Phân Tích Địa Lý Kinh Tế - Xã Hội Làng Nghề Tỉnh Nam Định Trong Xây Dựng Nông Thôn Mới

Phân tích địa lý kinh tế xã hội làng nghề Nam Định trong xây dựng nông thôn mới, luận văn tốt nghiệp cung cấp cái nhìn sâu sắc và thực tiễn.

• Tác giả: Trần Thị Thanh Thủy
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Minh Tuệ
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Địa lý học
• Đề tài: Phân Tích Địa Lý Kinh Tế - Xã Hội Làng Nghề Tỉnh Nam Định Trong Xây Dựng Nông Thôn Mới
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• 1. MỞ ĐẦU
• 2. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ LÀNG NGHỀ VÀ NÔNG THÔN MỚI
• 1.1. Về làng nghề
• 1.2. Về nông thôn mới
• 1.3. Về mối quan hệ giữa làng nghề với xây dựng nông thôn mới
• 1.4. Nông thôn mới
• 1.5. Mối quan hệ giữa làng nghề với xây dựng nông thôn mới ở Việt Nam
• 1.6. Các tiêu chí đánh giá làng nghề và mối quan hệ giữa làng nghề với xây dựng nông thôn mới vận dụng trên địa bàn cấp tỉnh
• 1.7. Cơ sở thực tiễn
• 1.8. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 3. CHƯƠNG 2: CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG TỚI SỰ PHÁT TRIỂN VÀ PHÂN BỐ LÀNG NGHỀ TỈNH NAM ĐỊNH
• 2.1. Vị trí địa lí, phạm vi lãnh thổ
• 2.2. Điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên
• 2.3. Kinh tế - xã hội
• 2.4. Nguồn nguyên, vật liệu
• 2.5. Dân cư và lao động
• 2.6. Thị trường tiêu thụ
• 2.7. Chính sách
• 2.8. Cơ sở hạ tầng
• 2.9. Khoa học công nghệ
• 2.10. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 4. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN, PHÂN BỐ LÀNG NGHỀ VÀ MỐI QUAN HỆ GIỮA LÀNG NGHỀ VỚI XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI Ở TỈNH NAM ĐỊNH
• 3.1. Khái quát chung
• 3.2. Tình hình phát triển kinh tế và kết quả xây dựng nông thôn mới tỉnh Nam Định giai đoạn 2010 - 2015
• 3.3. Lịch sử phát triển làng nghề tỉnh Nam Định
• 3.4. Thực trạng phát triển và phân bố làng nghề tỉnh Nam Định
• 3.5. Số lượng làng nghề
• 3.6. Lao động làng nghề
• 3.7. Nguyên, vật liệu
• 3.8. Nguồn vốn đầu tư
• 3.9. Công nghệ sản xuất
• 3.10. Giá trị sản xuất
• 3.11. Hình thức tổ chức sản xuất kinh doanh
• 3.12. Sản phẩm và thị trường tiêu thụ sản phẩm
• 3.13. Môi trường làng nghề
• 3.14. Những khó khăn, hạn chế trong phát triển làng nghề
• 3.15. Mối quan hệ giữa làng nghề với xây dựng nông thôn mới ở tỉnh Nam Định
• 3.16. Làng nghề với xây dựng nông thôn mới
• 3.17. Xây dựng nông thôn mới với làng nghề
• 3.18. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• 5. CHƯƠNG 4: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN, PHÂN BỐ LÀNG NGHỀ TỈNH NAM ĐỊNH TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI ĐẾN NĂM 2025
• 4.1. Định hướng phát triển và phân bố làng nghề tỉnh Nam Định trong xây dựng nông thôn mới đến năm 2025
• 4.2. Cơ sở xây dựng định hướng
• 4.3. Quan điểm và mục tiêu phát triển
• 4.4. Định hướng phát triển
• 4.5. Giải pháp phát triển làng nghề tỉnh Nam Định trong xây dựng nông thôn mới
• 4.5.1. Về vốn đầu tư
• 4.5.2. Về nguyên, vật liệu
• 4.5.3. Về thị trường, xúc tiến thương mại, xây dựng và phát triển thương hiệu
• 4.5.4. Về đào tạo và phát triển nguồn nhân lực
• 4.5.5. Về ứng dụng tiến bộ khoa học kĩ thuật và công nghệ sản xuất
• 4.5.6. Về phát triển đồng bộ kết cấu hạ tầng, kĩ thuật và quy hoạch sản xuất
• 4.5.7. Về giảm thiểu ô nhiễm môi trường
• 4.5.8. Về tổ chức sản xuất kinh doanh
• 4.5.9. Về tăng cường hợp tác, liên doanh, liên kết trong sản xuất, kinh doanh
• 4.6. TIỂU KẾT CHƯƠNG 4
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO CHÍNH
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về phân tích địa lý kinh tế xã hội làng nghề tỉnh Nam Định

Phân tích địa lý kinh tế - xã hội làng nghề tỉnh Nam Định là một chủ đề quan trọng trong bối cảnh xây dựng nông thôn mới. Làng nghề không chỉ đóng vai trò trong phát triển kinh tế mà còn góp phần bảo tồn văn hóa truyền thống. Nghiên cứu này sẽ làm rõ mối quan hệ giữa làng nghề và các yếu tố kinh tế - xã hội, từ đó đưa ra những giải pháp phát triển bền vững.

1.1. Định nghĩa và vai trò của làng nghề trong nông thôn mới

Làng nghề được định nghĩa là những khu vực sản xuất hàng hóa truyền thống, có giá trị văn hóa và kinh tế cao. Vai trò của làng nghề trong xây dựng nông thôn mới là rất lớn, giúp tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân.

1.2. Tình hình phát triển kinh tế xã hội tỉnh Nam Định

Tỉnh Nam Định có nền kinh tế chủ yếu dựa vào nông nghiệp và làng nghề. Tình hình phát triển kinh tế - xã hội ở đây đang có những chuyển biến tích cực, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần giải quyết.

II. Những thách thức trong phát triển làng nghề tỉnh Nam Định

Mặc dù làng nghề tỉnh Nam Định có nhiều tiềm năng, nhưng vẫn gặp phải nhiều thách thức trong quá trình phát triển. Những vấn đề như ô nhiễm môi trường, thiếu quy hoạch và sự cạnh tranh từ hàng hóa công nghiệp đang ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của làng nghề.

2.1. Ô nhiễm môi trường và tác động của nó

Ô nhiễm môi trường từ các hoạt động sản xuất làng nghề đang trở thành vấn đề nghiêm trọng. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng mà còn làm giảm giá trị sản phẩm.

2.2. Thiếu quy hoạch và quản lý

Việc thiếu quy hoạch rõ ràng cho các làng nghề dẫn đến tình trạng sản xuất manh mún, không hiệu quả. Cần có các chính sách quản lý chặt chẽ hơn để phát triển bền vững.

