu tố khác không đổi. Khi đó hàm cầu có dạng: QD = a – bP (a, b ) Hoặc hàm cầu ngược: P = (a/b) – (1/b)QD Trong đó: QD là lượng cầu hàng hóa, dịch vụ P là giá hàng hóa, dịch vụ a là hệ số chặn, phảm ánh khi P = 0 thì lượng cầu đạt giá trị lớn nhất là a đơn vị hàng hóa, dịch vụ.
b là hệ số góc thể hiện sự phụ thuộc của lượng cầu vào giá, dấu của b là dấu âm (-) thể hiện: khi giá b thay đổi (tăng lên) một đơn vị thì lượng cầu Q D sẽ thay đổi (giảm xuống) bao nhiêu đơn vị. “Đường cầu là đường biểu diễn các mối quan hệ giữa lượng cầu và giá. Các điểm nằm trên đường cầu sẽ cho biết lượng cầu của người mua ở mức giá nhất định. Đường cầu là một đường dốc thẳng xuống, có độ dốc âm và thể hiện theo đúng luật cầu.
Theo quy ước, trục tung biểu diễn giá, trục hoành biểu diễn lượng cầu. Ví dụ: khi thu nhập của dân cư không đổi, giá của sản phẩm thời trang người lớn giảm giảm, cầu về sản phẩm thời trang người lớn sẽ tăng lên, tuân thủ theo đúng luật cầu. Đường cầu là đường biểu diễn các mối quan hệ giữa lượng cầu và giá. Các điểm nằm trên đường cầu sẽ cho biết lượng cầu của người mua ở các mức giá nhất định.1: Đồ thị đường cầu P A B QA QB Q Theo quy ước trục tung biểu thị giá cả, trục hoành biểu thị sản lượng ta xây dựng được đường cầu D như trên.
Với tham số b>0, đồ thị đường cầu là đường dốc 10 xuống về phía phải, có độ dốc âm. Độ dốc của đường cầu thường được xác định bằng công thức: d. Cầu cá nhân và cầu thị trường Cầu cá nhân Đường cầu cá nhân là đường biểu diễn mối quan hệ giữa giá và lượng cầu về một lọai hàng hóa trong điều kiện các yếu tố khác không đổi. Đường cầu này có 2 tính chất: Thứ nhất, độ thỏa dụng sẽ thay đổi khi chúng ta trượt dọc theo đường cầu.
Với mức giá sản phẩm thấp hơn chúng ta sẽ có mức độ thỏa dụng cao hơn và khả năng mua hàng hóa của người tiêu dùng sẽ gia tăng, đường cầu dốc xuống. Thứ hai, ở mọi điểm trên đường cầu người tiêu dùng sẽ nhận được lợi ích tối đa và tỷ lệ thay thế cận biên sẽ giảm dần. điều này cho thấy lợi ích cận biên của hàng hóa sẽ giảm dần khi người tiêu dùng càng mua nhiều sản phẩm đó hơn. Cầu thị trường Đường cầu thị trường được hình thành từ tổng các lượng cầu cá nhân của tất cả người tiêu dùng về hàng hóa đó trên một thị trường cụ thể.
Đường cầu thị trường là một đường cầu tổng hợp từ một loạt các đường cầu riêng lẻ về một loại hàng hóa. Do tất cả các đường cầu cá nhân đều dốc xuống nên đường cầu thị trường cũng dốc xuống. Tuy nhiên đường cầu thị trường không nhất thiết phải là một đường thẳng (mà thường là đường gấp khúc), mặc dù từng đường cầu cá nhân là đường thẳng (hay đường cong liền khúc). Đường cầu thị trường có 2 đặc điểm: Đường cầu thị trường sẽ dịch chuyển sang phải nếu có thêm người tiêu dùng gia nhập thị trường.
Các yếu tố tác động tới đường cầu cá nhân cũng sẽ tác động tới đường cầu thị trường. Các yếu tố tác động tới cầu Cầu là lượng sản phẩm mà khách hàng sẵn sàng mua và có thể mua trong một thời gian nhất định theo tập hợp các điều kiện trong nền kinh tế. Khung thời gian có thể là một giờ, một tháng hoặc một năm…Các yếu tố xét bao gồm: giá cả của hàng hóa, giá cả và tính sẵn có của hàng hóa liên quan, kỳ vọng của những thay đổi về giá cả, thu nhập, thị hiếu, sở thích người tiêu dùng, chi phí quảng cáo (Hirschey, tr. Như vậy với khái niệm trên có thể thấy lượng sản phẩm mà người tiêu dùng sẵn sàng 11 mua và có nhu cầu về sản phẩm đó phụ thuộc vào tất cả các yếu tố trên.
Hay cầu về một hàng hóa hoặc dịch vụ nào đó phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố: giá bản thân hàng hóa, giá hàng hóa liên quan, thu nhập, thị hiếu, kỳ vọng của người tiêu dùng, chi phí quảng cáo, 1. Giá bản thân hàng hóa Theo luật cầu, số lượng hàng sản phẩm được cầu trong khoảng thời gian đã cho tăng lên khi giá sản phẩm giảm xuống và ngược lại (Ngô Đình Giao, 2008, tr35). Qua luật cầu, ta thấy giá có ảnh hưởng trực tiếp và có mối quan hệ tỷ lệ nghịch với cầu về một sản phẩm nào đó.2 ta thấy, khi giá hàng hóa X tăng từ P 1 lên P2 thì lượng cầu về hàng hóa X giảm từ Q 2 xuống Q1. Khi đó xuất hiện sự trượt dọc theo đường cầu từ B tới A.1: Ảnh hưởng của giá đến cầu sản phẩm X P P2 A P1 B 0 Q Q1 Q2 1.
Giá hàng hóa liên quan (PR) Hàng hóa liên quan gồm 2 loại: - Hàng hóa bổ sung và hàng hóa thay thế. Với mỗi loại hàng hóa khác nhau sự thay đổi về giá của chúng cũng gây ảnh hưởng khác nhau đến cầu về hàng hóa đang xét. Ví dụ: hàng hóa đang xét là cà phê, khi đó hàng hóa bổ sung là đường và hàng hóa thay thế là trà. Khi đường đột nhiên tăng giá, sẽ làm cho cầu về cà phê giảm.