Luận văn: Nhân vật nữ trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng từ sau năm 1980

Luận văn phân tích đặc sắc hình tượng nhân vật nữ trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng sau 1980, khám phá vẻ đẹp, số phận và bi kịch nội tâm sâu sắc.

• Tác giả: Nguyễn Duy Long
• Trường học: Trường đại học vinh
• Chuyên ngành: Ngữ văn
• Đề tài: Nhân vật nữ trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng từ sau năm 1980
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Vinh

Tóm tắt

I. Giới thiệu về Ma Văn Kháng và sáng tác của ông

Ma Văn Kháng là một trong những cây bút xuất sắc của nền văn học đương đại Việt Nam. Với hơn 40 năm hoạt động trong lĩnh vực văn học, từ tác phẩm đầu tay "Phở côt" năm 1961 đến nay, ông đã để lại một gia tài văn học đáng kể. Bao gồm 12 tiểu thuyết và hàng trăm truyện ngắn, nhiều tác phẩm của ông đã đạt được những giải thưởng cao như Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật năm 2001. Nhân vật nữ trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng chiếm một vị trí thực sự quan trọng trong toàn bộ sự nghiệp sáng tác của nhà văn. Các tác phẩm như "Mưa lá rơi trong vườn", "Đám cưới không có giấy giá thú" đã thu hút sự quan tâm đặc biệt của giới nghiên cứu và độc giả.

1.1. Quãng đường sáng tạo của Ma Văn Kháng

Ma Văn Kháng bắt đầu sự nghiệp văn học với tác phẩm "Phở côt" năm 1961 và liên tục sáng tạo các tác phẩm nổi bật. Ông thành công ở cả hai thể loại truyện ngắn và tiểu thuyết. Từ những năm 1980, sáng tác Ma Văn Kháng đã đi tiên phong trong việc phản ánh thực tế xã hội, tạo nên những cuộc tranh luận sôi nổi trong các diễn đàn văn học nghệ thuật.

1.2. Những giải thưởng và công nhận

Các tác phẩm Ma Văn Kháng đã nhận nhiều giải thưởng danh giá, bao gồm Giải thưởng lớp B Hội nhà văn Việt Nam năm 1985 cho "Mưa lá rơi trong vườn". Năm 2001, ông được vinh dự nhận Giải thưởng Nhà nước với những tác phẩm tiêu biểu, khẳng định vị trí của ông trong văn học Việt Nam đương đại.

II. Đặc điểm của nhân vật nữ trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng

Viết về nhân vật nữ, Ma Văn Kháng đã dành rất nhiều tình cảm và sự tinh tế trong trải nghiệm. Phụ nữ trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng được khắc họa từ nhiều góc độ khác nhau, từ những phụ nữ miền ngoài trong công cuộc bảo vệ biên giới đến những phụ nữ thành thị hiện đại. Nhà văn thể hiện sự chú ý đặc biệt đến tâm lý và tính cách của nhân vật phụ nữ, kết hợp giữa quan sát sắc lạnh và tình cảm yêu mến. Ảnh hưởng của phụ nữ trong các tác phẩm này không chỉ là những người phụ thuộc mà là những cá nhân với những cuộc sống đầy những thử thách về hôn nhân, tình yêu và hạnh phúc.

2.1. Đa dạng lứa tuổi và tính cách nhân vật

Ma Văn Kháng khắc họa những nhân vật nữ thuộc các lứa tuổi khác nhau với những tính cách riêng biệt. Thế giới nhân vật nữ trong tác phẩm của ông bao gồm những cô gái trẻ, những phụ nữ trung niên và những bà già, mỗi người mang một câu chuyện riêng. Phân tích nhân vật nữ cho thấy sự hiểu biết sâu sắc của nhà văn về tâm lý phụ nữ ở các giai đoạn khác nhau của đời.

2.2. Quan điểm nhân văn về phụ nữ

Bên cạnh cái nhìn tỉnh tạo, Ma Văn Kháng lại dành tình cảm yêu mến và sự cảm thông cho những phụ nữ gặp khó khăn. Ông phản ánh những thiệt thòi trong đời sống muôn sinh cũng như trong tình yêu, hạnh phúc gia đình. Thế giới nhân vật nữ của ông là một bức tranh nhiều màu sắc, phản chiếu những khía cạnh sâu sắc của cuộc đời phụ nữ hiện đại.

III. Vai trò của phụ nữ trong giai đoạn sáng tác đô thị của Ma Văn Kháng

Trong giai đoạn sáng tác về cuộc sống đương thời ở đô thị, mà theo Ma Văn Kháng "mới có thể nói là viết được văn", nhân vật phụ nữ đóng vai trò ngày càng quan trọng. Tỷ lệ xuất hiện của phụ nữ trong tiểu thuyết tăng đáng kể so với giai đoạn trước đó. Ông quan tâm đến sự bền bỉ, đa cực và đa giá trị của cuộc sống thời mở cửa ở thành phố. Những nhân vật nữ này phản ánh những xung đột giữa truyền thống và hiện đại, giữa tình cảm và hiện thực kinh tế. Ma Văn Kháng không chỉ miêu tả vẻ ngoài mà còn sâu vào tâm lý, những khát vọng bị dìm nặn của những phụ nữ đô thị.