III. Phương pháp phát triển làng nghề bền vững tại Nam Định

Để phát triển làng nghề bền vững, cần áp dụng các phương pháp hiệu quả. Các giải pháp như nâng cao chất lượng sản phẩm, cải thiện công nghệ sản xuất và phát triển thị trường tiêu thụ là rất cần thiết.

3.1. Nâng cao chất lượng sản phẩm làng nghề

Chất lượng sản phẩm là yếu tố quyết định đến sự cạnh tranh của làng nghề. Cần đầu tư vào công nghệ và đào tạo nhân lực để nâng cao chất lượng sản phẩm.

3.2. Phát triển thị trường tiêu thụ sản phẩm

Mở rộng thị trường tiêu thụ cho sản phẩm làng nghề là rất quan trọng. Cần có các chiến lược marketing hiệu quả để giới thiệu sản phẩm đến tay người tiêu dùng.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại Nam Định

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc phát triển làng nghề có thể mang lại nhiều lợi ích cho cộng đồng. Các mô hình phát triển thành công tại một số làng nghề đã được áp dụng và cho thấy hiệu quả tích cực.

4.1. Mô hình phát triển làng nghề thành công

Một số làng nghề tại Nam Định đã áp dụng mô hình phát triển bền vững, giúp nâng cao thu nhập cho người dân và bảo tồn văn hóa truyền thống.

4.2. Kết quả từ các chính sách phát triển

Các chính sách phát triển làng nghề đã mang lại nhiều kết quả tích cực, như tăng trưởng kinh tế và cải thiện đời sống cho người dân.

V. Kết luận và định hướng tương lai cho làng nghề tỉnh Nam Định

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy làng nghề tỉnh Nam Định có tiềm năng lớn trong việc phát triển kinh tế nông thôn mới. Tuy nhiên, cần có các giải pháp đồng bộ để phát triển bền vững trong tương lai.

5.1. Định hướng phát triển làng nghề trong tương lai

Cần xây dựng các kế hoạch phát triển cụ thể cho từng làng nghề, nhằm tối ưu hóa nguồn lực và phát huy thế mạnh của từng địa phương.

5.2. Tăng cường hợp tác và liên kết trong sản xuất

Hợp tác giữa các làng nghề và các doanh nghiệp sẽ giúp nâng cao hiệu quả sản xuất và mở rộng thị trường tiêu thụ.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Phân tích dưới góc độ địa lý kinh tế - xã hội làng nghề tỉnh Nam Định trong xây dựng nông thôn mới" của nghiên cứu sinh Trần Thị Thanh Thủy (Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, chuyên ngành Địa lý học, mã số 62.01, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Minh Tuệ và TS. Lê Văn Hương, 2018) đặt trọng tâm vào việc giải quyết bài toán tương tác không gian giữa các thực thể kinh tế truyền thống và chương trình chuyển đổi nông thôn quy mô quốc gia. Trong bối cảnh thực hiện Nghị quyết số 24/2008/NQ-CP của Chính phủ và Nghị quyết Hội nghị lần thứ 7 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X về nông nghiệp, nông dân, nông thôn, Chương trình mục tiêu Quốc gia xây dựng nông thôn mới (NTM) giai đoạn 2010 - 2020 đã tạo ra một lực đẩy tái cấu trúc sâu sắc không gian kinh tế nông thôn Việt Nam.

Nam Định là một địa bàn trọng điểm của Đồng bằng sông Hồng với quy mô dân số 1.850,6 nghìn người (năm 2015), trong đó dân số nông thôn chiếm tỷ lệ áp đảo 81,7% và 60,8% lực lượng lao động hoạt động trong khu vực nông - lâm - thủy sản. Tỉnh đối mặt với áp lực dân số cao, bình quân đất canh tác trên đầu người thấp và tình trạng dư thừa lao động lúc nông nhàn. Khoảng trống nghiên cứu (research gap) lớn đặt ra trong y văn địa lý kinh tế - xã hội là: Mặc dù các nghiên cứu trước đây (như Dương Bá Phượng, 2001; Mai Thế Hởn, 2002; Đỗ Việt Hùng, 2013) đã phân tích vai trò kinh tế thuần túy của làng nghề (LN) hoặc công nghiệp hóa nông thôn, nhưng việc lượng hóa mối quan hệ biện chứng hai chiều giữa quá trình phân bố không gian làng nghề với việc hoàn thành hệ thống 19 tiêu chí NTM cấp tỉnh vẫn chưa được giải quyết một cách có hệ thống.

Luận án xác lập 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và hệ giả thuyết tương ứng:

• RQ1: Những nhân tố tự nhiên, kinh tế - xã hội và thể chế nào đóng vai trò quyết định đến sự hình thành, quy mô và phân bố không gian của các làng nghề tỉnh Nam Định? (Giả thuyết H1: Vị trí địa lý, giao thông thủy bộ và mạng lưới văn hóa làng xã truyền thống là nhân tố nền tảng, trong khi chính sách xây dựng NTM và khoa học công nghệ đóng vai trò động lực cấu trúc lại không gian làng nghề).
• RQ2: Thực trạng phát triển và phân bố làng nghề tỉnh Nam Định giai đoạn 2010 - 2015 diễn ra theo quy luật và đặc thù không gian nào? (Giả thuyết H2: Làng nghề có sự phân hóa rõ rệt theo 4 nhóm ngành chủ đạo gồm chế biến gỗ, mây tre đan - TCMN, dệt may, cơ khí với mức độ tích tụ không gian gắn liền với các trục hành lang kinh tế).
• RQ3: Mối quan hệ hai chiều giữa phát triển làng nghề và kết quả xây dựng nông thôn mới biểu hiện như thế nào qua hệ thống tiêu chí định lượng? (Giả thuyết H3: Sự hiện diện của làng nghề thúc đẩy vượt bậc các tiêu chí kinh tế, thu nhập, việc làm và hạ tầng NTM, nhưng đồng thời tạo ra áp lực tiêu cực xung đột với tiêu chí môi trường).
• RQ4: Mô hình tổ chức lãnh thổ và giải pháp can thiệp nào đảm bảo sự phát triển bền vững của hệ thống làng nghề gắn với NTM đến năm 2025? (Giả thuyết H4: Quy hoạch cụm công nghiệp làng nghề tập trung kết hợp chuyển giao công nghệ và thể chế liên kết chuỗi giá trị là điều kiện tiên quyết giải quyết mâu thuẫn kinh tế - sinh thái).

Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ địa bàn tỉnh Nam Định trong khung thời gian 2010 - 2015, định hướng đến năm 2025, với tiêu điểm khảo sát thực địa chuyên sâu tại 4 làng nghề điển hình: Làng nghề truyền thống (LNTT) đồ gỗ mỹ nghệ La Xuyên (xã Yên Ninh, huyện Ý Yên), LNTT sơn mài Cát Đằng (xã Yên Tiến, huyện Ý Yên), làng nghề may - chăn ga gối đệm Làng Sắc (xã Mỹ Thắng, huyện Mỹ Lộc) và LNTT đúc kim loại Tống Xá (xã Yên Xá, huyện Ý Yên).

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu về làng nghề và kinh tế nông thôn đã hình thành nhiều luồng tư tưởng học thuật quan trọng:

Luồng nghiên cứu kinh điển và kinh tế phát triển: Ngay từ thế kỷ XIX, Karl Marx đã nhận định làng nghề là một đặc trưng quan trọng của phương thức sản xuất châu Á, nơi các hoạt động phi nông nghiệp xen kẽ và bổ trợ trực tiếp cho kinh tế nông nghiệp tự cung tự cấp. Bước sang thế kỷ XX, nhà kinh tế học Harry T. Oshima phát triển "Mô hình kinh tế hai tầng" (Two-tier economic model) cho các nền nông nghiệp gió mùa châu Á. Ông lập luận rằng do tính chất mùa vụ nghiêm ngặt của cây lúa nước, để xử lý mâu thuẫn giữa thiếu hụt lao động lúc mùa vụ và dư thừa lao động lúc nông nhàn, việc duy trì khu vực công nghiệp lớn tại đô thị song song với nhân cấy ngành nghề phi nông nghiệp tại nông thôn là con đường tối ưu để công nghiệp hóa. Ranis và Frances Stewart (1993) tiếp tục củng cố luận điểm khi xem làng nghề là mô hình công nghiệp nông thôn đặc thù, giữ vai trò động lực nâng cấp cơ sở hạ tầng và chuyển dịch cơ cấu việc làm.

Luồng nghiên cứu địa lý nhân văn và văn hóa làng xã: Tại Việt Nam, công trình kinh điển "Người nông dân châu thổ Bắc Kỳ" (1936) của Pierre Gourou đã hệ thống hóa làng nghề thủ công thành 9 nhóm ngành chính, chứng minh các hoạt động thủ công thôn dã chính là phương thức tối ưu hóa hiệu suất sử dụng lao động của nông dân trước sức ép nhân khẩu học. Kế thừa quan điểm này, Trần Quốc Vượng (1998) và Dương Bá Phượng (2001) nhấn mạnh làng nghề như một thiết chế văn hóa - xã hội đặc thù mang đậm bản sắc dân tộc, nơi lưu giữ các bí quyết kỹ thuật và tri thức bản địa qua nhiều thế hệ.

Luồng nghiên cứu về phong trào phát triển nông thôn quốc tế: Phong trào "Mỗi làng một sản phẩm" (OVOP - One Village One Product) khởi xướng từ những năm 1970 bởi Thống đốc Morihiko Hiramatsu tại tỉnh Oita (Nhật Bản), sau đó lan rộng sang Thái Lan (OTOP) và Malawi, chứng minh rằng nội lực hóa tài nguyên bản địa và xây dựng thương hiệu cộng đồng là chìa khóa phục hưng nông thôn. Song song đó, phong trào Làng mới (Saemaul Undong) của Tổng thống Park Chung Hee tại Hàn Quốc (khởi xướng từ 1970) tiếp cận chuyển đổi nông thôn theo mô hình phát triển dựa vào cộng đồng (Community-Driven Development), tập trung vào cải thiện hạ tầng, tăng thu nhập và đào tạo năng lực tự quản. Tại Trung Quốc, chiến lược xây dựng NTM xã hội chủ nghĩa (từ thập niên 1990) nhấn mạnh nguyên tắc quy hoạch hạ tầng và dịch vụ công đi trước một bước để dẫn dắt công nghiệp hóa hương trấn.

Tranh luận học thuật và định vị nghiên cứu: Trong y văn tồn tại hai luồng quan điểm đối lập. Luồng thứ nhất (chủ nghĩa lạc quan công nghiệp hóa) cho rằng công nghiệp hóa làng nghề là chìa khóa xóa đói giảm nghèo nhanh chóng (Lê Văn Hương, 2012; Nguyễn Minh Văn, 2004). Luồng thứ hai (chủ nghĩa phê phán sinh thái) cảnh báo rằng sự bùng nổ tự phát của làng nghề đang phá vỡ cấu trúc sinh thái nông thôn, tạo ra các "làng ung thư" và gây ô nhiễm không thể hoàn nguyên (Đặng Kim Chi, 2005; Lê Thị Lài, 2007). Công trình của tác giả Trần Thị Thanh Thủy định vị chính xác tại điểm giao thoa này: sử dụng lăng kính Địa lý Kinh tế - Xã hội để tích hợp hai luồng quan điểm, xác định quy luật phân hóa lãnh thổ và đo lường định lượng tương tác hai chiều giữa mức độ phát triển làng nghề và 19 tiêu chí NTM tại tỉnh Nam Định.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm sâu sắc thêm lý thuyết Hệ thống Lãnh thổ Kinh tế - Xã hội (Socio-economic Territorial System) trong địa lý học ứng dụng vào không gian nông thôn đang chuyển đổi:

• Bổ sung chiều cạnh thể chế hóa nông thôn vào lý thuyết địa lý công nghiệp: Luận án chứng minh rằng sự biến đổi không gian làng nghề không chỉ tuân theo các quy luật vị trí cổ điển của Johann Heinrich von Thünen hay Alfred Weber (vốn tập trung vào khoảng cách, chi phí vận tải và nguồn nguyên liệu), mà chịu sự tái định hình trực tiếp bởi khung thể chế chính sách NTM (Quyết định 491/QĐ-TTg và Thông tư 116/2006/TT-BNN).
• Phát triển khái niệm "Tương tác cộng sinh có điều kiện" (Conditional Symbiosis): Làng nghề đóng vai trò là "bơm tích lũy vốn nội sinh" cho hạ tầng nông thôn, nhưng nếu thiếu quy hoạch không gian cụ thể, sự phát triển này sẽ tự triệt tiêu các giá trị sinh thái của NTM.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng lý thuyết:

