Luận án nghiên cứu tiêu chuẩn hóa linh chi Việt Nam và cao khô linh chi - Đại học Dược Hà Nội

Nghiên cứu tiêu chuẩn hóa nấm linh chi Việt Nam và cao khô linh chi năm 2025. Đánh giá chất lượng, quy trình chiết xuất và chỉ tiêu dược liệu.

• Tác giả: Dương Minh Tân
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Việt Hùng
• Trường học: Trường Đại học Dược Hà Nội
• Chuyên ngành: Kiểm nghiệm thuốc và độc chất
• Đề tài: Nghiên cứu tiêu chuẩn hoá Linh chi Việt Nam (Ganoderma lucidum (Leyss ex.) Karst) và cao khô Linh chi
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan nghiên cứu tiêu chuẩn hóa linh chi Việt Nam

Nấm linh chi có tên khoa học là Ganoderma lucidum. Dược liệu này đóng vai trò quan trọng trong nền y học cổ truyền phương Đông. Nhiều công trình nghiên cứu hiện đại ghi nhận giá trị sinh học vượt trội của nấm. Hoạt chất chính của linh chi gồm triterpenoid và polysaccharide. Các chất này mang lại tác dụng điều hòa miễn dịch, bảo vệ gan và kháng khối u. Nhu cầu sử dụng linh chi tại Việt Nam ngày càng tăng cao. Dược liệu lưu hành trên thị trường có nguồn gốc đa dạng. Nguồn cung bao gồm nấm nuôi trồng nội địa và nấm nhập khẩu. Tuy nhiên, sự đồng đều về chất lượng giữa các vùng trồng chưa được kiểm soát chặt chẽ. Việc xây dựng hệ thống tiêu chuẩn hóa linh chi Việt Nam là yêu cầu cấp thiết. Quá trình tiêu chuẩn hóa bao gồm đánh giá đặc điểm thực vật, hóa học và định lượng hoạt chất. Cao khô linh chi cũng cần được kiểm định nghiêm ngặt để bảo đảm hàm lượng chất có hoạt tính. Tiêu chuẩn hóa tạo cơ sở khoa học cho công nghiệp chế biến dược liệu. Đây là bước đệm then chốt nhằm nâng tầm giá trị dược liệu Việt.

1.1. Giá trị dược lý và thành phần của nấm linh chi

Nấm linh chi chứa nhiều nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học cao. Trong đó, triterpenoid và polysaccharide giữ vai trò chủ chốt. Các acid ganoderic thuộc nhóm triterpenoid giúp ức chế sự phát triển của tế bào ung thư. Hợp chất này cũng hỗ trợ giảm cholesterol và hạ huyết áp hiệu quả. Polysaccharide từ linh chi kích thích hệ thống miễn dịch tự nhiên của cơ thể. Chất này thúc đẩy hoạt động của tế bào NK và các cytokine. Nhiều nghiên cứu lâm sàng chứng minh linh chi giúp cải thiện thể trạng bệnh nhân mạn tính. Chiết xuất nấm còn thể hiện khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ. Dược liệu này bảo vệ tế bào gan trước các độc chất gây hại. Những đặc tính quý báu trên khẳng định vị thế của linh chi trong y học.

1.2. Xu hướng phát triển dạng bào chế cao khô linh chi

Sử dụng quả thể nấm linh chi thô bộc lộ nhiều hạn chế trong sinh khả dụng. Bào tử và cấu trúc sợi nấm có lớp vỏ chitin rất cứng. Cơ thể người khó hấp thu hoàn toàn các hoạt chất tự nhiên. Do đó, xu hướng chuyển đổi sang dạng cao khô linh chi phát triển mạnh. Cao khô là sản phẩm cô đặc sau quy trình chiết xuất hoạt chất. Dạng bào chế này giúp tối ưu hóa nồng độ hoạt chất sinh học. Người bệnh dễ dàng sử dụng và định liều chính xác hơn. Ngoài ra, cao khô linh chi đóng vai trò là nguyên liệu sản xuất viên nang hoặc trà hòa tan. Quá trình bảo quản cao khô cũng thuận tiện và ổn định hơn thảo dược thô. Tiêu chuẩn hóa cao khô là tiền đề để mở rộng chuỗi giá trị ngành dược.

II. Thách thức trong kiểm nghiệm và tiêu chuẩn hóa linh chi

Ngành kiểm nghiệm dược liệu tại Việt Nam đối mặt nhiều rào cản lớn. Kiểm nghiệm nấm linh chi và cao khô linh chi đòi hỏi độ chính xác cao. Hiện nay, nguồn dược liệu lưu thông có chất lượng không đồng đều. Nhiều mẫu nấm bị pha trộn hoặc thu hái sai độ tuổi trưởng thành. Tỷ lệ hoạt chất triterpenoid biến động mạnh giữa các lô sản xuất. Điều này gây khó khăn cho việc kiểm soát chất lượng thành phẩm. Vấn đề lớn nhất là sự thiếu hụt chất chuẩn đối chiếu hóa học trong nước. Các phòng kiểm nghiệm phải nhập khẩu chất chuẩn với giá thành rất cao. Thời gian mua sắm kéo dài làm gián đoạn công tác phân tích. Hơn nữa, phương pháp kiểm nghiệm giữa các đơn vị chưa có sự thống nhất. Dược điển Việt Nam hiện hành chưa có đầy đủ chỉ tiêu định lượng chi tiết cho từng marker đặc trưng. Việc định tính sơ sài không phản ánh đúng giá trị sinh học của sản phẩm. Sự thiếu vắng quy chuẩn chung tạo ra lỗ hổng trên thị trường dược liệu. Do đó, bài toán tiêu chuẩn hóa cần lời giải mang tính hệ thống và thực tiễn.

2.1. Thực trạng thiếu hụt chất chuẩn đối chiếu nội địa

Công tác kiểm nghiệm linh chi trong nước phụ thuộc lớn vào nguồn chuẩn ngoại nhập. Giá thành của mỗi lọ chất chuẩn tinh khiết thường rất đắt đỏ. Thủ tục đặt hàng từ nước ngoài mất nhiều tuần, thậm chí nhiều tháng. Sự chậm trễ này cản trở tiến độ nghiên cứu và kiểm định chất lượng. Đôi khi, các đơn vị không thể mua được chất chuẩn phục vụ công việc đột xuất. Việc thiếu chất chuẩn dẫn đến tình trạng kiểm nghiệm thiếu toàn diện. Nhiều cơ sở chỉ dừng lại ở các phản ứng hóa học định tính sơ bộ. Cách làm này không thể xác định chính xác hàm lượng triterpenoid trong nấm linh chi. Nhu cầu tự chủ nguồn chất chuẩn trở nên vô cùng cấp thiết đối với ngành kiểm nghiệm Việt Nam.