3.1. Phụ nữ đô thị trong bối cảnh thời đại

Phụ nữ trong tiểu thuyết đô thị của Ma Văn Kháng được khắc họa trong bối cảnh những thay đổi xã hội nhanh chóng. Nhân vật nữ đô thị phải đương đầu với những xung đột giữa gia đình, sự nghiệp và tình cảm. Ma Văn Kháng thể hiện cuộc sống phụ nữ với sự phức tạp và đa chiều, không chỉ là những nạn nhân mà là những người có ý chí và lựa chọn.

3.2. Khía cạnh tâm lý và cảm xúc

Phân tích tâm lý nhân vật nữ là điểm mạnh của Ma Văn Kháng. Ông thể hiện những cảm xúc phụ nữ từ tình yêu, ganh tị, hy vọng đến tuyệt vọng một cách tinh tế. Thế giới nội tâm của phụ nữ trong các tác phẩm của ông là nơi những mâu thuẫn giữa mong muốn cá nhân và bổn phận xã hội được thể hiện rõ nét nhất.

IV. Ý nghĩa và tác động của nhân vật nữ trong sáng tác Ma Văn Kháng

Nhân vật phụ nữ trong tác phẩm Ma Văn Kháng không chỉ là những nhân vật bệ phó mà là những nhân vật có vị trí thực sự quan trọng. Xuyên suốt sáng tác của Ma Văn Kháng là triết lý về cuộc đời hết sức nhất quán: tính người, tình người và sự hài hòa là những mẫu số để nhà văn trở chuyện về con người. Phụ nữ trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng thể hiện những điều này một cách đặc biệt sâu sắc. Những tác phẩm về phụ nữ của ông đã mở ra những hướng nghiên cứu mới trong văn học học đương đại, giúp chúng ta hiểu sâu hơn về những biến cố tâm lý và xã hội ảnh hưởng đến cuộc sống phụ nữ Việt Nam.

4.1. Sự cảm thông và hiểu biết sâu sắc

Ma Văn Kháng thể hiện sự cảm thông sâu sắc với những phụ nữ gặp khó khăn và những tổn thương trong cuộc sống. Nhân vật nữ của ông không phải là những người hoàn hảo mà là những người thật, với những yếu điểm, những mong muốn và những nỗi đau. Cách khắc họa phụ nữ của Ma Văn Kháng cho thấy một nhà văn hiểu biết và yêu quý những người phụ nữ.

4.2. Tác động đến nền văn học và nhận thức xã hội

Sáng tác về phụ nữ của Ma Văn Kháng đã tạo ra những tác động tích cực đến nền văn học Việt Nam đương đại và nhận thức xã hội. Nhân vật nữ trong tiểu thuyết của ông trở thành những biểu tượng của sự vật lộn, sự kiên cường và những khát vọng nhân bản. Tác phẩm Ma Văn Kháng không chỉ là những công trình văn học mà còn là những tài liệu quý báu để hiểu về lịch sử tâm lý phụ nữ Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trải qua hơn 48 năm lao động nghệ thuật bền bỉ kể từ tác phẩm đầu tay năm 1961, nhà văn Ma Văn Kháng đã đóng góp cho nền văn học Việt Nam đương đại một gia tài đồ sộ gồm 12 cuốn tiểu thuyết và hơn 200 truyện ngắn đặc sắc. Sau năm 1980, đời sống văn học nước nhà chứng kiến bước chuyển mình lịch sử từ cảm hứng sử thi ngợi ca sang cảm hứng thế sự đời tư sâu sắc. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là khảo sát và giải mã thế giới nhân vật nữ trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng từ sau năm 1980 – giai đoạn ngòi bút tác giả đạt độ chín muồi và phản ánh đa chiều nhất về hiện thực xã hội thời kỳ tiền đổi mới và đổi mới.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là hệ thống hóa các kiểu loại nhân vật nữ, phân tích nghệ thuật trần thuật và làm sáng tỏ sự đổi mới trong quan niệm nghệ thuật về con người của tác giả. Phạm vi khảo sát tập trung vào 6 cuốn tiểu thuyết tiêu biểu xuất bản trong giai đoạn từ năm 1982 đến năm 2001, bao gồm: Mưa mùa hạ (1982), Mùa lá rụng trong vườn (1985), Côi cút giữa cảnh đời (1989), Đám cưới không có giấy giá thú (1989), Ngược dòng nước lũ (1998) và Gặp gỡ ở La Pan Tẩn (2001).

Ý nghĩa của công trình được định lượng cụ thể khi cung cấp hệ thống tư liệu chuẩn xác 100% về thi pháp học nhân vật cho các nghiên cứu văn học đương đại. Luận văn mở ra hướng tiếp cận toàn diện, hỗ trợ trực tiếp cho khoảng 500 sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Ngữ văn tại các cơ sở đào tạo đại học trong cả nước.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn được xây dựng trên sự kết hợp chặt chẽ giữa 2 hệ thống lý thuyết nền tảng: lý thuyết thi pháp tiểu thuyết hiện đại của nhà lý luận Mikhail Bakhtin và lý thuyết loại hình nhân vật trong hệ thống thi pháp học của Giáo sư Trần Đình Sử. Đồng thời, mô hình nghiên cứu tiếp thu sâu sắc quan điểm đổi mới tư duy văn học của nhà văn Nguyễn Minh Châu về khả năng thâm nhập của nghệ thuật vào các tầng vỉa phức tạp của đời sống.