1. Lý thuyết Hệ thống Lãnh thổ KT-XH: Tiếp cận làng nghề như một tiểu hệ thống mở, tương tác liên tục với môi trường tự nhiên, hạ tầng kỹ thuật và không gian văn hóa bản địa.
2. Lý thuyết Chuỗi giá trị nông thôn: Đánh giá dòng luân chuyển nguyên liệu đầu vào, quy trình gia công, phân phối sản phẩm và thặng dư tích lũy tại chỗ.
3. Khung đánh giá Bộ tiêu chí NTM Quốc gia: Sử dụng 19 tiêu chí làm thước đo chuẩn hóa để so sánh đa chiều giữa các nhóm xã có làng nghề và thuần nông.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|               KHUNG PHÂN TÍCH TƯƠNG TÁC LÃNG THỔ LÀNG NGHỀ - NTM                  |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|  [ĐẦU VÀO / NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG]                                                     |
|  - Vị trí địa lý, mạng lưới giao thông thủy bộ                                    |
|  - Dân cư, lao động truyền thống & nghệ nhân nòng cốt                             |
|  - Vốn đầu tư, khoa học công nghệ, thị trường tiêu thụ                            |
|  - Thể chế chính sách: Chương trình MTQG xây dựng NTM, Quyết định 1956            |
+------------------------------------------+----------------------------------------+
                                           |
                                           v
+------------------------------------------+----------------------------------------+
|  [HỆ THỐNG LÀNG NGHỀ TỈNH NAM ĐỊNH] (4 Nhóm ngành trọng điểm)                     |
|  1. Chế biến gỗ mỹ nghệ (La Xuyên)       | 2. Sơn mài & TCMN (Cát Đằng)           |
|  3. Dệt may, chăn ga gối đệm (Làng Sắc)  | 4. Đúc kim loại, cơ khí (Tống Xá)      |
+------------------------------------------+----------------------------------------+
      | (Đóng góp tích cực)                      | (Ngoại ứng tiêu cực)
      v                                          v
+------------------------------------------+----------------------------------------+
|  [TÁC ĐỘNG TỚI 19 TIÊU CHÍ NTM]          |  [XUNG ĐỘT KHÔNG GIAN SINH THÁI]       |
|  - Tiêu chí 2, 4: Cứng hóa giao thông,   |  - Tiêu chí 17: Ô nhiễm nguồn nước,    |
|    nâng cấp điện lưới sản xuất           |    khí thải, tiếng ồn, chất thải rắn   |
|  - Tiêu chí 10, 12: Đột phá thu nhập     |  - Manh mún đất đai xen kẹt dân cư     |
|    và tỷ lệ việc làm thường xuyên >90%   |  - Thiếu mặt bằng cụm công nghiệp      |
|  - Tiêu chí 13: Đổi mới HTX, DN làng nghề|                                        |
+------------------------------------------+----------------------------------------+
                                           |
                                           v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|  [GIẢI PHÁP QUY HOẠCH KHÔNG GIAN BỀN VỮNG ĐẾN NĂM 2025]                           |
|  - Tách rời không gian sản xuất - cư trú (Cụm CN làng nghề có hệ thống xử lý MT)  |
|  - Chuyển đổi công nghệ bán tự động, liên kết chuỗi giá trị và OCOP               |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích này áp dụng hiệu quả nhất cho các vùng đồng bằng châu thổ có mật độ dân số cao, nền văn minh lúa nước lâu đời, cơ cấu làng xã truyền thống đan xen với quá trình đô thị hóa tại chỗ.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án theo đuổi thế giới quan Thực chứng luận kết hợp Thực tiễn luận (Positivist-Pragmatic Epistemological Stance). Nghiên cứu áp dụng thiết kế hỗn hợp (Mixed Methods Research Design) với quy trình định lượng dẫn dắt định tính (Convergent Parallel Design), kết hợp chặt chẽ giữa thống kê không gian và khảo sát xã hội học.

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Quy trình chọn mẫu (Sampling Strategy): Thiết kế mẫu điều tra phân tầng ngẫu nhiên (Stratified Random Sampling). Tác giả tiến hành điều tra trên 4 làng nghề đại diện cho 4 nhóm ngành kinh tế và 2 cấp độ đạt chuẩn NTM (xã Yên Ninh, Yên Tiến đã đạt chuẩn NTM; xã Mỹ Thắng, Yên Xá đang trong quá trình thực hiện). Quy mô chọn mẫu là 144 phiếu điều tra (chiếm tỷ lệ đại diện ~10% tổng số cơ sở sản xuất trên địa bàn khảo sát).
• Công cụ thu thập dữ liệu (Instruments): Bảng câu hỏi cấu trúc gồm 4 khối biến số chính: (1) Nhân khẩu học và đặc điểm cơ sở sản xuất; (2) Thực trạng chuỗi cung ứng - sản xuất - tiêu thụ; (3) Tác động của chương trình NTM đến cơ sở; (4) Mức độ đóng góp và xung đột môi trường của cơ sở với địa phương.
• Kỹ thuật đo lường và Tam giác đạc (Triangulation): Kết hợp kiểm chứng chéo giữa dữ liệu thứ cấp (Niên giám Thống kê tỉnh Nam Định, báo cáo Sở NN-PTNT, Sở Công thương) với dữ liệu sơ cấp từ điều tra thực địa và kết quả bản đồ hóa GIS.
• Độ tin cậy và giá trị (Validity & Reliability): Thiết kế bảng hỏi được chuẩn hóa qua thử nghiệm tiền trạm (pilot test), các thang đo mức độ khó khăn và đóng góp xã hội đạt tính nhất quán nội tại cao.

Data và phân tích

Luận án ứng dụng hệ thống phần mềm chuyên dụng:

• Xử lý thống kê: Sử dụng phần mềm SPSS và Microsoft Excel để xử lý ma trận 144 mẫu, phân tích tương quan giữa tỷ lệ xã đạt chuẩn NTM và các chỉ tiêu phát triển làng nghề (số lượng cơ sở, lao động, giá trị sản xuất).
• Hệ thống thông tin địa lý (GIS) & Bản đồ học: Ứng dụng phần mềm MapInfo để xây dựng hệ thống 6 bản đồ chuyên đề hoàn chỉnh:
  1. Bản đồ hành chính tỉnh Nam Định (tỷ lệ 1:100.000).
  2. Bản đồ các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển và phân bố làng nghề tỉnh Nam Định.
  3. Bản đồ kết quả xây dựng nông thôn mới tỉnh Nam Định.
  4. Bản đồ hiện trạng phát triển và phân bố làng nghề tỉnh Nam Định.
  5. Bản đồ làng nghề trong xây dựng nông thôn mới tỉnh Nam Định.
  6. Bản đồ định hướng phát triển và phân bố làng nghề trong xây dựng nông thôn mới tỉnh Nam Định đến năm 2025.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Thứ nhất, làng nghề là động cơ vượt trội trong tích lũy vốn và nâng cao thu nhập nông thôn. Dữ liệu khảo sát chứng minh sự chênh lệch mang tính bản chất giữa kinh tế làng nghề và thuần nông. Thu nhập bình quân của lao động thường xuyên trong làng nghề đạt mức cao hơn từ 2 đến 3 lần so với lao động thuần nông. Đặc biệt, luận án ghi nhận mức tích lũy bình quân của hộ làm nghề đạt "khoảng 20,7 triệu đồng/hộ/năm tích lũy được (trong khi hộ nông nghiệp là 12,9 triệu đồng/năm)", tạo nền tảng vững chắc để người dân tự nguyện đóng góp nguồn vốn đối ứng xây dựng hạ tầng cơ sở NTM.