2.2. Bất cập trong kiểm soát chất lượng cao khô linh chi

Quy trình sản xuất cao khô linh chi trên thị trường còn thiếu sự đồng bộ. Mỗi cơ sở sử dụng thông số nhiệt độ và dung môi chiết xuất khác nhau. Nhiệt độ chiết quá cao có thể phân hủy các hợp chất kém bền nhiệt. Ngược lại, chiết xuất chưa kiệt làm lãng phí lượng lớn hoạt chất quý. Hiện tượng tạp nhiễm dư lượng dung môi hoặc kim loại nặng vẫn tiềm ẩn rủi ro. Độ ẩm trong cao khô nếu không kiểm soát tốt sẽ gây vón cục và mốc hỏng. Sự biến thiên hàm lượng acid ganoderic giữa các mẻ sản phẩm gây khó khăn cho việc định liều. Thiếu tiêu chuẩn hóa khiến chất lượng cao khô thành phẩm không có sự ổn định. Người tiêu dùng khó phân biệt sản phẩm đạt chuẩn với hàng kém chất lượng.

III. Phương pháp tiêu chuẩn hóa linh chi Việt Nam và cao khô

Tiêu chuẩn hóa linh chi và cao khô đòi hỏi quy trình thực nghiệm nghiêm ngặt. Nghiên cứu tập trung vào việc chiết tách, phân lập và tinh chế các hợp chất đánh dấu. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo ưu tiên lựa chọn marker có hoạt tính sinh học đặc trưng. Các triterpenoid như acid ganoderic A đáp ứng hoàn hảo tiêu chí này. Kỹ thuật sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) được ứng dụng làm công cụ phân tích chủ lực. Phương pháp HPLC bảo đảm độ phân giải tốt, độ lặp lại cao và sai số thấp. Quy trình thẩm định phương pháp tuân thủ đầy đủ hướng dẫn của ICH và Dược điển. Các thông số về độ chọn lọc, khoảng tuyến tính và độ đúng được xác nhận chặt chẽ. Bên cạnh định lượng marker, cao khô cần kiểm tra độ ẩm, tro toàn phần và giới hạn vi sinh vật. Việc thiết lập chất chuẩn đối chiếu nội địa trải qua nhiều bước đánh giá nghiêm ngặt. Các bước này gồm kiểm tra độ đồng nhất, thử nghiệm liên phòng và theo dõi độ ổn định dài hạn.

3.1. Phân lập và thiết lập chất chuẩn acid ganoderic A

Acid ganoderic A là triterpenoid tiêu biểu trong quả thể nấm linh chi. Hợp chất này sở hữu hoạt tính kháng khối u và bảo vệ gan mạnh. Quá trình phân lập bắt đầu bằng chiết phân đoạn với dung môi hữu cơ phù hợp. Hỗn hợp dịch chiết được làm tinh khiết qua hệ thống sắc ký cột silica gel. Cấu trúc hóa học được xác thực chuẩn xác bằng phổ NMR và MS. Sau khi đạt độ tinh khiết trên 98%, chất chuẩn được đóng lọ chân không. Nghiên cứu tiến hành thử nghiệm liên phòng để xác định giá trị công bố. Độ ổn định của chất chuẩn được theo dõi định kỳ theo thời gian thực. Việc thiết lập thành công chuẩn acid ganoderic A giúp chủ động kiểm nghiệm trong nước.

3.2. Chuẩn hóa quy trình sản xuất và kiểm nghiệm cao khô

Quy trình sản xuất cao khô linh chi cần được tối ưu từng công đoạn. Quả thể nấm khô được nghiền mịn trước khi đưa vào chiết xuất. Dung môi chiết là cồn thực phẩm hoặc nước tinh khiết ở nhiệt độ thích hợp. Quá trình cô đặc dịch chiết diễn ra dưới áp suất giảm để bảo vệ hoạt chất. Kỹ thuật sấy phun chuyển dịch cao sang thể bột tơi xốp mịn màng. Sau khi thu hồi, cao khô được kiểm nghiệm toàn diện theo tiêu chuẩn cơ sở. Các chỉ tiêu bắt buộc gồm định lượng acid ganoderic A bằng HPLC. Độ ẩm cao khô phải duy trì dưới mức 5% để ngăn chặn nấm mốc. Hàm lượng kim loại nặng và vi sinh vật phải nằm trong ngưỡng quy định của Bộ Y tế.

IV. Ứng dụng và giá trị của tiêu chuẩn hóa linh chi Việt Nam

Nghiên cứu tiêu chuẩn hóa linh chi và cao khô linh chi mang lại giá trị thực tiễn to lớn. Kết quả nghiên cứu tạo lập cơ sở dữ liệu tin cậy cho công tác kiểm nghiệm dược phẩm. Các cơ quan quản lý y tế có thêm căn cứ chuẩn xác để xây dựng chuyên luận Dược điển. Nhờ việc tự chủ chất chuẩn acid ganoderic A, chi phí kiểm nghiệm giảm thiểu rõ rệt. Doanh nghiệp sản xuất dược liệu có thể chủ động kiểm soát quy trình từ khâu trồng trọt đến thành phẩm. Cao khô linh chi đạt chuẩn mở ra triển vọng phát triển nhiều dạng chế phẩm hiện đại. Thị trường sẽ đón nhận các dòng viên nang, viên nén và thực phẩm bảo vệ sức khỏe có chất lượng cao. Người tiêu dùng được tiếp cận sản phẩm rõ nguồn gốc và bảo đảm hiệu lực điều trị. Ngoài ra, việc tiêu chuẩn hóa còn nâng cao năng lực cạnh tranh của nấm linh chi Việt Nam trên trường quốc tế. Nông sản dược liệu trong nước từng bước khẳng định thương hiệu và vươn ra thị trường toàn cầu.

