chương 1, tôi lấy tiêu chí cấu trúc hình tượng trong tác phẩm để xem xét các loại hình nhân vật trong truyện ngắn của Lê Minh Khuê. Loại hình nhân vật trong truyện ngắn Lê Minh Khuê Đây là “Kiểu nhân vật thể hiện tập trung một loại phẩm chất tính cách nào đó của con người hoặc các phẩm chất, tính cách, đạo đức của một loại người nhất định của một thời đai”. [9] Lê Minh Khuê, sinh trưởng trong một thời kz lịch sử đầy biến động, nhưng rất đỗi vẻ vang và tự hào. Bà gia nhập thanh niên xung phong, trở thành người chiến sĩ trên chiến trường ác liệt.
Nhà văn được sống với đồng đội, được chia sẻ những gian nguy, được cống hiến sức mình cho dân tộc cho đất nước, càng thấy trách nhiệm nặng nề của người cầm bút. Nhà văn phải đi tiên phong, phải sáng tạo để ca ngợi đất nước đang thế “vươn lên như một thiên thần”, dựng tạc những con người “đẹp như hoa và rắn hơn sắt thép” đã tạo lên thế đứng của Việt Nam. Hình mẫu người chiến sĩ chân trần chí thép, là hình mẫu l{ tưởng một thời, nay đã bước vào trang truyện của nhà văn với tình cảm yêu quí nhất, sáng đẹp nhất: “Những người đẹp nhất, thông minh can đảm và cao thương nhất là những người mặc quân phục, có ngôi sao trên mũ”(Những ngôi sao xa xôi). Sáng tác của nhà văn trong thời kz đầu đậm chất sử thi lãng mạn: “Nhìn về dân tộc và con người trong quầng sáng sử thi, phủ lên trên nhân vật những vẻ đẹp mang tính huyền thoại”.
Những con người trong thời chiến, ở tác phẩm của Lê Minh Khuê đều có chung một phẩm chất: tự nguyện, sắn sàng hy sinh cho l{ tưởng, cho dân tộc cho quê hương đất nước; chiến đấu dũng cảm, kiên cường, bất khuất; thấm đấm tình yêu nhà, yêu nước, yêu đồng đội, yêu nhân dân; họ yêu đời, lạc quan, tin tưởng vào ngày mai tươi sáng. Những con người đó là: Nho, Thao, Định trong Những ngôi sao xa xôi, Sún, Mua trong Con sáo nhỏ của tôi, Vân, Ngãi trong Bạn bè tôi, Huy, Tuân, Miên, Trung trong Cao điểm mùa hạ, Trúc, Bội, Hải, Mai, Hiền trong Mẹ, Bình, Hòa trong Con trai của người chiến sĩ, Qu{, Mạnh, Hiếu trong Nhiệt đới gió mùa, Mai, Quân trong Nơi bắt đầu của những bức tranh v. Cuộc kháng chiến chống Mỹ thắng lợi, hòa bình được lập lại, giang sơn thu về một mối, cả đất nước bước vào thời k{ khôi phục, phát triển kinh tế. Những con người anh hùng trong vẻ đẹp mới xuất hiện.
Họ là những người mặc áo lính bước ra khỏi chiến trận đang hăng say góp sức mình trên khắp các nẻo đường đất nước để xây dựng và phát triển đất nước. Họ cũng là những người dân bình thường, thuộc các tầng lớp khác nhau đang mang hết sức lực trí tuệ xây dựng Tổ quốc ngày một giầu mạnh. Những phẩm chất chung của họ là: họ có tư tưởng đúng đắn, tình cảm đẹp, có tri thức, có năng lực làm chủ bản thân, làm chủ xã hội và thiên nhiên. Họ luôn tìm tòi sáng tạo, cháy hết mình cho công việc để dâng hiến thật nhiều cho đất nước.