Thứ hai, làng nghề đóng vai trò "cứu cánh" giải quyết việc làm phi nông nghiệp cho nhóm lao động yếu thế. Số liệu giai đoạn 2010 - 2015 cho thấy khu vực làng nghề thu hút một lượng lớn lao động nông nhàn và lao động chuyển dịch do mất đất canh tác. Các cơ sở làng nghề có khả năng hấp thu đa dạng các nhóm nhân khẩu: từ người già, phụ nữ trên 35 tuổi đến lao động khuyết tật. Các xã có làng nghề phát triển đều dễ dàng hoàn thành Tiêu chí số 12 (Tỷ lệ lao động có việc làm thường xuyên đạt trên 90%), vượt trội so với các xã thuần nông.

Thứ ba, sự phân hóa không gian và chuyển dịch hình thức tổ chức sản xuất. Cơ cấu kinh tế làng nghề Nam Định có sự chuyển dịch rõ nét sang các mô hình doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs). Giai đoạn 2010 - 2015, giá trị sản xuất công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp tại các làng nghề tăng trưởng nhanh, đóng góp tỷ trọng lớn vào tổng thu ngân sách địa phương và cơ cấu GRDP của tỉnh. Xuất khẩu các mặt hàng thủ công mỹ nghệ, đồ gỗ, dệt may đóng vai trò then chốt trong chuỗi liên kết kinh tế vùng Đồng bằng sông Hồng.

Thứ tư, nghịch lý sinh thái - trở ngại lớn nhất trong việc đạt chuẩn NTM. Nghiên cứu phát hiện một kết quả mang tính cảnh báo: Các xã có làng nghề cơ khí, đúc kim loại (như Tống Xá - Yên Xá), dệt may có nhuộm, hoặc chế biến gỗ có sử dụng hóa chất phun sơn (La Xuyên - Yên Ninh, Cát Đằng - Yên Tiến) đều gặp thách thức nghiêm trọng tại Tiêu chí số 17 về Môi trường. Do lịch sử phát triển phân tán, mặt bằng sản xuất nằm xen kẹt 100% trong khu dân cư, tiếng ồn, bụi kim loại, nước thải chưa qua xử lý đã gây ô nhiễm cục bộ nghiêm trọng, dẫn đến nguy cơ xung đột giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế và mục tiêu bảo vệ môi trường sinh thái nông thái.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|              BẢNG SO SÁNH CÁC CHỈ SỐ KINH TẾ - XÃ HỘI NÒNG CỐT                   |
+------------------------------------+-----------------------+----------------------+
| Chỉ số phân tích                   | Khu vực Làng nghề     | Khu vực Thuần nông   |
+------------------------------------+-----------------------+----------------------+
| Tích lũy tài chính hộ gia đình     | 20,7 triệu VNĐ/hộ/năm | 12,9 triệu VNĐ/hộ/năm|
| Mức thu nhập bình quân lao động    | Cao gấp 2,0 - 3,0 lần | Mức cơ sở            |
| Khả năng đạt Tiêu chí 12 (Việc làm)| Đạt > 90% nhanh chóng | Khó khăn, bấp bênh   |
| Mức độ hoàn thành Tiêu chí 17 (MT) | Thách thức gay gắt    | Dễ đạt chuẩn hơn     |
+------------------------------------+-----------------------+----------------------+

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Bổ sung luận cứ chứng minh tính quy luật của quá trình phân hóa không gian kinh tế nông thôn dưới tác động của can thiệp chính sách cấp vĩ mô.
• Về mặt phương pháp: Cung cấp khung phương pháp luận kết hợp GIS và điều tra xã hội học định lượng (SPSS) có thể nhân rộng để đánh giá các hệ thống làng nghề tại các tỉnh châu thổ sông Mã, sông Cả và đồng bằng sông Cửu Long.
• Về mặt thực tiễn và chính sách: Luận án đề xuất một lộ trình can thiệp 4 bước cho tỉnh Nam Định:
  1. Quy hoạch không gian: Khẩn trương di dời các khâu sản xuất phát thải nặng (đúc kim loại, phun sơn, ngâm tẩm hóa chất) vào các Cụm công nghiệp làng nghề tập trung có trạm xử lý nước thải tập trung.
  2. Chính sách vốn và công nghệ: Triển khai các gói tín dụng ưu đãi theo Nghị định 56/2009/NĐ-CP để hỗ trợ các cơ sở đổi mới công nghệ bán tự động, giảm tiêu hao năng lượng và giảm thiểu ô nhiễm tại nguồn.
  3. Đào tạo nhân lực: Đẩy mạnh thực hiện Đề án 1956 của Thủ tướng Chính phủ về đào tạo nghề cho lao động nông thôn, tập trung nâng cao năng lực thiết kế mẫu mã và quản trị kinh doanh cho chủ cơ sở.
  4. Xây dựng thương hiệu và OCOP: Đẩy mạnh chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP), xây dựng nhãn hiệu tập thể và bảo hộ chỉ dẫn địa lý cho các sản phẩm danh tiếng như đồ gỗ La Xuyên, sơn mài Cát Đằng, đúc đồng Tống Xá.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra 3 giới hạn nghiên cứu chính:

1. Giới hạn khung thời gian: Nguồn dữ liệu tập trung chủ yếu vào giai đoạn 2010 - 2015, là giai đoạn đầu triển khai Chương trình mục tiêu Quốc gia xây dựng NTM, do đó chưa phản ánh hết tác động của bộ tiêu chí NTM nâng cao và NTM kiểu mẫu giai đoạn sau 2016.
2. Quy mô mẫu khảo sát: Mặc dù mẫu 144 phiếu tại 4 làng nghề điểm đại diện tốt cho 4 nhóm ngành chính, nhưng chưa bao phủ hết toàn bộ 100% các loại hình làng nghề đặc thù khác như trồng cây cảnh (Vị Khê), chế biến thủy hải sản ven biển (Giao Thủy, Hải Hậu).
3. Đánh giá phát thải môi trường: Chưa tiến hành lấy mẫu phân tích lý - hóa chuyên sâu (COD, BOD5, kim loại nặng trong đất và nước ngầm) mà chủ yếu dựa trên đánh giá xã hội học và quan sát hiện trường.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng đánh giá chuỗi giá trị toàn cầu (Global Value Chains) của sản phẩm làng nghề trong kỷ nguyên thương mại điện tử xuyên biên giới.
• Nghiên cứu ứng dụng kinh tế tuần hoàn (Circular Economy) và chuyển đổi số trong quản lý chất thải làng nghề.
• Xây dựng mô hình định lượng không gian địa lý (Spatial Econometrics / Geographically Weighted Regression - GWR) để phân tích tương tác lan tỏa giữa các cụm làng nghề liên tỉnh ở tiểu vùng phía Nam Đồng bằng sông Hồng (Nam Định - Hà Nam - Ninh Bình).