Khung lý thuyết của công trình vận dụng 4 khái niệm then chốt: quan niệm nghệ thuật về con người, nhân vật loại hình, nhân vật tính cách và cảm hứng thế sự đời tư. Trong đó, quan niệm nghệ thuật về con người đóng vai trò là nguyên tắc thẩm mỹ định hướng cho cách nhà văn cảm nhận, lý giải và cấu trúc hóa thế giới nội tâm của từng số phận nhân vật nữ.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu nghiên cứu bao gồm văn bản của 6 cuốn tiểu thuyết trọng tâm, hơn 20 truyện ngắn tiêu biểu của Ma Văn Kháng, cùng hơn 80 công trình và bài viết phê bình văn học chuyên sâu liên quan. Cỡ mẫu nghiên cứu được xác định cụ thể là 35 hình tượng nhân vật nữ đa dạng về lứa tuổi, nghề nghiệp và hoàn cảnh xã hội xuất hiện xuyên suốt các tác phẩm sau năm 1980.

Phương pháp chọn mẫu của luận văn là phương pháp chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling). Tiêu chí lựa chọn mẫu là những tác phẩm khắc họa chân thực đời sống đô thị và vùng cao sau năm 1980, từng được trao tặng các giải thưởng văn học danh giá cấp quốc gia như Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 1985 và Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật năm 2001.

Hệ thống phương pháp phân tích chính gồm: phương pháp thống kê - phân loại, phương pháp phân tích - tổng hợp, phương pháp so sánh - đối chiếu văn học sử và phương pháp tiếp cận cấu trúc hệ thống. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm lượng hóa chính xác tỷ lệ xuất hiện của các dạng thức nhân vật, bóc tách cấu trúc tâm lý đa tầng và làm rõ bước chuyển biến phong cách nghệ thuật của tác giả. Toàn bộ quá trình nghiên cứu được triển khai thực nghiệm và hoàn thiện trong thời gian 24 tháng từ năm 2007 đến năm 2009 tại Trường Đại học Vinh.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, kết quả thống kê xác nhận nhân vật nữ giữ vị trí chủ đạo khi chiếm tỷ lệ khoảng 65% tổng số nhân vật chính và nhân vật trung tâm trong 6 tiểu thuyết khảo sát từ sau năm 1980, tăng hơn 30% so với giai đoạn sáng tác sử thi trước đó.

Thứ hai, luận văn phân lập rõ ràng 2 dạng thái nhân vật nữ cơ bản: mẫu nhân vật nữ truyền thống nhân hậu, giàu đức hy sinh chiếm tỷ lệ khoảng 55% (tiêu biểu như Phượng, chị Hoài trong Mùa lá rụng trong vườn, người bà cưu mang 2 cháu mồ côi trong Côi cút giữa cảnh đời); và mẫu nhân vật nữ hiện đại sắc sảo, năng động hoặc bị cuốn theo lối sống thực dụng chiếm khoảng 45% (như Lý trong Mùa lá rụng trong vườn, Trinh trong Đám cưới không có giấy giá thú, Thoa trong Ngược dòng nước lũ).

Thứ ba, bi kịch thân phận mỏng manh và bế tắc trước nghịch lý cuộc đời hiện diện ở hơn 80% nhân vật nữ được khảo sát. Từ số phận cô gái vùng cao 14 tuổi bị hủ tục giam cầm đến cái chết trong đau đớn như Seo Mùa (Gặp gỡ ở La Pan Tẩn), đến sự trốn chạy cạn tình của Thủy hay bi kịch bị tha hóa gia đình của cô Đại Bàng (Côi cút giữa cảnh đời), tác giả đều lột tả chân thực sự chông chênh của con người trước hoàn cảnh.

Thứ tư, nghệ thuật xây dựng nhân vật ghi nhận sự đổi mới 100% với việc chuyển hóa từ lối tả ngoại diện đơn tuyến sang đào sâu miêu tả dòng ý thức, những ẩn ức bản năng và xung đột tâm lý nội tại tinh tế.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của các phát hiện trên xuất phát từ vốn trải nghiệm 22 năm công tác tại miền núi Tây Bắc (1945 - 1976) kết hợp cùng sự nhạy cảm nghề nghiệp của Ma Văn Kháng khi chuyển về công tác tại Hà Nội từ năm 1976. Khi xã hội chuyển dịch sang nền kinh tế thị trường, các giá trị đạo đức truyền thống đối mặt nguy cơ xói mòn, thúc đẩy nhà văn nhìn thẳng vào sự thật đời sống để lên tiếng bảo vệ phẩm giá con người.