4.1. Tối ưu hóa chuỗi cung ứng dược liệu và sản xuất

Tiêu chuẩn hóa đóng vai trò mắt xích trọng yếu trong việc hoàn thiện chuỗi giá trị linh chi. Các trang trại nuôi trồng có hướng dẫn kỹ thuật rõ ràng về thời điểm thu hoạch. Nấm được thu hái đúng giai đoạn phát triển chứa hàm lượng hoạt chất cao nhất. Doanh nghiệp bao tiêu có bộ công cụ kiểm nghiệm nhanh để đánh giá nguyên liệu đầu vào. Tình trạng nhập nhèm dược liệu kém chất lượng bị loại bỏ triệt để. Quá trình chế biến cao khô diễn ra đồng nhất theo tiêu chuẩn kỹ thuật nghiêm ngặt. Sự liên kết chặt chẽ giữa nhà khoa học, nông dân và doanh nghiệp được củng cố bền vững. Toàn bộ quy trình từ nông trại đến tay người tiêu dùng đều được minh bạch và kiểm soát chặt chẽ.

4.2. Định hướng xuất khẩu và hội nhập dược điển quốc tế

Bộ tiêu chuẩn hóa cao khô linh chi giúp dược liệu Việt Nam tiệm cận chuẩn mực quốc tế. Các tiêu chuẩn phân tích bám sát theo quy định của Dược điển Mỹ và WHO. Đây là tấm vé thông hành bắt buộc để nông sản dược liệu xuất khẩu sang thị trường khó tính. Châu Âu, Mỹ và Nhật Bản có yêu cầu rất khắt khe về nguồn gốc và chất chuẩn. Việc sở hữu phương pháp định lượng cụ thể giúp sản phẩm Việt vượt qua các rào cản kỹ thuật. Doanh nghiệp nội địa có thể tự tin ký kết các hợp đồng thương mại giá trị cao. Nền kinh tế dược liệu nhờ vậy thu hút thêm nhiều nguồn vốn đầu tư. Vị thế khoa học dược của Việt Nam từng bước được khẳng định trên trường quốc tế.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ dược học của nghiên cứu sinh Dương Minh Tân với đề tài "Nghiên cứu tiêu chuẩn hoá Linh chi Việt Nam (Ganoderma lucidum (Leyss ex.) Karst) và cao khô Linh chi", chuyên ngành Kiểm nghiệm thuốc và độc chất (mã số: 62720410), được thực hiện tại Trường Đại học Dược Hà Nội dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trần Việt Hùng và PGS. Nguyễn Thu Hằng, hoàn thành năm 2025. Công trình gắn liền với đề tài khoa học cấp Nhà nước mã số TN18/C10 thuộc Chương trình Tây Nguyên 2016 – 2020.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, Việt Nam sở hữu nguồn tài nguyên dược liệu tự nhiên phong phú, tuy nhiên công tác quy hoạch phát triển dược liệu còn thiếu tính đồng bộ, việc bảo tồn nguồn gen còn hạn chế và công tác tiêu chuẩn hóa dược liệu chưa đáp ứng kịp yêu cầu kiểm soát chất lượng thực tế. Theo định hướng tại Quyết định số 376/QĐ-TTg ngày 17/03/2021 của Thủ tướng Chính phủ về "Chương trình phát triển công nghiệp dược, dược liệu sản xuất trong nước đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045", các giải pháp trọng tâm bao gồm chiết xuất công nghệ cao, phân lập, định danh hoạt chất chính và tiêu chuẩn hóa các sản phẩm thuốc dược liệu mang tính đặc thù. Đối với dược liệu Linh chi (Ganoderma lucidum (Leyss ex.) Karst), thị trường hiện lưu hành nhiều sản phẩm dưới các tên gọi như nấm Linh chi, nấm Lim xanh, nấm nhập khẩu từ Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc với nguồn gốc từ tự nhiên đến nuôi trồng. Dù vậy, chất lượng dược liệu không đồng đều và có nguy cơ nhầm lẫn cao. Chuyên luận Linh chi trong Dược điển Việt Nam V (DĐVN V) hiện chỉ dừng lại ở các phép thử định tính cảm quan, vi phẫu, phản ứng hóa học và sắc ký lớp mỏng so sánh với mẫu dược liệu đối chiếu, hoàn toàn thiếu vắng các chất chuẩn đối chiếu hóa học và chưa quy định chỉ tiêu định lượng nhóm hoạt chất sinh học đặc trưng. Do đó, việc nghiên cứu phân lập hoạt chất, thiết lập chất chuẩn hóa học và nâng cấp tiêu chuẩn kiểm nghiệm là yêu cầu kỹ thuật cần thiết.

Luận án xác định 03 mục tiêu cụ thể:

1. Chiết xuất, phân lập được 03 hợp chất có độ tinh khiết tối thiểu 95% và thiết lập các chất chuẩn từ nguyên liệu phân lập được từ Linh chi Việt Nam (Ganoderma lucidum (Leyss ex.) Karst).
2. Nghiên cứu nâng cấp một số chỉ tiêu cho chuyên luận Linh chi (Ganoderma lucidum (Leyss ex.) Karst) trong Dược điển Việt Nam.
3. Điều chế và khảo sát một số chỉ tiêu chất lượng cho cao khô Linh chi Việt Nam (Ganoderma lucidum (Leyss ex.) Karst) để hướng đến tạo ra cao định chuẩn.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là thể quả nấm Linh chi loài Ganoderma lucidum (Leyss ex.) Karst thu thập tại Việt Nam (bao gồm các mẫu tự nhiên thu hái tại khu vực Quảng Nam – Đà Nẵng và các mẫu nuôi trồng từ các cơ sở tại nhiều địa phương), các chất hóa học phân lập được từ Linh chi và chế phẩm cao khô Linh chi điều chế bằng kỹ thuật sấy phun. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào việc chiết tách, xác định cấu trúc, đánh giá độ tinh khiết, thiết lập chất chuẩn hóa học theo hướng dẫn quốc tế và Dược điển; xây dựng, thẩm định quy trình định tính, định lượng triterpenoid và polysaccharid; đồng thời khảo sát quy trình công nghệ điều chế cao khô Linh chi gắn với tiêu chuẩn chất lượng cụ thể.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong hệ thống phân loại học, Linh chi thuộc giới Fungi, ngành Basidiomycota, lớp Agaricomycetes, bộ Polyporales, họ Ganodermataceae, chi Ganoderma, loài Ganoderma lucidum (Leyss ex.) Karst. Theo các công bố phân loại của Trịnh Tam Kiệt [16] và Lê Xuân Thám [23], họ Ganodermataceae tại Việt Nam ghi nhận 86 loài, riêng chi Ganoderma có khoảng 63 loài. Nhiều loài có hình thái bên ngoài tương đồng với G. lucidum, gây khó khăn cho việc phân biệt bằng mắt thường nếu không có các phương pháp kiểm nghiệm hóa học và sinh học hỗ trợ.

