Chương 1: Cơ sở lý luận về định hƣớng sử dụng đất bền vững tại tỉnh Thanh Hóa. - Chương 2: Phân tích hiện trạng sử dụng đất và đánh giá tiềm năng đất đai của tỉnh Thanh Hóa. - Chương 3: Đề xuất các định hƣớng sử dụng đất phục vụ cho mục tiêu sử dụng đất bền vững theo hƣớng CNH – HĐH của tỉnh Thanh Hóa đến năm 2020. 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chƣơng 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.
ĐÁNH GIÁ ĐẤT ĐAI VÀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN 1. Khái niệm về đất, đánh giá đất đai, sử dụng đất, hệ thống sử dụng đất - Đất: Docuchaev (1846 – 1903) đã đƣa ra một định nghĩa tƣơng đối hoàn chỉnh về đất: “Đất là lớp vỏ phong hoá trên cùng của trái đất, được hình thành do tác động tổng hợp của năm yếu tố sinh vật, khí hậu, đá mẹ, địa hình và thời gian. Nếu là đất đã sử dụng thì có thêm sự tác động của con người là yếu tố hình thành đất thứ 6”. Giống nhƣ vật thể sống khác, đất cũng có quá trình phát sinh, phát triển và thoái hoá vì các hoạt động về vật lý, hoá học và sinh học luôn xảy ra trong nó.
Theo Wiliam (1863 – 1939) đƣa ra định nghĩa: "Đất là lớp tơi xốp của vỏ lục địa có khả năng sản xuất ra những sản phẩm của cây trồng". Nhƣ vậy theo quan điểm này, đặc tính cơ bản nhất của đất là độ phì nhiêu, là khả năng cho sản phẩm. - Đất đai: Là một vùng đất có ranh giới, vị trí, diện tích cụ thể và có các thuộc tính tƣơng đối ổn định hoặc thay đổi nhƣng có tính chất chu kỳ có thể dự đoán đƣợc có ảnh hƣởng tới việc sử dụng đất trong hiện tại và tƣơng lai của các yếu tố tự nhiên, kinh tế, xã hội nhƣ thổ nhƣỡng, khí hậu, địa hình, địa mạo, địa chất, thuỷ văn, thực vật, động vật cƣ trú và hoạt động sản xuất của con ngƣời [23]. Theo học thuyết sinh thái học cảnh quan, đất đai đƣợc coi là vật mang của hệ sinh thái.
- Khái niệm về đánh giá đất: Theo FAO (1976) “Đánh giá đất đai là quá trình so sánh, đối chiếu những tính chất vốn có của vạt/khoanh đất cần đánh giá với những tính chất đất đai mà loại hình sử dụng đất yêu cầu phải có”. - Sử dụng đất: Đó là hoạt động tác động của con ngƣời vào đất đai nhằm đạt kết quả mong muốn trong quá trình sử dụng. Trên thực tế có nhiều loại hình sử dụng đất chủ yếu nhƣ đất trồng cây hàng năm, đất trồng cây lâu năm, đất trồng cỏ, đất trồng rừng, đất cảnh quan du lịch, v.v…, ngoài ra còn có đất sử dụng đa mục đích với hai hay nhiều kiểu sử dụng chủ yếu trên cùng một diện tích đất. Kiểu sử dụng đất có thể là trong hiện tại nhƣng cũng có thể là trong tƣơng lai, nhất là khi các điều kiện kinh tế, xã hội, cơ sở hạ tầng, tiến bộ khoa học thay đổi.