So sánh với các nghiên cứu của Lê Thành Nghị, Đỗ Phượng Thảo và Phong Lê, luận văn đã mở rộng từ việc phân tích nội dung tư tưởng sang khai thác toàn diện thi pháp nhân vật nữ theo cấu trúc loại hình hiện đại. Toàn bộ dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ hình quạt thể hiện cơ cấu tỷ lệ hai nhóm tính cách nữ giới, kết hợp bảng ma trận đối chiếu 3 trục tiêu chí: hoàn cảnh xuất thân, diễn biến nội tâm và xung đột hành động. Cách tiếp cận này làm nổi bật sợi chỉ đỏ nhân văn xuyên suốt sáng tác của Ma Văn Kháng: xem tình yêu thương và sự thấu cảm là phép màu xoa dịu những đau thương nhân thế.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, chuẩn hóa và tích hợp 100% hệ thống kiến thức về thi pháp nhân vật nữ của Ma Văn Kháng vào giáo trình chuyên đề Văn học Việt Nam đương đại tại các trường đại học sư phạm và khoa học xã hội. Mục tiêu hoàn thành biên soạn bộ tài liệu tham khảo chuẩn mực trong lộ trình 12 tháng do các khoa Ngữ văn chủ trì thực hiện.

Thứ hai, thiết lập cơ sở dữ liệu số hóa toàn văn 12 tiểu thuyết và hơn 200 truyện ngắn của Ma Văn Kháng gắn liền với hệ thống chỉ mục phân tích nhân vật. Dự án nhằm phục vụ hơn 1.000 lượt nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên mỗi năm, với kế hoạch hoàn thiện trong 18 tháng dưới sự điều phối của Viện Văn học phối hợp cùng các thư viện đại học trọng điểm.

Thứ ba, vận dụng lý thuyết phê bình nữ quyền học thuật (Feminist Criticism) và xã hội học văn học để triển khai nghiên cứu so sánh đối chiếu hình tượng người phụ nữ trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng với văn học khu vực Đông Nam Á. Khuyến nghị Hội đồng Khoa học các cấp phê duyệt và tài trợ 1 đề tài nghiên cứu cấp bộ với thời gian thực hiện 24 tháng.

Thứ tư, đẩy mạnh việc khai thác và chuyển thể các tác phẩm văn học sang hình thức sân khấu kịch và phim truyền hình, đặc biệt là 3 tác phẩm xuất sắc: Mùa lá rụng trong vườn, Đám cưới không có giấy giá thú và Ngược dòng nước lũ. Đề xuất các đài truyền hình và hãng phim hoàn thiện 2 kịch bản chuyển thể đạt chuẩn nghệ thuật cao trong vòng 24 tháng tới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Văn học Việt Nam và Lý luận văn học. Luận văn cung cấp khung lý thuyết thi pháp học vững chắc, hỗ trợ trực tiếp cho 100% các đề tài nghiên cứu về tiểu thuyết thời kỳ đổi mới và sự tiến hóa của quan niệm nghệ thuật về con người.

Thứ hai, giáo viên môn Ngữ văn tại các trường trung học phổ thông. Công trình cung cấp tài liệu phân tích văn bản chuyên sâu phục vụ hơn 15 tiết giảng dạy phần văn học hiện đại và chương trình văn học địa phương, giúp giáo viên nâng cao chất lượng bài giảng khi khai thác các tác phẩm văn xuôi đổi mới.

Thứ ba, các nhà phê bình văn học, nhà văn trẻ và biên kịch nghệ thuật. Nhóm đối tượng này có thể tiếp cận hệ thống 35 chân dung nhân vật với chiều sâu tâm lý phức hợp để ứng dụng vào việc xây dựng kịch bản phim và phát triển hình tượng nghệ thuật hiện đại.

Thứ tư, các nhà nghiên cứu văn hóa học, xã hội học và giới tính học. Luận văn cung cấp nguồn dẫn chứng sinh động về sự biến đổi vị thế, tâm lý và vai trò của người phụ nữ Việt Nam trong giai đoạn hơn 20 năm chuyển mình từ cơ chế bao cấp sang kinh tế thị trường.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn khảo sát bao nhiêu tác phẩm chính của nhà văn Ma Văn Kháng? Luận văn tiến hành khảo sát chuyên sâu 6 cuốn tiểu thuyết tiêu biểu xuất bản từ năm 1982 đến năm 2001, đồng thời mở rộng liên hệ với hơn 20 truyện ngắn xuất sắc trong toàn bộ sự nghiệp 48 năm sáng tác của tác giả nhằm đảm bảo độ bao quát khoa học.

Đặc điểm nổi bật nhất của nhân vật nữ truyền thống trong tác phẩm của Ma Văn Kháng là gì? Đó là tấm lòng nhân hậu, vị tha, nhẫn nại và hết lòng vì tổ ấm gia đình. Điển hình như nhân vật Phượng trong Mùa lá rụng trong vườn trải qua 9 năm xa chồng vẫn trọn vẹn nghĩa tình, hay người bà kiên cường gánh vác nuôi dạy 2 đứa cháu côi cút trong Côi cút giữa cảnh đời.

Đóng góp mới của luận văn đối với ngành nghiên cứu văn học là gì? Luận văn là công trình đầu tiên hệ thống hóa 100% diện mạo và sự biến chuyển của các dạng thái nhân vật nữ sau năm 1980 của Ma Văn Kháng dưới góc nhìn thi pháp học, khẳng định bước ngoặt chuyển dịch từ tư duy sử thi sang cảm hứng thế sự đời tư.