Về thành phần hóa học, thể quả nấm chứa nước, protein, carbohydrat, chất xơ thô, lipid và khoáng chất. Hai nhóm hoạt chất sinh học chủ yếu quyết định tác dụng dược lý của nấm Linh chi là triterpenoid và polysaccharid:

• Nhóm triterpenoid: Cấu trúc hóa học dựa trên khung lanostan, chuyển hóa từ lanosterol. Kubota (1982) [125] lần đầu phân lập acid ganoderic A và B từ G. lucidum. Hiện có hơn 260 hợp chất triterpenoid được công bố từ thể quả, bào tử và sợi nấm, bao gồm các acid ganoderic (A, B, C, D, E, F, G, H, J, K, N, S, T, Y, AM1, Mk), acid ganoderenic (A, B, C, D), acid lucidenic (A, B, C, N, E2, F), các dẫn xuất lucidenat, ganodermanontriol và ganoderiol A.
• Nhóm polysaccharid: Trọng lượng phân tử dao động từ hàng nghìn đến hàng triệu Dalton, gồm β-glucan, heteropolysaccharid và glycoprotein. Miyazaki và Nishijima (1981) [159] lần đầu phân lập nhánh arabinoxyloglucan GL-1 có hoạt tính sinh học. Cấu trúc khung chủ yếu gồm các gốc D-glucopyranosyl liên kết β-(1→3) và β-(1→6) với các dị nhánh đường galactose, mannose, xylose, fucose và rhamnose (ví dụ Ganoderan B, Ganoderan C).

Về hoạt tính dược lý, tài liệu ghi nhận Linh chi thể hiện nhiều tác dụng:

• Tác dụng ức chế tế bào ung thư in vitro và in vivo: Wu và cộng sự [224] xác định giá trị $IC_{50}$ của acid lucidenic N, acid lucidenic A và acid ganoderic E trên các dòng tế bào Hep G2, Hep G2.2.15, KB, CCM2, P388; Ohno và cộng sự [165] chứng minh cao nước nóng ức chế khối u sarcoma trên chuột; Gao và cộng sự [85], [86] thử nghiệm lâm sàng viên nang Linh chi trên bệnh nhân ung thư giai đoạn tiến triển và ung thư phổi; Nguyễn Thị Kim Dung và cộng sự [9] đánh giá chế phẩm hỗ trợ giảm tác dụng phụ của xạ trị trên bệnh nhân ung thư vòm họng.
• Tác dụng điều hòa miễn dịch: Kích thích biệt hóa tế bào lympho T, B, NK qua các nghiên cứu của Chen và cộng sự [41].
• Tác dụng hạ đường huyết: Thử nghiệm của Jia và cộng sự [112] trên chuột đái tháo đường do streptozotocin.
• Tác dụng bảo vệ gan và chống loét dạ dày: Trần Thị Văn Thi và cộng sự [24], Dương Nguyễn Duy Tuyền và cộng sự [28], Nguyễn Thị Thu Hương [12] khảo sát bảo vệ tổn thương gan do hóa chất (cyclophosphamid, D-galactosamin, $CCl_4$); Gao và cộng sự [90] nghiên cứu chữa lành ổ loét dạ dày chuột bằng polysaccharid GL-PS.
• Kháng khuẩn, kháng virus: Keypour và cộng sự [117] thử nghiệm kháng Bacillus subtilis, Staphylococcus aureus; El-Mekkawy và cộng sự [76] ghi nhận ức chế protease HIV-1.
• Chống oxy hóa: Nghiên cứu của Nguyễn Huỳnh Minh Quyên và cộng sự [22], Trần Thị Hoàng Yến [35], Trần Đình Duy và cộng sự [10], Nguyễn Thị Kim Ngân [19].

Về phương pháp phân tích và tiêu chuẩn hóa, tác giả đối chiếu chuyên luận Linh chi tại các dược điển:

Chỉ tiêu kiểm tra	DĐVN V [18]	DĐTQ 2020 [65]	USP 43 [196]	HKCMMS [197]
Định tính	Cảm quan, vi phẫu, SKLM (dược liệu chuẩn)	SKLM (dược liệu chuẩn); thủy phân đường đối chiếu	SKLM (acid ganoderic A, ergosterol, cao chuẩn); HPLC	SKLM (ergosta-4,6,8(14),22-tetraen-3-one); vân tay HPLC
Định lượng	Chưa có	Polysaccharid; Triterpenoid và sterol tổng (UV-VIS)	10 triterpenoid quy về acid ganoderic A (HPLC); Polysaccharid qua 5 đường đơn (HPLC)	Polysaccharid toàn phần
Chất đối chiếu quy định	Dược liệu Linh chi chuẩn	Galactose, glucose, mannose, xylose; acid oleanolic	Acid ganoderic A; cao chuẩn; mannose, dextrose, galactose...	Acid ganoderic A; ergosta-4,6,8(14),22-tetraen-3-one

Các công trình phân tích trước đây:

• Sắc ký lớp mỏng (TLC/HPTLC): Su và cộng sự [140], Yan và cộng sự [229], Frommenwiler và cộng sự [81], Yao và cộng sự [232].
• Sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC/UPLC, LC-MS): Lu và cộng sự [152] định lượng acid ganoderic A, B; Liu và cộng sự [151] dùng LC-MS/MS xác định 5 acid ganoderic C2, B, A, H, D trong thể quả và bào tử; Viện Dược liệu [69] thiết lập vân tay HPLC gồm 14 hợp chất triterpenoid.
• Quang phổ hấp thụ UV-VIS: Định lượng triterpenoid tổng dựa trên phản ứng tạo màu với vanillin – acid perchloric quy về acid oleanolic hoặc acid ursolic [152], [234]; định lượng polysaccharid tổng bằng phản ứng phenol – acid sulfuric hoặc anthron – acid sulfuric quy về glucose [62], [152], [24], [26].

