ĐẶT VẤN ĐỀ Con ngƣời là vốn quý của xã hội. Nguồn lực con ngƣời là nguồn lực đáng quý nhất của mỗi quốc gia và toàn nhân loại. Xã hội càng phát triển thì giá trị của con ngƣời càng đƣợc tôn trọng, từ đó ý thức về việc bảo vệ sức khỏe của bản thân mỗi ngƣời cũng đƣợc nâng cao, biểu hiện bằng chi tiêu bình quân tiền thuốc đầu ngƣời không ngừng tăng lên từ 48,39 USD năm 2017; lên 53,54 USD năm 2018 với tốc độ tăng10,6% [2]. Việc sử dụng thuốc thiếu hiệu quả và bất hợp lý trong bệnh viện là nguyên nhân làm tăng đáng kể chi phí cho ngƣời bệnh và tăng khả năng kháng thuốc trong quá trình điều trị.
Theo một số nghiên cứu, chi phí mua thuốc chiếm khoảng 30-40% ngân sách ngành Y tế của nhiều nƣớc và phần lớn số tiền đó bị lãng phí do sử dụng thuốc không hợp lý và các hoạt động cung ứng thuốc không hiệu quả [1]. Trung tâm Y tế là cơ sở khám chữa bệnh và chăm sóc sức khỏe cho nhân dân. Việc lựa chọn thuốc để có một danh mục thuốc hợp lý, nhằm cung ứng thuốc đầy đủ, kịp thời, đảm bảo chất lƣợng và hoạt động sử dụng thuốc hợp lý có ảnh hƣởng lớn đến chất lƣợng khám chữa bệnh và chăm lo sức khỏe toàn diện cho nhân dân. Chính sách quốc gia về thuốc đã đƣa ra hai mục tiêu đó là đảm bảo cung ứng thƣờng xuyên và đầy đủ các thuốc có chất lƣợng đến tay ngƣời bệnh và đảm bảo sử dụng thuốc an toàn, hợp lý, hiệu quả [33].
Trung tâm Y tế huyện Lộc Ninh đƣợc thành lập theo Quyết định số 1641/QĐ-UBND ngày 31/05/2018 của Chủ tịch Ủy ban nhân dân huyện Lộc Ninh (hợp nhất BVĐK huyện và TTYT dự phòng huyện) với 11 khoa phòng, 16 trạm y tế và 170 giƣờng bệnh đƣợc giao. Hằng năm kinh phí thuốc sử dụng so với tổng chi phí khám chữa bệnh luôn ở trên mức 35%. Nhu cầu khám chữa bệnh ngày càng tăng do đó việc tăng cƣờng sử dụng thuốc an toàn, hiệu quả, hợp lý đang là vấn đề cấp thiết hiện nay. 1 Trƣớc đây, chƣa từng có nghiên cứu nào về danh mục thuốc sử dụng tại đơn vị.
Với mong muốn góp phần xây dựng danh mục thuốc sử dụng hàng năm đƣợc hợp lý, an toàn, hiệu quả, thực hiện tốt công tác cung ứng thuốc, tôi đã thực hiện đề tài “Phân tích danh mục thuốc sử dụng tại Trung tâm Y tế huyện Lộc Ninh – tỉnh Bình Phƣớc năm 2020” với 2 mục tiêu: 1. Mô tả cơ cấu danh mục thuốc đã sử dụng tại Trung tâm y tế huyện Lộc Ninh năm 2020 theo một số chỉ tiêu. Phân tích danh mục thuốc đã sử dụng tại Trung tâm Y tế huyện Lộc Ninh năm 2020 theo phương pháp phân tích ABC, VEN. Để từ các kết quả của nghiên cứu này phát hiện ra các vấn đề tồn tại của danh mục thuốc đã sử dụng.
Từ đó đƣa ra ý kiến đề xuất giúp quản lý, sử dụng thuốc hợp lý hơn và rút ra kinh nghiệm để xây dựng DMT cho các năm kế tiếp, góp phần nâng cao hiệu quả và chất lƣợng trong công tác khám chữa bệnh tại Trung tâm. Đại cƣơng về Danh mục thuốc 1. Khái niệm danh mục thuốc Danh mục thuốc là một danh sách các thuốc đƣợc sử dụng trong hệ thống chăm sóc sức khỏe của đơn vị và là căn cứ để bác sĩ kê đơn điều trị cho ngƣời bệnh. Theo WHO: Danh mục thuốc của bệnh viện là một danh sách các thuốc đã đƣợc lựa chọn và phê duyệt để sử dụng trong bệnh viện [6].