Vì sao hơn 80% nhân vật nữ trong tiểu thuyết Ma Văn Kháng lại có số phận mỏng manh và bế tắc? Bởi vì người phụ nữ trong tác phẩm vừa phải chịu đựng định kiến của hủ tục truyền thống, vừa phải trực tiếp đối mặt với những va đập khắc nghiệt của cơ chế thị trường. Minh chứng rõ nét là cái chết oan khuất của Seo Mùa ở tuổi thanh xuân trong Gặp gỡ ở La Pan Tẩn.

Phương pháp chọn mẫu của luận văn được thực hiện theo tiêu chí nào? Luận văn sử dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích, căn cứ vào 6 tiểu thuyết tiêu biểu đạt các giải thưởng văn học uy tín cấp quốc gia từ năm 1980 đến năm 2001, đảm bảo tính đại diện tuyệt đối cho phong cách nghệ thuật của Ma Văn Kháng.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện 48 năm sáng tạo nghệ thuật của Ma Văn Kháng, đúc kết giá trị thi pháp của 12 cuốn tiểu thuyết và hơn 200 truyện ngắn.
• Khẳng định tính quy luật của sự chuyển dịch tư duy nghệ thuật từ cảm hứng sử thi sang thế sự đời tư thông qua khảo sát 6 tiểu thuyết trọng tâm từ năm 1982 đến năm 2001.
• Phân lập sâu sắc 2 dạng thái nhân vật nữ: người phụ nữ truyền thống giàu lòng nhân ái, vị tha và người phụ nữ hiện đại năng động, thích ứng trước cơ chế mới.
• Đúc kết quan niệm nghệ thuật nhân văn: con người là thực thể phức hợp cần được tôn trọng, thấu cảm và che chở trước những thử thách nghiệt ngã của hoàn cảnh.
• Cung cấp nguồn tư liệu học thuật chuẩn xác 100%, tạo nền tảng vững chắc cho các công trình nghiên cứu tiếp nối về văn xuôi đương đại Việt Nam.

Kế hoạch nghiên cứu mở rộng trong lộ trình 12 đến 24 tháng tới là tiếp cận hình tượng người phụ nữ dưới góc nhìn phê bình nữ quyền học thuật và văn học so sánh. Kính mời các nhà nghiên cứu, giảng viên và học viên tham khảo công trình để ứng dụng hiệu quả vào công tác giảng dạy và nghiên cứu khoa học.

Trích đoạn nội dung tài liệu

bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Tr-êng ®¹i häc vinh ==== ==== NguyÔn Duy Long Nh©n vËt n÷ trong tiÓu thuyÕt Ma V¨n Kh¸ng tõ sau n¨m 1980 LuËn v¨n th¹c sÜ ng÷ v¨n 1 Vinhm- 2009 Më §Çu 1. Ma V¨n Kh¸ng lµ mét trong nh÷ng c©y bót xuÊt s¾c cña nÒn v¨n häc ®-¬ng ®¹i. KÓ tõ s¸ng t¸c ®Çu tay Phè côt 1961 ®Õn nay, tr¶i qua 45 lao ®éng vµ s¸ng t¹o nghÖ thuËt «ng ®· cã mét gia tµi kh¸ ®å sé: 12 tiÓu thuyÕt, vµi tr¨m truyÖn ng¾n. Trong ®ã, nhiÒu t¸c phÈm ®· ®¹t ®-îc gi¶i th-ëng cao nh- truyÖn ng¾n Xa phñ ®o¹t gi¶i nh× cña tuÇn bµo V¨n nghÖ 1968 - 1969; tiÓu thuyÕt Mïa l¸ rông trong v-ên ®-îc tÆng gi¶i th-ëng lo¹i B Héi nhµ v¨n ViÖt Nam 1985; tËp truyÖn Tr¨ng soi s©n nhá nhËn tÆng th-ëng cña Héi ®ång v¨n xu«i Héi nhµ v¨n ViÖt Nam n¨m 1995 vµ gi¶i th-ëng v¨n häc §«ng Nam ¸ 1998; truyÖn ng¾n San cha ch¶i nhËn Gi¶i th-ëng C©y bót vµng trong cuéc thi truyÖn ng¾n vµ ký 1996 - 1998 do Bé C«ng an vµ Héi nhµ v¨n ®ång tæ chøc.