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết là thiết lập nguồn chất chuẩn đối chiếu hóa học tại chỗ từ nguồn Linh chi Việt Nam, xây dựng các phương pháp phân tích định tính và định lượng đồng thời các marker triterpenoid, polysaccharid bằng HPLC và UV-VIS được thẩm định đầy đủ, đề xuất dự thảo nâng cấp DĐVN V, đồng thời chuẩn hóa quy trình công nghệ sấy phun tạo cao khô định chuẩn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng hệ thống lý thuyết về kiểm tra chất lượng dược phẩm, nguyên tắc lựa chọn chất đánh dấu (marker) của Cơ quan Dược phẩm Châu Âu (EMEA) và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), các nguyên tắc chỉ đạo về thẩm định phương pháp phân tích của ICH (Q2(R1)) và hướng dẫn thiết lập chất đối chiếu hóa học của Dược điển Việt Nam, WHO.

Phương pháp thực nghiệm bao gồm:

1. Chiết xuất và phân lập: Chiết hồi lưu bột thể quả Linh chi với dung môi phân cực tăng dần; phân đoạn chiết bằng dichloromethan (DCM), ethyl acetat (EtOAc) và nước. Tách các hợp chất tinh khiết từ phân đoạn DCM bằng kỹ thuật sắc ký cột pha thuận (Silica gel 60).
2. Xác định cấu trúc hóa học: Sử dụng kết hợp các phương pháp phổ học hiện đại: phổ hồng ngoại biến đổi Fourier (FT-IR), phổ tử ngoại - khả kiến (UV-VIS), phổ khối ion hóa phun sương điện tử (ESI-MS) và phổ cộng hưởng từ hạt nhân 1D/2D NMR ($^1\text{H}$-NMR, $^{13}\text{C}$-NMR, DEPT, COSY, HSQC, HMBC, NOESY/ROESY).
3. Quy trình thiết lập chất chuẩn: Đánh giá chất lượng nguyên liệu làm chuẩn qua độ tinh khiết sắc ký (HPLC); khảo sát độ thích hợp hệ thống, tính chọn lọc trong điều kiện phân hủy cưỡng bức (acid, kiềm, nhiệt độ, oxy hóa), độ tuyến tính, độ lặp lại, độ chính xác trung gian, LOQ, LOD. Xác định hàm lượng tạp bay hơi bằng phương pháp mất khối lượng do làm khô và phân tích nhiệt trọng lượng (TGA); xác định tạp vô cơ bằng tro sulfat. Tiến hành đóng lọ, kiểm tra độ đồng nhất trong quá trình đóng lọ, thử nghiệm đánh giá liên phòng thử nghiệm (tại Viện Kiểm nghiệm thuốc Trung ương và Viện Kiểm nghiệm thuốc TP.HCM), ấn định giá trị hàm lượng công bố và theo dõi độ ổn định định kỳ.
4. Phương pháp phân tích kiểm nghiệm:
   • Định tính triterpenoid bằng TLC và HPTLC: Pha tĩnh silica gel $F_{254}$, dung môi khai triển hỗn hợp DCM – MeOH hoặc hệ tương đương; phát hiện vết bằng dung dịch acid sulfuric 10% trong ethanol, sấy nóng và quan sát dưới ánh sáng tử ngoại 366 nm.
   • Định tính và định lượng triterpenoid bằng HPLC-DAD: Cột pha đảo $C_{18}$ ($250 \times 4{,}6\text{ mm}; 5\ \mu\text{m}$), pha động acetonitril – dung dịch acid nước; thẩm định tính đặc hiệu, độ thích hợp hệ thống, khoảng tuyến tính, độ đúng (tỷ lệ thu hồi), độ lặp lại và độ chính xác trung gian đối với acid ganoderic A và quy trình phân tích đồng thời 5 triterpenoid.
   • Định lượng tổng lượng triterpenoid và sterol bằng UV-VIS: Phản ứng tạo phức màu với thuốc thử vanillin – acid acetic và acid perchloric ở nhiệt độ xác định, đo độ hấp thụ cực đại ở vùng 540 – 550 nm, tính toán quy về acid oleanolic.
   • Định lượng polysaccharid toàn phần bằng UV-VIS: Tủa polysaccharid bằng ethanol từ dịch chiết nước, hòa tan tủa, tạo màu bằng thuốc thử anthron/phenol trong môi trường acid sulfuric đậm đặc, đo quang phổ hấp thụ và tính kết quả quy về glucose chuẩn.
5. Nghiên cứu điều chế cao khô: Chiết xuất dược liệu bằng nước, cô đặc thành cao lỏng (khảo sát tỷ lệ dịch chiết 1:1 và 2:1, xác định hàm lượng chất rắn), bổ sung tá dược mang phù hợp, tối ưu hóa các thông số kỹ thuật thiết bị sấy phun (nhiệt độ khí vào, nhiệt độ khí ra, tốc độ bơm cấp dịch, áp suất khí nén), khảo sát các chỉ tiêu chất lượng của sản phẩm cao khô thu được.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan

Chương 1 tổng thuật các dữ liệu lý thuyết và thực tiễn về nấm Linh chi trên thế giới và tại Việt Nam:

• Vị trí phân loại học, hình thái, cấu tạo vi phẫu và đặc điểm sinh thái của G. lucidum.
• Khảo sát các chủng loài Ganoderma lưu hành trên thị trường, nhấn mạnh thực trạng nhầm lẫn giữa Linh chi tự nhiên, nấm Lim xanh và các dòng nuôi trồng thu hái tại các địa phương (Hà Giang, Vĩnh Phúc, Quảng Nam, Thừa Thiên Huế, Đắk Lắk, Bình Phước...).
• Chi tiết hóa thành phần hóa học với hơn 260 hợp chất triterpenoid khung lanostan và các chuỗi polysaccharid phân nhánh có trọng lượng phân tử cao, cùng các hợp chất phenolic, sterol (ergosterol) và nguyên tố vi lượng.
• Cơ chế tác dụng dược lý: ức chế tế bào ung thư, điều hòa hệ miễn dịch, hạ đường huyết, chống loét dạ dày, bảo vệ nhu mô gan và chống oxy hóa.
• So sánh các phương pháp tiêu chuẩn hóa trong Dược điển Việt Nam V, Dược điển Mỹ (USP 43), Dược điển Trung Quốc (ChP 2020), Dược điển Hồng Kông (HKCMMS) và Dược điển Châu Âu (EP 11).
• Nguyên tắc thiết lập chất chuẩn đối chiếu từ dược liệu theo quy định của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Hội đồng Dược điển và thực trạng nguồn chất chuẩn dược liệu tại các viện kiểm nghiệm Việt Nam.