Tác động và ảnh hưởng

Nghiên cứu mang lại giá trị tác động toàn diện trên các phương diện:

• Tác động học thuật: Đặt nền tảng cho phân ngành Địa lý Nông thôn và Địa lý Công nghiệp ứng dụng tại các trường đại học sư phạm và viện nghiên cứu địa lý tại Việt Nam. Cung cấp tài liệu tham khảo chuyên khảo chuẩn mực cho các luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ chuyên ngành Địa lý học.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho UBND tỉnh Nam Định, Sở Công thương, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn trong việc rà soát "Quy hoạch phát triển làng nghề tỉnh Nam Định đến năm 2020, định hướng đến năm 2025" gắn liền với chương trình xây dựng nông thôn mới bền vững.
• Tác động kinh tế - xã hội: Định hình các giải pháp giúp hơn 100 làng nghề và hàng chục nghìn hộ sản xuất trên địa bàn tỉnh Nam Định chuyển đổi phương thức sản xuất từ tự phát, manh mún sang liên kết hợp tác xã và doanh nghiệp, bảo tồn bản sắc văn hóa truyền thống đồng thời nâng cao mức sống của cư dân nông thôn.

Đối tượng hưởng lợi

• Các nhà nghiên cứu và nghiên cứu sinh tiến sĩ: Tiếp cận một khung phân tích không gian hoàn chỉnh, phương pháp kết hợp dữ liệu thống kê - điều tra xã hội học - bản đồ GIS trong nghiên cứu địa lý kinh tế.
• Các nhà hoạch định chính sách cấp tỉnh và huyện: Nắm bắt các bằng chứng định lượng về mâu thuẫn kinh tế - môi trường tại các xã làng nghề để ban hành các cơ chế hỗ trợ tài chính, quy hoạch cụm công nghiệp hợp lý.
• Hiệp hội làng nghề, nghệ nhân và chủ doanh nghiệp nông thôn: Nhận diện rõ xu hướng thị trường, tầm quan trọng của việc ứng dụng khoa học kỹ thuật và xây dựng thương hiệu sản phẩm OCOP trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.
• Cộng đồng dân cư nông thôn: Hưởng lợi từ môi trường sống được cải thiện khi các giải pháp giảm thiểu ô nhiễm và quy hoạch không gian được chính quyền địa phương hiện thực hóa.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng "Lý thuyết Hệ thống Lãnh thổ Kinh tế - Xã hội" và "Mô hình kinh tế hai tầng" của Harry T. Oshima trong bối cảnh cụ thể của một quốc gia đang chuyển đổi. Luận án đã tích hợp thành công biến số "thể chế chính sách NTM" vào cấu trúc tương tác không gian làng nghề, chứng minh rằng chính sách NTM không làm triệt tiêu cấu trúc làng nghề mà đóng vai trò là "màng lọc chọn lọc không gian" (spatial selective filter), thúc đẩy các làng nghề có khả năng tích lũy vốn và thích ứng công nghệ phát triển thành các cực kinh tế địa phương.

2. Điểm đổi mới về mặt phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây?

Trả lời: So với các nghiên cứu thuần túy định tính (Dương Bá Phượng, 2001) hoặc thuần túy kinh tế học lượng dịch (Lê Xuân Tâm, 2014), luận án của tác giả Trần Thị Thanh Thủy đã thực hiện một bước tiến đột phá về phương pháp luận khi kết hợp tam giác đạc:

• Khảo sát thực địa chuẩn hóa với 144 phiếu điều tra phân tầng tại 4 làng nghề đại diện cho 4 trục ngành sản xuất chính.
• Phân tích thống kê đối chiếu đa biến trên SPSS để lượng hóa khoảng cách tích lũy tài chính (20,7 triệu so với 12,9 triệu đồng/năm).
• Không gian hóa toàn diện kết quả nghiên cứu thông qua hệ thống 6 bản đồ chuyên đề MapInfo tỉ mỉ từ cấp độ điểm nghề đến quy mô toàn tỉnh.

3. Phát hiện bất ngờ và phản trực giác nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Trả lời: Phát hiện phản trực giác nhất là: Mức độ đạt chuẩn NTM về tiêu chí hạ tầng và kinh tế ở các xã có làng nghề càng cao thì mức độ rủi ro thất bại ở tiêu chí môi trường (Tiêu chí 17) lại càng trầm trọng nếu không có sự can thiệp của chính quyền. Sự giàu có cục bộ do làng nghề đem lại không tự động chuyển hóa thành ý thức bảo vệ môi trường, do thói quen sản xuất tại gia và tâm lý né tránh chi phí xử lý chất thải của các hộ làm nghề.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập (Replication Protocol) không?

Trả lời: Có. Luận án trình bày chi tiết mẫu phiếu điều tra xã hội học (Phụ lục 3), quy trình 5 bước xử lý dữ liệu SPSS, các tiêu chí phân nhóm 8 loại hình làng nghề và quy trình biên tập 6 lớp dữ liệu không gian trên MapInfo, cho phép các nhà nghiên cứu khác dễ dàng tái lập quy trình trên các địa bàn có điều kiện tương đồng.

5. Định hướng chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được phác thảo như thế nào?

Trả lời: Luận án định hình chương trình nghiên cứu dài hạn tập trung vào: (1) Đánh giá tác động của cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 và thương mại điện tử đến sự thay đổi chuỗi cung ứng làng nghề; (2) Tích hợp mô hình kinh tế tuần hoàn và du lịch sinh thái - làng nghề (Agri-craft tourism) như một giải pháp dung hòa mục tiêu kinh tế và sinh thái nông thôn.

Kết luận

Luận án "Phân tích dưới góc độ địa lý kinh tế - xã hội làng nghề tỉnh Nam Định trong xây dựng nông thôn mới" của tác giả Trần Thị Thanh Thủy là một công trình khoa học nghiêm túc, mẫu mực và có giá trị ứng dụng cao. Tổng kết các đóng góp cốt lõi bao gồm:

1. Hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận về mối quan hệ tương tác hai chiều biện chứng giữa phát triển, phân bố làng nghề với chương trình xây dựng nông thôn mới dưới lăng kính địa lý kinh tế - xã hội.
2. Đánh giá toàn diện các nhân tố vị trí địa lý, tài nguyên, dân cư, lao động, vốn và thể chế tác động đến sự phân hóa không gian của mạng lưới làng nghề tỉnh Nam Định giai đoạn 2010 - 2015.
3. Lượng hóa cụ thể những đóng góp kinh tế - xã hội vượt trội của làng nghề: nâng cao thu nhập gấp 2-3 lần so với thuần nông, tạo tích lũy 20,7 triệu đồng/hộ/năm, giải quyết việc làm thường xuyên cho >90% lao động nông nhàn.
4. Chỉ rõ các điểm nghẽn và xung đột sinh thái sâu sắc tại các làng nghề sản xuất kim loại, dệt nhuộm và chế biến gỗ, làm cơ sở khoa học để tháo gỡ Tiêu chí số 17 về Môi trường trong xây dựng NTM.
5. Số hóa và trực quan hóa hiện trạng cũng như định hướng không gian làng nghề thông qua hệ thống 6 bản đồ GIS MapInfo chất lượng cao.
6. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ và khả thi đến năm 2025: quy hoạch cụm công nghiệp làng nghề tập trung, chuyển giao công nghệ sạch, đào tạo nhân lực theo Đề án 1956 và đẩy mạnh thương hiệu OCOP.