Trong mỗi kiểu sử dụng đất thƣờng gắn với những đối tƣợng cây trồng hay vật nuôi cụ thể [19]. 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - Yêu cầu sử dụng đất đai là những đòi hỏi về đặc tính và tính chất đất đai để đảm bảo cho mỗi loại sử dụng đất đƣa vào đánh giá có thể phát triển bền vững [21]. - Hệ thống sử dụng đất: là sự kết hợp của một loại sử dụng đất với một điều kiện đất đai riêng biệt tạo thành hai hợp phần khăng khít tác động lẫn nhau, từ các tƣơng tác này sẽ quyết định các đặc trƣng về mức độ và loại chi phí đầu tƣ, loại cải tạo đất đai và năng suất, sản lƣợng của loại sử dụng đất [23]. Tiềm năng đất đai và đánh giá tiềm năng đất đai - Tiềm năng: thuật ngữ tiềm năng đƣợc sử dụng rất rộng rãi, tiềm năng có thể là những khả năng tiềm ẩn, những thế mạnh còn chƣa đƣợc khai thác, chƣa đƣợc biết đến hoặc chƣa đƣợc sử dụng hợp lý vào các hoạt động vì lợi ích của con ngƣời [14].
- Đánh giá tiềm năng đất đai: là quá trình xác định số lƣợng, chất lƣợng đất, liên quan đến mục đích của đất đƣợc sử dụng. Đó là việc phân chia hay phân hạng đất đai thành các nhóm dựa trên các yếu tố thuận lợi hay hạn chế trong sử dụng đất nhƣ độ dốc, độ dày tầng đất, đá lẫn, tình trạng xói mòn, khô hạn, mặn hoá, v.v… trên cơ sở đó có thể lựa chọn những loại sử dụng đất phù hợp [13]. Đánh giá tiềm năng cung cấp thông tin về số lƣợng, chất lƣợng đất gắn với mục đích sử dụng, mức độ thích hợp và thuận lợi, đây là cơ sở để phân bổ, bố trí quỹ đất hợp lý theo hƣớng bền vững. Đánh giá tiềm năng đất đai là cơ sở cho hoạch định phát triển bền vững kinh tế xã hội, phát huy lợi thế so sánh theo đặc trƣng vùng, miền.
Đánh giá tiềm năng đất đai là cơ sở khoa học cho công tác lập quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế xã hội, quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch phát triển các ngành (nông – lâm nghiệp, xây dựng, giao thông, thƣơng mại, dịch vụ, v. - Mục tiêu của việc đánh giá tiềm năng đất đai: + Đánh giá đƣợc sự thích hợp của vùng đất với các mục tiêu sử dụng khác nhau theo mục đích và nhu cầu của con ngƣời. + Đối với mọi mục đích sử dụng đƣợc lựa chọn thì mức độ thích hợp và hiệu quả nhƣ thế nào. 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com + Có những chỉ tiêu, yếu tố hạn chế gì đối với mục đích sử dụng đƣợc lựa chọn [14].
+ Đánh giá mức độ thích hợp đất đai: Là quá trình xác định mức độ thích hợp cao hay thấp của các kiểu sử dụng đất cho một đơn vị đất đai và tổng hợp cho toàn khu vực dựa trên so sánh yêu cầu kiểu sử dụng đất với đặc điểm các đơn vị đất đai [13]. Các nghiên cứu về đánh giá đất đai trên thế giới Tiếp theo những thành tựu nghiên cứu của ngành khoa học đất, công tác đánh giá đất trên thế giới đã đƣợc quan tâm và chú trọng. Các phƣơng pháp đánh giá đất mới đã dần phát triển thành lĩnh vực nghiên cứu liên ngành mang tính hệ thống (tự nhiên - kinh tế - xã hội) nhằm kết hợp các kiến thức khoa học về nguồn tài nguyên đất và việc sử dụng đất. Đã có rất nhiều các phƣơng pháp đánh giá đất đai khác nhau, nhƣng nhìn chung có hai khuynh hƣớng chính và ba phƣơng pháp cơ bản sau: - Đánh giá đất đai về mặt tự nhiên nhằm xác định tiềm năng và mức độ thích hợp của đất đai với các mục đích sử dụng đất cụ thể.