Danh mục thuốc Trung tâm Y tế có vai trò rất quan trọng trong chu trình quản lý thuốc trong Trung tâm Y tế; đƣợc xây dựng trên cơ sở Danh mục thuốc thiết yếu, Danh mục thuốc chủ yếu của Việt Nam và WHO hiện hành, đảm bảo mục tiêu: (1) sử dụng thuốc hợp lý, an toàn, hiệu quả, (2) đáp ứng yêu cầu điều trị cho ngƣời bệnh, (3) đảm bảo quyền lợi về thuốc chữa bệnh cho ngƣời bệnh tham gia bảo hiểm y tế và (4) phù hợp với khả năng kinh tế của ngƣời bệnh và khả năng chi trả của quỹ Bảo hiểm y tế [6], [11]. Các bước xây dựng danh mục thuốc a) Bƣớc 1: Thu thập, phân tích tình hình sử dụng thuốc năm trƣớc về số lƣợng và giá trị sử dụng, phân tích ABC - VEN, thuốc kém chất lƣợng, thuốc hỏng, các phản ứng có hại của thuốc, các sai sót trong điều trị dựa trên các nguồn thông tin đáng tin cậy; b) Bƣớc 2: Đánh giá các thuốc đề nghị bổ sung hoặc loại bỏ từ các khoa lâm sàng một cách khách quan; c) Bƣớc 3: Xây dựng danh mục thuốc và phân loại các thuốc trong danh mục theo nhóm điều trị và theo phân loại VEN; d) Bƣớc 4: Xây dựng các nội dung hƣớng dẫn sử dụng danh mục (ví dụ nhƣ: thuốc hạn chế sử dụng, thuốc cần hội chẩn, thuốc gây nghiện, thuốc hƣớng tâm thần…)[8]. Một số phƣơng pháp phân tích sử dụng thuốc 1. Phương pháp phân tích ABC * Khái niệm: phân tích ABC là phƣơng pháp phân tích tƣơng quan giữa lƣợng thuốc tiêu thụ hàng năm và chi phí nhằm phân định ra những thuốc nào chiếm tỷ lệ lớn trong ngân sách cho thuốc của bệnh viện.
Đây là phƣơng pháp tiếp cận hiệu quả để quản lý ngân sách dựa trên nguyên lý Pareto (20/80) thiểu số quan trọng, số nhiều ít quan trọng. Tùy từng trƣờng hợp mà ta vận dụng và đánh giá một cách tƣơng đối nhƣ sau : + Các thuốc loại A chiếm 10-20% tổng số thuốc, tƣơng ứng chiếm khoảng 70-80% tổng ngân sách. + Các thuốc loại B với tỷ lệ sử dụng trung bình, chiếm khoảng 15-20% tổng ngân sách. + Các thuốc loại C chiếm đại đa số các thuốc có cách sử dụng riêng lẻ ở mức thấp, mà tổng chi phí của chúng chỉ chiếm 10-20% tổng ngân sách.
- Phƣơng pháp phân tích ABC giúp xác định xem phần lớn ngân sách đƣợc chi trả cho những thuốc nào. Tuy nhiên, không cung cấp đƣợc các thông tin để có thể so sánh các thuốc về sự khác biệt hiệu quả điều trị. Phân tích ABC đƣợc dùng để kiểm soát các thuốc thuộc loại A đƣợc sử dụng có hợp lý, hiệu quả hay không ; đây là nhóm ƣu tiên để xem xét đƣa ra các quyết định lựa chọn và mua thuốc. * Đối với nhóm A : + Số lƣợng mặt hàng ít, giá trị tồn kho cao, cần có chính sách quản lý hàng tồn kho chặt chẽ.
+ Thời gian đặt hàng cần thƣờng xuyên (mỗi tuần thậm chí mỗi ngày). + Tránh tồn trữ hàng với số lƣợng lớn. + Lựa chọn nhà cung ứng tốt để tiết kiệm chi phí. + Cần thiết phải xác định nhu cầu và dự báo doanh thu để tiết kiệm chi phí tồn kho.
4 * Đối với nhóm B : + Số lƣợng mặt hàng dự trữ vừa phải, giá trị tồn kho vừa phải. + Thời gian đặt hàng lại ít thƣờng xuyên hơn (mỗi tháng). + Cần theo dõi sự thay đổi chuyển sang nhóm A hoặc C. * Đối với nhóm C : + Số lƣợng mặt hàng dự trữ lớn, giá trị tồn kho ít.