Lê Minh Khuê, ra khỏi chiến trường, tiếp tục con đường văn nghiệp của mình bằng nhiều trang truyện ngắn để phản ánh, cổ vũ cho cuộc sống và con người mới sau chiến tranh. Những con người mới được tỏa sáng trong các truyện của nhà văn. Những con người đó là: Qu{ trong Đoạn kết, chị kỹ sư trong Căn nhà bên kia đồi, Khánh, Mỹ trong Miền quê, Dũng trong Gió xóa dần những dẫu chân, Na, Thắng trong Làng xi măng, bà Tuy trong Một cuộc đời, Ngọc, bà giáo, vợ chồng tôi trong Dòng sông, mẹ con anh Hải trong Những ngày trở về, ông Tưởng trong Trong làn gió heo may, Hằng trong Một buổi chiều thật muộn, người mẹ trong Mong manh như là tia nắng, Châu trong Lời chào ngưỡng cửa, Hợp trong Bên kia đường, Duyên trong Khoảnh khắc của số phận, Mi trong Cơn mưa cuối mùa v. Tóm lại nhân vật loại hình là kiểu nhân vật tiêu biểu mà Lê Minh Khuê có dụng { xây dựng trong những tác phẩm ở thời kz đầu.
Nhân vật thể hiện bằng những chi tiết khá chân thực và sinh động của đời sống. Nhân vật có tính cách cao đẹp của con người Việt Nam đang trong thời điểm lịch sử có nhiều biến cố vĩ đại của dân tộc. Những nhân vật không có những uẩn khúc, những khoảng tối trong tâm hồn. Họ sống ngay thẳng, trong sáng như một tấm gương.
Họ có phẩm chất đẹp từ đầu đến cuối truyện. Tính cách của họ không bị thay đổi, xấu đi trong môi trường, hoàn cảnh. Họ là những nhân vật theo khuôn mẫu chung của thời đại mà nhiều nhà văn lớp trước đã thể hiện trong tác phẩm của mình như cụ Mết, Mai, TNú trong Rừng xà nu, Lãm, Nguyệt trong Mảnh trăng cuối rừng, chị Sứ trong Hòn Đất v. Nhân vật tỏa sáng 2.
Nhân vật tỏa sáng trong thời chiến Thời chiến tranh chống Mỹ khốc liệt, gian nguy chồng chất gian nguy, con người phải đối mặt với bom, đạn và cái chết bất cứ lúc nào. Nhân vật trong tác phẩm của Lê Minh Khuê phải có bản lĩnh và phẩm chất tuyệt vời để vượt qua. Họ vững vàng kiên định về l{ tưởng, dám xả thân để thực hiện l{ tưởng đó. Họ nguyện đi vào cái chết, không màng tới lợi ích của bản thân.
Họ lạc quan, tin tưởng vào ngày chiến thắng của cả dân tộc. Họ có tình yêu trong sáng thủy chung.Ở mỗi con người trong mỗi tác phẩm có những nét phẩm chất riêng làm thành bức tranh chung của con người thời chiến. Họ là những anh giải phóng quân, anh pháo thủ, người lính thông tin, anh lái xe tăng, cô liên lạc hoặc thanh niên xung phong hoặc những chàng trai cô gái lái xe vượt Trường Sơn, những y, bác sĩ. Lê Minh Khuê đã tạo dựng được những nhân vật ngời sáng như vầng hào quang tỏa sáng trong thời chiến làm xúc động bao người đọc.
Người đọc nhớ mãi Hiền trong truyện Mẹ. Cô gái ở mặt trận cùng con Hoàng Ngọc Hải - một trung úy chỉ huy đại đội ở cao điểm Trà Rồng. Chị có chồng là trung tá cũng ở mặt trận. Như vậy một gia đình có ba người ở mặt trận đang ngày đêm chiến đấu vì độc lập tự do.
Đẹp và vinh quang biết chừng nào. Nhưng đẹp hơn là suy nghĩ và hành động của Hiền khi đứa con trai duy nhất hy sinh. Mùa khô 1967, khi Hải chạy sang phía Bắc cao điểm “bị vùi xuống hố bom ngay chỗ mỏm núi chìa ra”. Nhận được tin sét đánh ấy, Hiền không thể giữ được bình tĩnh như ngày thường “mặt bà trắng bệch” bà “gục mặt vào hai bàn tay một lúc lâu”.
Người y sĩ nơi chiến trường từng cứu được bao nhiêu đồng đội nhưng không thể cứu được con mình nên rất đau đớn. Xác Hải bị vùi ở chỗ đoàn xe ra chiến trường đi qua. Đã hai tiếng toàn bộ lực lượng tìm kiếm vẫn chưa thấy xác Hải. Nhưng nếu quyết định thông đường cho xe đi qua thì hy vọng tìm được xác của anh sẽ tắt.