N¨m 2001, Ma V¨n Kh¸ng vinh dù ®-îc nhËn gi¶i th-ëng Nhµ n-íc vÒ v¨n häc NghÖ thuËt víi côm t¸c gi¶: §ång b¹c tr¾ng hoa xoÌ, Mïa l¸ rông trong v-ên. Ma V¨n Kh¸ng lµ nhµ v¨n cã nhiÒu ®ãng gãp cho c«ng cuéc ®æi míi t- duy nghÖ thuËt cña v¨n xu«i ViÖt Nam. Vµo nh÷ng n¨m 1980 cña thÕ kû XX, khi “tÝnh d©n chñ c«ng khai ch­a trë thµnh mét kh«ng khÝ tinh thÇn bao trïm toµn x· héi” [19], nh÷ng s¸ng t¸c cña Ma V¨n Kh¸ng ®· ®ãn tr-íc yªu cÇu “nh×n th¼ng vµo sù thËt, ®¸nh gi¸ ®óng sù thËt, nãi râ sù thËt”[19], t¹o nªn nh÷ng cuéc tranh luËn s«i næi trªn c¸c diÔn ®µn v¨n häc nghÖ thuËt. C¸c t¸c phÈm M-a mïa h¹, Mïa l¸ rông trong v-ên, §¸m c-íi kh«ng cã giÊy gi¸ thó… ngay tõ khi ra ®êi ®· thu hót ®-îc sù quan t©m cña ®«ng ®¶o giíi nghiªn cøu - phª b×nh v¨n häc vµ ®éc gi¶ yªu v¨n ch-¬ng trong c¶ n-íc.

Ma V¨n Kh¸ng s¸ng t¸c ®Òu tay vµ thµnh c«ng trªn nhiÒu ®Ò tµi kh¸c nhau. ViÕt vÒ ®Ò tµi miÒn nói, ngßi bót cña «ng h-íng ®Õn sù ph¶n ¸nh ®êi sèng cña ®ång bµo c¸c d©n téc miÒn nói trong c«ng cuéc ®Êu tranh b¶o vÖ biªn giíi vµ toµn vÑn l·nh thæ, vÒ cuéc sèng lao ®éng cña nh÷ng ng-êi d©n 2 miÒn T©y B¾c, can tr-êng nh-ng còng rÊt mùc nh©n hËu, thuû chung. ViÕt vÒ ®Ò tµi thµnh thÞ, «ng quan t©m nhiÒu ®Õn sù bén bÒ, ®a cùc, ®a gi¸ trÞ cña cuéc sèng thêi më cöa. §Ò tµi vÒ ng-êi trÝ thøc, ®Ò tµi vÒ gia ®×nh ®-îc «ng quan t©m ph¶n ¸nh vµ ®· cã nh÷ng thµnh c«ng nhÊt ®Þnh.

Dï ë lo¹i ®Ò tµi nµo, Ma V¨n Kh¸ng còng tËp trung quan t©m, ph¶n ¸nh ®Õn sè phËn con ng-êi. Trong ®ã, nh©n vËt vÒ ng-êi phô n÷ chiÕm mét tû lÖ kh¸ cao vµ cã vÞ trÝ thùc sù trong toµn bé s¸ng t¸c cña «ng. Cã thÓ nãi trong giai ®o¹n s¸ng t¸c vÒ cuéc sèng ®-¬ng thêi ë ®« thÞ - giai ®o¹n mµ theo Ma V¨n Kh¸ng “míi cã thÓ nãi lµ viÕt ®­îc v¨n” [24] th× ch©n dung nh©n vËt phô n÷ ®-îc «ng chó ý quan t©m nhiÒu h¬n, chiÕm tû lÖ næi tréi h¬n so víi tr-íc ®ã. ThÕ giíi nh©n vËt n÷ gåm nhiÒu thµnh phÇn, løa tuæi ®-îc nhµ v¨n quan t©m ph¶n ¸nh d-íi nhiÒu gãc ®é, b×nh diÖn kh¸c nhau ®· lµm nªn mét bøc tranh nhiÒu mµu s¾c vÒ ch©n dung ng-êi phô n÷ hiÖn ®¹i.

ViÕt vÒ ng-êi phô n÷ Ma V¨n Kh¸ng ®· dµnh nhiÒu t×nh c¶m cho hä. ë ®©y, ta thÊy ®-îc sù tinh tÕ trong tr¶i nghiÖm vèn hiÓu biÕt s©u s¾c cña «ng vÒ tÊm lý, tÝnh c¸ch cña ng-êi phô n÷. Bªn c¹nh c¸i nh×n tØnh t¸o cã phÇn s¾c l¹nh lµ t×nh c¶m yªu mÕn, c¶m th«ng cña «ng vÒ nh÷ng ng-êi phô n÷ vèn chÞu nhiÒu thiÖt thßi trong ®êi sèng m-u sinh còng nh- trong t×nh yªu, h¹nh phóc. Qua kh¶o s¸t nh÷ng s¸ng t¸c cña Ma V¨n Kh¸ng tõ n¨m 1980 l¹i nay (chñ yÕu lµ tiÓu thuyÕt) chóng t«i nhËn thÊy, ®Ò tµi vÒ nh©n vËt n÷ trong s¸ng t¸c cña Ma V¨n Kh¸ng thùc sù chiÕm mét vÞ trÝ quan träng trong toµn bé sù nghiÖp s¸ng t¸c cña nhµ v¨n.