- Đánh giá đất đai về mặt kinh tế là đánh giá hiệu quả về mặt kinh tế cho các loại hình sử dụng đất đai xác định, trên cơ sở tính toán các chỉ tiêu kinh tế nhằm so sánh về mặt giá trị trong các kiểu sử dụng đất ở cùng một loại để tìm ra kiểu sử dụng đất có hiệu quả nhất. Đánh giá đất đƣa ra nhiều phƣơng pháp khác nhau để giải thích hoặc dự đoán việc sử dụng tiềm năng đất đai, song có thể tóm tắt đánh giá đất trong ba phƣơng pháp cơ bản sau: + Đánh giá về mặt tự nhiên theo định tính, chủ yếu dựa trên sự xét đoán chuyên môn. + Đánh giá đất dựa theo phƣơng pháp thông số xác định các đặc tính, tính chất đất đai. + Đánh giá đất theo định lƣợng dựa trên các mô hình, mô phỏng [21].
10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com * Tình hình đánh giá đất đai ở Liên Xô (cũ) Đánh giá đất đai ở đây đã xuất hiện từ trƣớc thế kỷ thứ 19. Tuy nhiên, đến những năm 60 của thế kỷ 20, việc phân hạng và đánh giá đất đai mới đƣợc quan tâm và tiến hành trên cả nƣớc Liên Xô cũ. Theo quan điểm đánh giá đất của Docutraep (1846 - 1903) bao gồm 3 bƣớc: - Đánh giá lớp phủ thổ nhƣỡng (so sánh các loại thổ nhƣỡng theo tính chất tự nhiên). - Đánh giá khả năng sản xuất của đất (yếu tố đƣợc xem xét kết hợp với yếu tố khí hậu, độ ẩm, địa hình).
- Đánh giá kinh tế đất (chủ yếu là đánh giá khả năng sản xuất hiện tại của đất). Quan điểm đánh giá đất của Docutraep áp dụng phƣơng pháp cho điểm các yếu tố, đánh giá trên cơ sở thang điểm đã đƣợc xây dựng thống nhất. Dựa trên quan điểm khoa học của ông, các thế hệ học trò của ông đã bổ sung, hoàn thiện dần, do đó phƣơng pháp đánh giá đất của Docutraep đã đƣợc thừa nhận và phổ biến ra nhiều nƣớc trên thế giới. Ngoài những ƣu điểm trên, phƣơng pháp đánh giá đất của Docutraep cũng còn một số hạn chế nhƣ quá đề cao khả năng tự nhiên của đất mà chƣa xem xét đầy đủ các khía cạnh kinh tế - xã hội của việc sử dụng đất.
Mặt khác, phƣơng pháp đánh giá đất đai cho điểm cụ thể chỉ đánh giá đƣợc đất hiện tại mà không đánh giá đƣợc đất đai trong tƣơng lai, tính linh động kém vì chỉ tiêu đánh giá đất đai ở các vùng cây trồng khác nhau là khác nhau, do đó không thể chuyển đổi việc đánh giá đất đai giữa các vùng khác nhau. * Tình hình đánh giá đất đai ở Mỹ: Hệ thống đánh giá phân loại đất đai theo tiềm năng của Hoa Kỳ đã đƣợc Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA) đƣa ra vào những năm 1961, phƣơng pháp đánh giá phân hạng đất đai có tên: “Đánh giá tiềm năng đất đai”. Cơ sở đánh giá tiềm năng sử dụng đất đai dựa vào các yếu tố hạn chế trong sử dụng đất, chúng đƣợc phân ra thành 2 nhóm: 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - Nhóm các yếu tố hạn chế vĩnh viễn: bao gồm những hạn chế không dễ thay đổi và cải tạo đƣợc nhƣ: độ dốc, độ dày tầng đất, lũ lụt và khí hậu khắc nghiệt, v.v… - Nhóm những yếu tố hạn chế tạm thời: có khả năng khắc phục đƣợc bằng các biện pháp cải tạo trong quản lý đất đai nhƣ độ phì, thành phần dinh dƣỡng và những trở ngại về tƣới tiêu, v.v … Nguyên tắc chung của phƣơng pháp là các yếu tố nào có mức độ hạn chế lớn là yếu tố quyết định mức độ thích hợp mà không cần tính đến những khả năng thuận lợi của các yếu tố khác có trong đất.