Chương 2: Đối tượng, phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết phương tiện và quy trình triển khai thực nghiệm:

• Đối tượng: Các mẫu thể quả Linh chi Việt Nam thu hái tự nhiên và nuôi trồng; các hóa chất tinh khiết phân lập được; cao khô Linh chi thành phẩm.
• Thiết bị và hóa chất: Hệ thống HPLC-DAD, khối phổ ESI-MS, phổ cộng hưởng từ hạt nhân NMR 500 MHz, quang phổ kế UV-VIS, buồng đo HPTLC, thiết bị sấy phun phòng thí nghiệm; các dung môi đạt tiêu chuẩn phân tích và sắc ký (methanol, acetonitril, DCM, ethyl acetat).
• Thiết kế quy trình thực nghiệm: Quy trình chiết phân đoạn và sắc ký cột phân lập chất; quy trình thẩm định phương pháp phân tích theo hướng dẫn ICH Q2(R1); quy trình đánh giá nguyên liệu, đóng ống, kiểm tra độ đồng nhất, thử nghiệm liên phòng để thiết lập chất chuẩn; phương pháp bào chế cao khô bằng sấy phun và kiểm nghiệm chỉ tiêu chất lượng.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Chương 3 trình bày toàn bộ số liệu thực nghiệm thu được theo từng nội dung chuyên biệt:

1. Chiết xuất, phân lập và xác định cấu trúc:

   • Từ phân đoạn dịch chiết dichloromethan của thể quả Linh chi, tiến hành sắc ký cột đã phân lập thành công 03 hợp chất ký hiệu A, B và C với hàm lượng và độ tinh sạch cao.
   • Dữ liệu phổ UV, FT-IR, ESI-MS và NMR ($^1\text{H}$, $^{13}\text{C}$, DEPT, COSY, HSQC, HMBC, NOESY/ROESY) xác định chính xác cấu trúc hóa học của:
     • Hợp chất A: Acid lucidenic N ($C_{27}H_{40}O_{6}$).
     • Hợp chất B: Acid lucidenic E2 ($C_{29}H_{40}O_{8}$).
     • Hợp chất C: Ganodermanontriol ($C_{30}H_{48}O_{4}$).
   • Đánh giá độ tinh khiết sắc ký trên HPLC cho thấy cả 3 hợp chất đều đạt độ tinh khiết trên 95% (đủ tiêu chuẩn làm nguyên liệu thiết lập chất chuẩn).

2. Thiết lập chất chuẩn đối chiếu:

   • Xây dựng và thẩm định phương pháp HPLC kiểm tra độ tinh khiết sắc ký cho từng chất: Phương pháp đạt tính thích hợp hệ thống, tính đặc hiệu cao (tách biệt hoàn toàn pic chính khỏi các pic phân hủy cưỡng bức bởi acid, base, nhiệt độ và chất oxy hóa), độ tuyến tính có hệ số tương quan $r > 0{,}999$.
   • Xác định tạp bay hơi (mất khối lượng do làm khô) và tạp vô cơ (tro sulfat) của các nguyên liệu đầu vào.
   • Thử nghiệm độ đồng nhất đóng lọ đạt yêu cầu theo quy định.
   • Kết quả thử nghiệm liên phòng giữa Viện Kiểm nghiệm thuốc Trung ương và Viện Kiểm nghiệm thuốc TP.HCM khẳng định tính tương thích về kết quả phân tích độ tinh khiết sắc ký.
   • Xác định giá trị ấn định hàm lượng cho 03 chất chuẩn: Chuẩn acid lucidenic N, chuẩn acid lucidenic E2 và chuẩn ganodermanontriol.
   • Đánh giá độ ổn định của các chất chuẩn đóng lọ trong điều kiện bảo quản quy định ghi nhận chất lượng chuẩn được duy trì ổn định.

3. Định tính, định lượng triterpenoid trong dược liệu:

   • SKLM/HPTLC: Xây dựng hệ dung môi triển khai phù hợp cho phép phát hiện rõ các vết phát huỳnh quang đặc trưng dưới đèn UV 366 nm sau khi phun thuốc thử acid sulfuric 10% trong ethanol.
   • Định lượng acid ganoderic A bằng HPLC-DAD: Thẩm định đầy đủ tính thích hợp hệ thống, độ đặc hiệu, độ tuyến tính, độ đúng, độ lặp lại và độ chính xác trung gian; ứng dụng định lượng trên các mẫu Linh chi Việt Nam.
   • Định lượng đồng thời 5 triterpenoid bằng HPLC-DAD: Tối ưu hóa điều kiện sắc ký, phân tách hoàn toàn 5 pic marker triterpenoid trong mẫu thử; phương pháp có giới hạn phát hiện (LOD) và giới hạn định lượng (LOQ) phù hợp, độ thu hồi và độ lặp lại đạt yêu cầu phân tích định lượng.
   • Định lượng triterpenoid và sterol tổng bằng UV-VIS: Xây dựng đường chuẩn với acid oleanolic, phản ứng tạo màu với hỗn hợp vanillin – acid acetic – acid perchloric, xác định tổng hàm lượng triterpenoid và sterol trong các mẫu Linh chi tự nhiên và nuôi trồng.

4. Định lượng polysaccharid bằng UV-VIS:

   • Tối ưu hóa tỷ lệ ethanol để tủa triệt để polysaccharid từ dịch chiết nước; thẩm định phương pháp đo quang với đường chuẩn glucose; khảo sát hàm lượng polysaccharid toàn phần trên các mẫu nghiên cứu.