Công trình không chỉ góp phần làm giàu thêm kho tàng học thuật của Địa lý học Việt Nam mà còn là cẩm nang thực tiễn quý giá cho công cuộc tái cơ cấu kinh tế và phát triển nông thôn bền vững trong giai đoạn hiện nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận án đƣợc cấu trúc thành 4 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở khoa học về làng nghề và nông thôn mới. Chƣơng 2: Các nhân tố ảnh hƣởng tới sự phát triển và phân bố làng nghề tỉnh Nam Định. Chƣơng 3: Thực trạng phát triển, phân bố làng nghề và mối quan hệ giữa làng nghề với xây dựng nông thôn mới ở tỉnh Nam Định. Chƣơng 4: Định hƣớng và giải pháp phát triển, phân bố làng nghề tỉnh Nam Định trong xây dựng nông thôn mới đến năm 2025.

1 Chƣơng 1 CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ LÀNG NGHỀ VÀ NÔNG THÔN MỚI 1. Về làng nghề 1. Nghiên cứu trên thế giới Xuất phát từ nông thôn và gắn bó chặt chẽ với khu vực này nên trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu về vị trí, vai trò của LN trong quá trình phát triển nông thôn. Ngay từ thế kỉ thứ XIX, K.

Mác đã khẳng định, LN là một đặc trƣng quan trọng của kinh tế nông thôn (dẫn theo [1]). Theo cách nói của ông thì đây chính là một đặc trƣng của nông thôn Châu Á, của phƣơng thức sản xuất Châu Á. Một số sản phẩm của LN khi ấy (dệt may, chế biến thực phẩm, làm đồ gốm, xứ.) đƣợc đặc biệt chú ý vì có quá trình sản xuất gần gũi với quá trình sản xuất trong công nghiệp. Ranis, Gustav và Frances Stewart (1993) [102] cũng cho rằng LN là một loại hình công nghiệp nông thôn đặc biệt, có vai trò quan trọng trong quá trình CNH nông nghiệp, cải thiện, nâng cấp, hiện đại hóa cơ sở hạ tầng (CSHT) ở khu vực nông thôn.

Cùng quan điểm này, có nghiên cứu của Harry T. Theo ông, duy trì mô hình kinh tế hai tầng (gồm công nghiệp lớn ở thành thị và phát triển, nhân cấy các ngành nghề phi nông nghiệp ở nông thôn) là giải pháp hiệu quả nhất để thực hiện CNH ở các nƣớc châu Á gió mùa. Bởi lẽ, với tính mùa vụ của lao động, để giải quyết vấn đề thiếu hụt lao động lúc chính vụ nhƣng dƣ thừa lao động lúc nông nhàn, cải thiện và nâng cao thu nhập, ngƣời dân nông thôn “không có cách lựa chọn nào khác là tiếp tục những công việc phi nông nghiệp cổ truyền”. Kinh nghiệm phát triển LN đƣợc đặc biệt nghiên cứu sâu ở các nƣớc trong khu vực châu Á gió mùa.

Ở Nhật Bản, phát triển LN gắn liền với phong trào Mỗi làng một sản phẩm (One Village One Product – OVOP) xuất hiện những năm 70 của thế kỷ XX. OVOP đƣợc đề xuất thực hiện bởi Morihiko Hiramatsu, ngƣời đứng đầu tỉnh Oita lúc bấy giờ. Những nét khái quát về OVOP nguyên thủy Nhật Bản và OVOP đã 1 đƣợc cải tiến khi áp dụng ở nhiều nƣớc trong nghiên cứu Challenges for the OVOP movement in Sub-Saharan Africa - Insights from Malawi, Japan and Thailand [101] đã cho thấy mục tiêu chính của phong trào này là tận dụng nguồn lực tại chỗ, phát huy sức mạnh cộng đồng, bảo tồn các LNTT, qua đó làm tăng thu nhập và cải thiện bộ mặt nông thôn. Mục tiêu sâu sa hơn chính là tạo sức hấp dẫn của khu vực nông thôn, hạn chế di dân tự do, tạo nguồn lực đủ mạnh để CNH, HĐH nông thôn.

Ngoài đặc sản (rau, quả, đồ gỗ. ), còn có các sản phẩm văn hóa, du lịch, dịch vụ đặc sắc đƣợc khuyến khích phát triển. Trong đó, sản phẩm LN đƣợc đặc biệt nhấn mạnh vì những giá trị kinh tế và bản sắc văn hóa chứa đựng trong đó. Sau OVOP, nhiều ngành nghề truyền thống tƣởng mai một đã đƣợc phục hồi lại, nhiều nghề mới đƣợc phát triển.

Đáng chú ý nhất trong nghiên cứu này là kinh nghiệm của các quốc gia (Nhật Bản, Thái Lan, Malawi.) trong việc xây dựng và phát triển thƣơng hiệu cho sản phẩm thủ công truyền thống vùng nông thôn. Ở khu vực châu Á gió mùa, Ấn Độ cũng là quốc gia có nhiều nghề thủ công phát triển. Vai trò của các ngành nghề này, thậm chí, còn đƣợc ví nhƣ là “một sản phẩm di sản, vừa mang tính "dân tộc" vừa có giá trị đạo đức” [100]. Tuy nhiên, do những đặc điểm cố hữu nhƣ: giới hạn về thị trƣờng và mối liên kết trong sản xuất; nguồn lao động dồi dào, nhƣng sự khan hiếm về vốn; sử dụng công nghệ thấp.các nghề thủ công ở Ấn Độ cũng gặp không ít những thách thức khi nƣớc này tham gia quá trình toàn cầu hóa.