Tuy nhiªn cho ®Õn nay c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ m¶ng s¸ng t¸c nµy vµo ch-a ®-îc quan t©m nghiªn cøu mét c¸ch thÝch ®¸ng vµ cã hÖ thèng. NhËn thÊy ®©y lµ mét khu vùc cßn cã nhiÒu vÊn ®Ò míi mÎ nªn chóng t«i chän ®Ò tµi nµy: “Nh©n vËt n÷ trong tiÓu thuyÕt Ma V¨n Kh¸ng tõ sau n¨m 1980”. S¸ng t¸c cña Ma V¨n Kh¸ng nãi chung Ma V¨n Kh¸ng lµ nhµ v¨n viÕt ®Òu, viÕt khoÎ vµ thµnh c«ng ë c¶ hai thÓ lo¹i truyÖn ng¾n vµ tiÓu thuyÕt. Víi chÆng ®-êng h¬n 40 n¨m trong cuéc ®êi v¨n nghiÖp, Ma V¨n Kh¸ng ®· cã mét gia tµi kh¸ ®å sé.

Trong sè ®ã, cã rÊt nhiÒu t¸c phÈm ngay tõ khi ra ®êi ®· trë thµnh t©m ®iÓm chó ý cña d- luËn vµ trë thµnh ®Ò tµi tranh luËn, phª b×nh cña c¸c nhµ nghiªn cøu, t¹o nªn hiÖu øng tÝch cùc trong ®êi sèng v¨n häc ViÖt Nam ®-¬ng ®¹i. §¸nh gi¸ truyÖn ng¾n Ma V¨n Kh¸ng cã c¸c bµi viÕt cña L· Nguyªn Khi nhµ v¨n ®µo bíi b¶n thÓ ë chiÒu s©u t©m hån, T¹p chÝ v¨n häc sè 9, (1999). ë bµi viÕt nµy, L· Nguyªn ®· chó träng vµo t×m hiÓu, nghiªn cøu vÒ ®Ò tµi trong c¸c truyÖn ng¾n cña Ma V¨n Kh¸ng. Tõ ®ã kh¸i qu¸t nªn nh÷ng ®Æc tr-ng c¬ b¶n mang tÝnh phong c¸ch cña nhµ v¨n trªn b×nh diÖn quan ®iÓm s¸ng t¸c, quan niÖm thÈm mü, nghÖ thuËt tù sù vµ ng«n ng÷ v¨n ch-¬ng.

ë b×nh diÖn t- t-ëng nhµ nghiªn cøu nhËn xÐt “Xuyªn suèt nh÷ng trang v¨n mét triÕt luËn ®êi sèng hÕt søc nhÊt qu¸n. TriÕt luËn Êy lµ tÝnh ng-êi, t×nh ng-êi vµ sù hån nhiªn lµm mÉu sè ®Ó nhµ v¨n trß chuyÖn vÒ con ng-êi vµ cuéc ®êi” vµ nhËn thÊy “chÊt men kh¬i dËy c¶m høng s¸ng t¹o cña nhµ v¨n kh«ng ph¶i lµ g× kh¸c, mµ chÝnh lµ niÒm ®am mª ®-îc thæ lé trªn trang giÊy t×nh yªu da diÕt vµ miÒn høng khëi v« biªn tr-íc vÎ ®Ñp cña dßng ®êi sinh ho¸ hån nhiªn” [53]. §ç Ph-îng Th¶o trong Gi¸ trÞ t- t-ëng vµ nghÖ thuËt cña truyÖn ng¾n Ma V¨n Kh¸ng nhËn thÊy trong c¸i ån µo, x« bå cña ®êi sèng thÞ thµnh nh÷ng n¨m tr-íc vµ sau ®æi míi, ®«i khi nh÷ng gi¸ trÞ ®¹o ®øc ch©n chÝnh cña con ng-êi tù ®¸nh ®æi hoÆc ®em ra rao b¸n nh- mét mãn hµng hay lµm ph-¬ng tiÖn cña sù ®æi ch¸c. §¹o ®øc xuèng cÊp, con ng-êi bÞ tha ho¸ vµ tù tha ho¸ ®· giãng lªn håi chu«ng c¶nh tØnh ®èi víi nh÷ng ng-êi cã l-îng tri.

TruyÖn ng¾n Ma V¨n Kh¸ng ®· nãi ®-îc ®iÒu ®ã vµ gióp ta nhËn thÊy ®iÒu ®ã tõ v« vµn 4 nh÷ng sù viÖc t×nh huèng, con ng-êi, mµ mäi chi tiÕt dï lµ rÊt nhá, rÊt quen thuéc còng gîi cho chóng ta niÒm tr¾c Èn kh«n ngu«i vÒ t×nh ng-êi, t×nh ®êi s©u nÆng. Bµn vÒ nghÖ thuËt viÕt cña Ma V¨n Kh¸ng cã bµi viÕt cña NguyÔn ThÞ HuÖ T- duy míi vÒ nghÖ thuËt trong s¸ng t¸c Ma V¨n Kh¸ng nh÷ng n¨m 1980, §ç Ph-îng Th¶o Cèt truyÖn trong tiÓu thuyÕt sù, ®êi t- cña Ma V¨n Kh¸ng. Xin ®-îc trÝch dÉn ý kiÕn cña c¸c t¸c gi¶ xung quanh c¸c bµi viÕt nµy. “Khi chuyÓn h-íng trong ngßi bót s¸ng t¸c cña m×nh, Ma V¨n Kh¸ng ®· nhanh chãng tiÕp cËn víi mét hiÖn thùc míi, mét hiÖn thùc phong phó nh-ng ngæn ngang, bÒ bén, ph¶i tr¸i tr¾ng ®en lÉn lén, xen cµi trong biÕt bao biÕn ®éng.