+ Thời gian đặt hàng ít thƣờng xuyên nhất. Phương pháp phân tích VEN * Khái niệm: Phân tích VEN là phƣơng pháp giúp xác định ƣu tiên cho hoạt động mua sắm và tồn trữ thuốc trong bệnh viện khi nguồn kinh phí không đủ để mua toàn bộ các loại thuốc nhƣ mong muốn. Trong phân tích VEN, các thuốc đƣợc phân chia thành 3 hạng mục cụ thể nhƣ sau: + Nhóm thuốc V (Vital drugs) - là nhóm thuốc dùng trong các trƣờng hợp cấp cứu hoặc các thuốc quan trọng, nhất thiết phải có để phục vụ công tác khám bệnh, chữa bệnh của bệnh viện; + Nhóm thuốc E (Essential drugs) - là thuốc dùng trong các trƣờng hợp bệnh ít nghiêm trọng hơn nhƣng vẫn là các bệnh lý quan trọng trong mô hình bệnh tật của bệnh viện; + Nhóm thuốc N (Non-Essential drugs) –là thuốc dùng trong các trƣờng hợp bệnh nhẹ, bệnh có thể tự khỏi, có thể bao gồm các thuốc mà hiệu quả điều trị còn chƣa đƣợc khẳng định rõ ràng hoặc giá thành cao không tƣơng xứng với lợi ích lâm sàng của thuốc. - Phƣơng pháp phân tích VEN đƣợc sử dụng chủ yếu để thiết lập quyền ƣu tiên cho việc lựa chọn, mua và sử dụng trong hệ thống cung ứng, hƣớng lựa chọn, mua và sử dụng trong hệ thống cung ứng, hƣớng dẫn hoạt động quản lý tồn trữ và quyết định giá thuốc phù hợp.
Phân tích VEN đƣợc sử 5 dụng trong lựa chọn thuốc nhƣ sau: thuốc tối cần và thuốc thiết yếu nên ƣu tiên lựa chọn, nhất là khi ngân sách thuốc hạn hẹp Kết quả phân tích VEN đƣợc sử dụng nhằm : - Xem xét những thuốc thuộc nhóm N: Hạn chế mua hoặc loại bỏ những thuốc này nếu có thể. - Xem lại số lƣợng mua dự kiến, mua các thuốc nhóm V và nhóm E trƣớc nhóm N và đảm bảo thuốc nhóm V và E có một lƣợng dự trữ an toàn. - Giám sát đơn hàng và số lƣợng tồn kho của nhóm V và E chặt chẽ hơn nhóm N [3],[8]. Phân tích sử dụng thuốc theo nhóm điều trị Phân tích nhóm điều trị kết hợp với việc tính chi phí sử dụng thuốc giúp xác định những nhóm điều trị có mức sử dụng thuốc cao nhất và chi phí nhiều nhất.
Trên cơ sở thông tin về tình hình bệnh tật, phƣơng pháp này sẽ gợi ý những vấn đề sử dụng thuốc bất hợp lý. Ngoài ra phƣơng pháp này sẽ chỉ ra những thuốc đã bị lạm dụng hoặc những thuốc mà mứctiêu thụ không mang tính đại diện cho những ca bệnh cụ thể. Qua đây, HĐT&ĐT lựa chọn những thuốc có chi phí hiệu quả cao nhất trong các nhóm điều trị và thuốc lựa chọn trong liệu pháp điều trị thay thế. Từ đó tiến hành phân tích cụ thể hơn cho mỗi nhóm điều trị chi phí cao để xác định những thuốc đắt tiền và liệu pháp điều trị thay thế có chi phí hiệu quả cao.
Phân tích nhóm điều trị theo thông tƣ số 21/2013/TT-BYT ngày 08/08/2013 của Bộ trƣởng Bộ Y tế gồm: - Tiến hành 3 bƣớc đầu tiên của phân tích ABC để thiết lập danh mục thuốc bao gồm cả số lƣợng và giá trị. - Sắp xếp nhóm điều trị cho từng thuốc theo Danh mục thuốc thiết yếu của Tổ chức Y tế Thế giới hoặc theo các tài liệu tham khảo khác nhƣ hệ thống phân loại Dƣợc lý - Điều trị của hiệp hội Dƣợc thƣ bệnh viện của Mỹ (AHFS) hoặc hệ thống phân loại Giải phẫu – Điều trị - Hóa học (ATC) của Tổ chức Y tế Thế giới.