Vì thế công trình nghiên cứu The Khadi and Village Industries in Globalized India: Role, Challenges, and Future Ahead [100] cũng đã chỉ rõ những vấn đề cơ bản cần khắc phục là: vốn, công nghệ sản xuất, quảng bá thƣơng hiệu và mở rộng thị trƣờng. Đây cũng là những vấn đề mà LN Việt Nam cần giải quyết trong bối cảnh hiện nay. Nghiên cứu ở Việt Nam Ngay từ thế kỉ XV, trong tác phẩm Dư địa chí của Nguyễn Trãi, thế kỉ thứ XIX, Hoàng Việt dư địa chí của Phan Huy Chú, LN đã đƣợc nghiên cứu dƣới góc độ văn hóa và lịch sử (dẫn theo [51]). Tuy nhiên, cho đến tận những năm cuối của thế kỷ XX, LN và vai trò của LN trong quá trình phát triển KT - XH mới thực sự 1 đƣợc quan tâm.

Đáng chú ý nhất là công trình Người nông dân châu thổ Bắc Kỳ của Pierre Gourou (1936) [29]. Trong tác phẩm này, P.Gourou đã phân chia các LN thủ công Bắc Kỳ thành 9 loại ngành nghề cơ bản: nghề dệt; nghề chế biến thực phẩm; nghề đan lát; nghề mộc; nghề sản xuất vôi, gạch ngói, thợ nề; nghề làm giấy, đồ vàng mã; nghề rèn, đúc, chế tác kim loại; nghề làm nông cụ và nghề gốm. Tuy chƣa thấy hết đƣợc vai trò của tất cả các ngành nghề nông thôn (NNNT) nhƣ hiện nay nhƣng ông đã phân tích khá rõ vai trò của việc phát triển ngành nghề thủ công nhƣ là sự tận dụng sức lao động lúc nông nhàn và là giải pháp để tăng cƣờng hiệu suất sử dụng sức lao động ở nông thôn. Về chủ trƣơng, đƣờng lối, phát triển LN lần đầu tiên đƣợc nhấn mạnh trong Đại hội Đảng lần thứ VIII.

Phát triển LN đƣợc xác định là một nhiệm vụ cơ bản của quá trình CNH nông nghiệp, nông thôn. Tinh thần này cũng xuyên suốt nhiệm kì thứ IX của Đảng. Đến Đại hội X, Đảng ta đã đặt ra vấn đề "Phát triển bền vững các làng nghề” làm cơ sở cho quá trình xây dựng NTM đƣợc đề cập trong Đại hội Đảng lần thứ XI sau này. Từ sau khi chiến lƣợc CNH đƣợc khởi động lại (năm 1994) đến nay, LN đƣợc coi là một nhân tố quan trọng trong quá trình CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn.

Vì thế, dƣới góc độ KT - XH, LN trở thành đề tài khảo sát, nghiên cứu của nhiều công trình khoa học [2], [3], [5], [94],. Trong đó, quy mô lớn và công phu nhất là công trình nghiên cứu của cơ quan hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA) kết hợp với Bộ NN - PTNT (2002) [99]. Với 3 mẫu phiếu điều tra trên 9.400 xã tại 61 tỉnh thành, song song với các dự án thí điểm, 7 cuộc hội thảo, thảo luận theo chuyên đề và các cuộc thi sản phẩm TCMN Việt Nam. Kết quả khảo sát là cơ sở xây dựng các tiêu chí công nhận LN sau này.

Gần đây (4/2014) Hội thảo Làng nghề và phát triển du lịch [66] đã đƣợc tổ chức. Kỷ yếu của Hội thảo là một công trình khoa học có giá trị thực tiễn cao với 17 bài viết của nhiều học giả trong và ngoài nƣớc về xu hƣớng phát triển mới của LN. Tại Hội thảo này, phát triển du lịch LN đã đƣợc xem xét một cách toàn diện dƣới góc nhìn địa lý học, văn hóa, chính trị và kinh tế học. Trong đó nhiều ý tƣởng về mô hình du lịch LN đã đƣợc đề xuất.

1 Có ý nghĩa khoa học cao là các công trình nghiên cứu của Dƣơng Bá Phƣợng [51], Mai Thế Hởn [32] , Đặng Kim Chi [18]. Ngoài hệ thống cơ sở lí luận về LN (khái niệm, phân loại, vai trò, đặc điểm, nhân tố ảnh hƣởng, điều kiện hình thành.), các công trình này còn phân tích khá sâu về thực trạng cũng nhƣ xu hƣớng vận động của LN ở nƣớc ta trong bối cảnh đẩy mạnh CNH, HĐH nông thôn. Trên cơ sở đó các tác giả đã đề xuất nhiều giải pháp quan trọng. Bàn cụ thể về sự phát triển LN ở ĐBSH, có: - Công trình nghiên cứu của Trần Văn Chử [19], của Nguyễn Vĩnh Thanh [67] có giá trị cao trong việc mở rộng thị trƣờng LN.

Trong đó, vai trò của thƣơng hiệu đối với các sản phẩm của LNTT, chiến lƣợc quảng bá thƣơng hiệu đƣợc đặc biệt nhấn mạnh. Cùng quan điểm này, có Vũ Thị Thoa [69]. Ngoài việc làm rõ vai trò về kinh tế, văn hóa của thƣơng hiệu đối với các sản phẩm của LNTT sau khi Việt Nam gia nhập WTO, đề tài còn tập trung phân tích những tác động của quá trình hội nhập đối với các LNTT nói chung và LNTT vùng ĐBSH nói riêng. Từ đó, công trình đề xuất nhiều giải pháp thiết thực.

- Nguyễn Tấn Trinh [78] lại đi sâu phân tích quá trình hình thành và phát triển của các LN mới cũng nhƣ những tác động của chúng đến sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế ở vùng nông thôn các tỉnh ĐBSH. Đây cũng là một công trình nghiên cứu có giá trị thực tiễn cao. Vì hiện nay, sự phát triển của LN không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn và phát triển các LNTT mà còn phải đảm bảo mục tiêu mở rộng các ngành nghề mới, LN mới đem lại hiệu quả kinh tế cao. - Cũng mang tính thời sự là công trình của Hoàng Văn Châu [17].

Ông đã đƣa ra khái niệm cơ bản về LN du lịch; nêu bật đƣợc tiềm năng và sự cần thiết phải phát triển mô hình LN du lịch ở một số địa phƣơng vùng đồng bằng Bắc Bộ. Đặc biệt, trong công trình này, đã có những tour du lịch với những mô hình LN du lịch rất có giá trị đƣợc đề xuất nhƣ: Homestay, LN du lịch trên cơ sở hiện có, khu LN tập trung. Theo mạch này còn có nghiên cứu của Sylvie Fanchettle và Nicolas Stedman [28]. Đây đƣợc coi là cẩm nang du lịch của nhiều ngƣời nƣớc ngoài và cả ngƣời Việt Nam khi đến thăm các LN ở xung quanh Hà Nội.

1 - Gần đây nhất, luận án Tiến sỹ của tác giả Đỗ Việt Hùng [33], đã cho thấy bức tranh toàn cảnh, chi tiết về hoạt động công nghiệp trong khu vực LN ở vùng ĐBSH.