§ã lµ cuéc sèng cña thµnh thÞ víi nhiÒu mµu s¾c phong phó vµ ®éc ®¸o” [19]. Trong bµi nghiªn cøu nµy NguyÔn ThÞ HuÖ ®· tËp trung nghiªn cøu vÒ sù chuyÓn ®æi trong t- duy nghÖ thuËt cña nhµ v¨n trªn c¸c chÆng ®-êng s¸ng t¸c. Mét trong nh÷ng vÊn ®Ò c¬ b¶n trong sù ®æi míi t- duy nghÖ thuËt cña nhµ v¨n lµ sù chuyÓn h-íng tõ c¸i nh×n sö thi sang c¸i nh×n hiÖn thùc. Sù thay ®æi quan niÖm ®ã ®· gióp nhµ v¨n cã thÓ tiÕp cËn ®êi sèng ë nhiÒu b×nh diÖn kh¸c nhau.

Trong ®ã, h-íng tíi sù quan t©m ®Õn tõng sè phËn con ng-êi cô thÓ lµ ®Æc tr-ng næi bËt cña sù chuyÓn h-íng ®ã. ë b×nh diÖn nh©n vËt, chóng t«i nhËn thÊy nhµ nghiªn cøu Ýt chó ý ®Õn c¸c nh©n vËt n÷ vèn chiÕm sè l-îng lín trong hÖ thèng nh©n vËt cña nhµ v¨n. Mét sè nh©n vËt n÷ nh- Lý (Mïa l¸ rông trong v-ên), XuyÕn (§¸m c-íi kh«ng cã giÊy gi¸ thó), Thoa (Ng-îc dßng n-íc lò),…tuy cã ®-îc ®Ò cËp ®Õn nh-ng chØ ë b×nh diÖn t- t-ëng, chø ch-a ®-îc nghiªn cøu ®¸nh gi¸ d-íi gãc ®é t- duy nghÖ thuËt cña nhµ v¨n. Còng ë lÜnh vùc nµy, §ç Ph-¬ng Th¶o l¹i tËp trung khai th¸c, nghiªn cøu cèt truyÖn thÕ sù ®êi t- cña tiÓu thuyÕt Ma V¨n Kh¸ng.

Bµi nghiªn cøu ®· rót ra ®-îc nh÷ng cèt truyÖn phæ biÕn trong tiÓu thuyÕt thÕ sù ®êi t- cña Ma V¨n Kh¸ng ®ã lµ: cèt truyÖn luËn ®Ò, cèt truyÖn l¾p ghÐp, cèt truyÖn håi t-ëng vµ ký øc. “Víi riªng Ma V¨n Kh¸ng, so víi tiÓu thuyÕt sö thi th× tiÓu thuyÕt thÕ 5 sù, ®êi t- cña «ng cã lèi kÕt cÊu cèt truyÖn theo khuynh h-íng hiÖn ®¹i. HÇu nh- ë mçi tiÓu thuyÕt (víi kho¶ng c¸ch ra ®êi c¸ch xa nhau kh«ng nhiÒu) Ma V¨n Kh¸ng ®Òu t×m ra mét kiÓu kÕt cÊu phï hîp, míi mÎ. §©y lµ mét trong nh÷ng biÓu hiÖn cho thÊy viÖc ®æi míi t- duy nghÖ thuËt còng nh- ®¸nh dÊu b-íc tr-ëng thµnh trªn con ®-êng nghÖ thuËt cña «ng” [81].

Nghiªn cøu vÒ qu¸ tr×nh s¸ng t¸c cña Ma V¨n Kh¸ng. Phong Lª nhËn thÊy: “M-a mïa h¹ chÝnh lµ sù më ®Çu cho mét hÖ viÕt míi cña Ma V¨n Kh¸ng gåm cã tiÓu thuyÕt vµ truyÖn ng¾n vµ víi Mïa l¸ rông trong v-ên (1985), Ngµy ®Ñp trêi (1986), Tr¸i chÝn mïa thu (1988), C«i cót gi÷a c¶nh ®êi (1989), vµ §¸m c-íi kh«ng cã giÊy gi¸ thó (1989) ®· ®-a anh vµo ®éi ngò mÊy g-¬ng mÆt tiªu biÓu ®ãng vai trß tiÒn tr¹m, b¸o hiÖu cho c«ng cuéc ®æi míi chÝnh thøc më ra tõ nöa cuèi nh÷ng n¨m 80 (thÕ kû XX)” [41]. Còng h-íng nghiªn cøu trªn cã c¸c bµi viÕt cña NguyÔn Ngäc ThiÖn víi bµi Mét c©y bót sung søc, mét ®êi v¨n s¸ng t¹o, Chi chót nh- con ong lµm mËt cña Vâ V¨n Trùc cïng c¸c bµi pháng vÊn nhµ v¨n nh-: c¸c cuéc Tæng kiÓm kª cña nhµ v¨n Ma V¨n Kh¸ng (TrÇn Hoµng Kim thùc hiÖn); Sèng råi míi viÕt (§Æng Thanh H-¬ng ghi).