Lúc ấy không ai nỡ làm như vậy đối với đồng đội với người anh hùng như Hải. Tình huống thật khó xử xe đang ở bên phía Bắc cần đi gấp, xác Hải lại chưa thấy, mọi người chưa biết tính thế nào. Bỗng người mẹ nuốt nỗi đau trong lòng dứng dậy và nói rành rọt: “Nghe bác đây này, Quân, cháu ra lệnh cho anh em thông xe đi chứ. Xe đang chờ hả? phải, thông xe đó.
Thôi, đừng phản đối.Dù sao thì em nó đã hy sinh rồi, cháu nghe chưa? Bác lên đó bây giờ đây, còn cháu thì làm việc đi, nghe bác nói chưa? Thông xe ngay”. Quyết định ấy, lựa chọn thật khắc nghiệt, làm ứa máu trái tim người mẹ. Mẹ đã đặt nhiệm vụ chung lên trên tình cảm riêng của mình khiến sự hy sinh của Hải thêm một lần { nghĩa nữa. Anh không mất, anh được hồi sinh trong lòng mẹ, đồng đội và đất nước.
Đây chính là vẻ đẹp tâm hồn, sức mạnh { chí nghị lực với những hy sinh lặng thầm của người mẹ khi đối diện với cái chết của đứa con thương yêu nhất. Cô Sim trong truyện Con sáo nhỏ của tôi hồn nhiên, nhí nhảnh như một “con sáo nhỏ của tôi, con sáo yêu qu{ của tôi”. Đó là lời ghi nhật k{ của Hoàng, giáo viên văn hóa của đơn vị gọi Sim một cách trùi mến. Cô gái có nhiều hành động trẻ con, ngây thơ đến độ “được yêu mà không biết”.
Thế như trong thử thách cam go cô bé lại có tinh thần thép, có hành động cao cả. Cô tự nhận mình “làm cục nam châm biết đi”, “chạy qua bãi bom dài gần một cây số” để hút bom. Cô tự nguyện đi vào cái chết một cách thanh thản, nhẹ nhàng. Đây không phải là bột phát mà là sự phát sáng của tâm hồn phẩm chất đẹp của người con gái ngây thơ trẻ con ấy.
Cô vẫn hồn nhiên nói:“Em chết thì được, chứ con sáo mà chết ấy à, còn ra thể thống gì?”. Các cô Nho, Thao, Định trong truyện ngắn Những ngôi sao xa xôi là những đội viên trinh sát mặt đường ở một cao điểm mà sự ác liệt của cuộc chiến đang diễn ra từng giờ nhưng họ vẫn hoàn thành nhiệm vụ. Nơi cao điểm, máy bay địch ráo riết trên đầu, bắn và thả bom, tiếng nổ ùng oàng, đất đai tung lên bắn ra xung quanh nghe tiếng ào ào. Khói đen bốc lên thành những cột lớn.
Một ngày hàng tốp máy bay địch cứ trà đi trà lại bắn phá, thả bom. Không chỉ diễn ra một ngày mà diễn ra nhiều ngày nhiều tháng. Sau những đợt thả bom, bắn phá, các chị lại phá bom, lật đất, san đường. Các chị làm trong khung cảnh khắc nghiệt thế đó.
Phải nói rằng các chị gan dạ, dũng cảm vô cùng bình tĩnh và sáng suốt vô cùng. Đối mặt với nguy hiểm, với tử thần các chị khi phá bom cũng nghĩ đến cái chết nhưng cái chết đối với các chị là “mờ nhạt”[27, tr.37] mà vẫn nghĩ đến nổ bom, “còn nhiều quả chưa nổ” [27, tr. Ta thấy ở họ một phẩm chất của một thế hệ coi thường hiểm nguy, sẵn sàng hy sinh cho l{ tưởng cao đẹp. Nho, Thao bị thương bị đất vùi, nhưng vẫn say sưa, ngày cũng như đêm, lao vào gian khổ nguy hiểm một niềm phấn khích vui vẻ.
Họ chia sẻ, yêu thương nhau như ruột thịt. Họ sống lạc quan, mơ ước và khao khát vào tương lai hạnh phúc của dân tộc đất nước. Họ nghĩ đến ngày mai sau chiến tranh sẽ làm y sĩ, làm nghề thêu, ca sĩ.