5. Đề xuất dự thảo tiêu chuẩn Linh chi:

   • Tổng hợp các kết quả thực nghiệm để xây dựng bảng tiêu chuẩn chất lượng đề xuất bổ sung vào chuyên luận Linh chi trong Dược điển Việt Nam, bổ sung các phép thử định tính bằng chất chuẩn đối chiếu và các chỉ tiêu định lượng hoạt chất chính.

6. Điều chế và kiểm nghiệm cao khô Linh chi:

   • Khảo sát quá trình cô đặc cao lỏng Linh chi (đánh giá hàm lượng chất rắn).
   • Tối ưu hóa công thức thêm tá dược mang chống dính và điều kiện vận hành thiết bị sấy phun (nhiệt độ khí sấy, tốc độ phun), khắc phục hiện tượng bột dính cyclon thu hồi.
   • Đánh giá chất lượng 3 lô cao khô thành phẩm: Độ ẩm (mất khối lượng do làm khô), tro sulfat, định tính sắc ký và định lượng tổng lượng triterpenoid, sterol bằng UV-VIS.

Chương 4: Bàn luận

Chương 4 tập trung phân tích, lý giải khoa học cho các kết quả đạt được:

• Về việc lựa chọn chất marker: Luận luận tính đại diện sinh học và phân tích của acid ganoderic A, acid lucidenic N, acid lucidenic E2 và ganodermanontriol trong loài G. lucidum, chứng minh tính ưu việt của việc dùng các chất này để kiểm soát chất lượng và nhận diện dược liệu.
• Về quá trình chiết xuất, phân lập: Đánh giá hiệu quả của hệ dung môi phân đoạn và sắc ký cột silica gel trong việc thu nhận các hợp chất triterpenoid có độ tinh khiết cao.
• Về công tác thiết lập chuẩn: So sánh quy trình thiết lập chất chuẩn của luận án với các hướng dẫn của WHO, Dược điển Mỹ và Hội đồng Dược điển Châu Âu; tính pháp lý và kỹ thuật của thử nghiệm liên phòng để ấn định giá trị.
• Về các phương pháp kiểm nghiệm: So sánh ưu - nhược điểm giữa phương pháp đo quang UV-VIS tổng hàm lượng (đơn giản, dễ áp dụng tại các cơ sở kiểm nghiệm thông thường) và phương pháp HPLC định lượng đơn chất/đồng thời đa chất (độ đặc hiệu cao, nhận diện vân tay sắc ký chính xác).
• Về đề xuất chỉ tiêu chuyên luận: Phân tích tính khả thi khi áp dụng các chỉ tiêu mới vào thực tế kiểm nghiệm tại Việt Nam.
• Về công nghệ sấy phun cao khô: Đánh giá ảnh hưởng của nồng độ chất rắn và tỷ lệ tá dược mang đến hiệu suất thu hồi bột cao và độ ổn định của các hoạt chất triterpenoid sau quá trình sấy phun nhiệt độ cao.

Kết quả và những đóng góp mới

Các kết quả nghiên cứu mang lại những đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn kiểm nghiệm dược liệu:

1. Đóng góp về chất chuẩn đối chiếu: Đã phân lập thành công 03 hợp chất tinh khiết có độ sạch trên 95% gồm acid lucidenic N, acid lucidenic E2 và ganodermanontriol từ nguồn thể quả Linh chi Việt Nam; hoàn thiện hồ sơ khoa học thẩm định phương pháp phân tích, xác định tạp bay hơi, tạp vô cơ, độ đồng nhất, kết quả đánh giá liên phòng và ấn định giá trị hàm lượng để thiết lập thành công 03 chất chuẩn đối chiếu hóa học phục vụ công tác kiểm nghiệm.
2. Đóng góp về phương pháp kiểm nghiệm và tiêu chuẩn hóa:
   • Xây dựng và thẩm định hoàn chỉnh các quy trình kiểm nghiệm: Định tính triterpenoid bằng TLC/HPTLC sử dụng chất chuẩn đối chiếu; định lượng acid ganoderic A bằng HPLC; định lượng đồng thời 5 triterpenoid bằng HPLC; định lượng tổng hàm lượng triterpenoid và sterol bằng quang phổ hấp thụ UV-VIS; định lượng polysaccharid toàn phần bằng quang phổ hấp thụ UV-VIS.
   • Xây dựng dự thảo nâng cấp chuyên luận Linh chi cho Dược điển Việt Nam, khắc phục triệt để khoảng trống kỹ thuật của DĐVN V (vốn chưa có chất chuẩn hóa học và chưa có chỉ tiêu định lượng hoạt chất sinh học).
3. Đóng góp về công nghệ bào chế cao định chuẩn: Xác định được các thông số kỹ thuật thích hợp trong quy trình sấy phun tạo cao khô Linh chi từ dịch chiết nước, kiểm soát được các chỉ tiêu chất lượng của cao khô (độ ẩm, tro sulfat, hàm lượng triterpenoid và sterol tổng), định hướng tiêu chuẩn hóa nguyên liệu cao khô cho sản xuất công nghiệp.

Kiến nghị của luận án: Đề xuất Hội đồng Dược điển Việt Nam xem xét đưa các chỉ tiêu định tính bằng chất chuẩn đối chiếu và định lượng triterpenoid, polysaccharid vào chuyên luận Linh chi trong các lần xuất bản hoặc bổ sung tiếp theo; kiến nghị Viện Kiểm nghiệm thuốc Trung ương và Viện Kiểm nghiệm thuốc TP.HCM sản xuất, phân phối các chất chuẩn acid lucidenic N, acid lucidenic E2, ganodermanontriol và acid ganoderic A để phục vụ mạng lưới kiểm nghiệm trên toàn quốc.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Căn cứ vào nội dung và phạm vi triển khai thực tế của luận án:

• Hạn chế: Nghiên cứu chủ yếu tập trung khảo sát trên các chủng Linh chi đỏ (G. lucidum) thu thập tại một số vùng đại diện của Việt Nam và các cơ sở nuôi trồng nhất định; số lượng marker triterpenoid tinh khiết được phân lập để thiết lập chuẩn dừng lại ở 03 hợp chất; việc đánh giá độ ổn định của chất chuẩn và cao khô mới thực hiện trong khung thời gian khảo sát của đề tài.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu chiết xuất, phân lập thêm các dẫn xuất triterpenoid đặc trưng khác để đa dạng hóa nguồn chất chuẩn đối chiếu; tiếp tục theo dõi độ ổn định dài hạn của các chất chuẩn và cao khô Linh chi trong các điều kiện bảo quản khác nhau; nghiên cứu nâng quy mô thiết bị sấy phun từ quy mô phòng thí nghiệm lên quy mô pilot phục vụ sản xuất công nghiệp thuốc từ dược liệu.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên ngành hữu ích cho nhiều nhóm đối tượng:

• Cán bộ nghiên cứu, nghiên cứu sinh, học viên chuyên ngành Kiểm nghiệm thuốc và độc chất, Hóa dược, Dược liệu: Tham khảo quy trình phân lập các hợp chất tự nhiên khung lanostan, phương pháp phân tích phổ cộng hưởng từ hạt nhân (1D/2D NMR) và khối phổ (MS) để giải cấu trúc hóa học phức tạp; quy trình thẩm định phương pháp phân tích theo hướng dẫn ICH.
• Kiểm nghiệm viên tại các viện, trung tâm kiểm nghiệm thuốc: Ứng dụng trực tiếp các quy trình định tính SKLM, định lượng HPLC đơn chất/đồng thời 5 chất và đo quang UV-VIS để kiểm soát chất lượng nguyên liệu Linh chi và các chế phẩm trên thị trường.
• Cơ quan quản lý, Hội đồng Dược điển: Cung cấp luận cứ khoa học và số liệu thực nghiệm tin cậy để thẩm định, nâng cấp chuyên luận Linh chi trong Dược điển Việt Nam.
• Doanh nghiệp sản xuất dược phẩm và thực phẩm bảo vệ sức khỏe: Tham khảo các thông số công nghệ sấy phun điều chế cao khô Linh chi và các tiêu chuẩn kiểm soát chất lượng cao định chuẩn nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm thương mại.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án đã phân lập thành công những hợp chất nào để phục vụ thiết lập chất chuẩn đối chiếu?
Luận án đã chiết xuất và phân lập được 03 hợp chất tinh khiết có độ tinh khiết sắc ký trên 95% từ phân đoạn dịch chiết dichloromethan của nấm Linh chi Việt Nam, gồm: Hợp chất A là acid lucidenic N ($C_{27}H_{40}O_{6}$), Hợp chất B là acid lucidenic E2 ($C_{29}H_{40}O_{8}$) và Hợp chất C là ganodermanontriol ($C_{30}H_{48}O_{4}$).

2. Điểm khác biệt căn bản giữa chuyên luận Linh chi trong Dược điển Việt Nam V hiện hành và đề xuất nâng cấp của luận án là gì?
DĐVN V hiện chỉ có các chỉ tiêu mô tả cảm quan, vi phẫu, độ ẩm, tro, chất chiết được và định tính bằng sắc ký lớp mỏng so sánh với mẫu dược liệu Linh chi chuẩn (chưa có chất chuẩn đối chiếu hóa học và chưa có chỉ tiêu định lượng). Luận án đề xuất bổ sung phép thử định tính dùng chất chuẩn đối chiếu hóa học, cùng các chỉ tiêu định lượng nhóm triterpenoid (bằng HPLC và UV-VIS) và polysaccharid toàn phần (bằng UV-VIS).

3. Phương pháp quang phổ hấp thụ UV-VIS được luận án sử dụng để định lượng những nhóm hoạt chất nào và dựa trên nguyên tắc gì?
Phương pháp UV-VIS được ứng dụng cho 2 chỉ tiêu:

• Định lượng tổng lượng triterpenoid và sterol: Dựa trên phản ứng của mẫu với hỗn hợp thuốc thử vanillin – acid acetic và acid perchloric tạo phức màu tím có cực đại hấp thụ ở bước sóng 540 – 550 nm, tính toán kết quả quy về acid oleanolic.
• Định lượng polysaccharid toàn phần: Dịch chiết nước được tủa bằng ethanol để thu nhận polysaccharid, sau đó tạo phản ứng màu với thuốc thử trong môi trường acid sulfuric đậm đặc, đo quang và tính quy về glucose chuẩn.

4. Quy trình điều chế cao khô Linh chi trong luận án sử dụng kỹ thuật nào và cần khảo sát các yếu tố kỹ thuật nào?
Luận án áp dụng kỹ thuật sấy phun từ cao lỏng Linh chi dạng lỏng. Quá trình thực nghiệm đã tiến hành khảo sát nồng độ dịch chiết cao lỏng (tỷ lệ 1:1 và 2:1, xác định hàm lượng chất rắn), tỷ lệ tá dược mang phối hợp để chống bám dính thành cyclon buồng sấy, cùng các thông số vận hành thiết bị sấy phun như nhiệt độ khí sấy đầu vào, nhiệt độ khí ra và tốc độ phun dịch chiết nhằm thu được bột cao khô đạt yêu cầu chất lượng.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của nghiên cứu sinh Dương Minh Tân đã hoàn thành toàn diện các mục tiêu nghiên cứu thông qua việc phân lập và thiết lập thành công 03 chất chuẩn đối chiếu hóa học từ Linh chi Việt Nam gồm acid lucidenic N, acid lucidenic E2 và ganodermanontriol. Tác giả đã xây dựng, thẩm định hệ thống phương pháp phân tích định tính và định lượng đáng tin cậy cho các nhóm hoạt chất sinh học triterpenoid và polysaccharid, từ đó đề xuất dự thảo nâng cấp chuyên luận Linh chi cho Dược điển Việt Nam. Đồng thời, công trình đã xác lập thành công quy trình sấy phun điều chế cao khô Linh chi định chuẩn, tạo nền tảng kỹ thuật thiết thực phục vụ công tác kiểm nghiệm và phát triển công nghiệp dược liệu trong nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Việt Nam có một hệ sinh thái phong phú và đa dạng, một tiềm năng lớn về tài nguyên dược liệu (thực vật, động vật, khoáng vật). Dẫu vậy, việc bảo tồn và phát triển nguồn dược liệu tại nước ta đang đối mặt với không ít thách thức. Những vấn đề nổi cộm bao gồm quy hoạch phát triển dược liệu thiếu đồng bộ, công tác bảo tồn và phát triển nguồn gen dược liệu còn hạn chế, tiêu chuẩn hóa dược liệu chưa được chú trọng đúng mức, cùng với đó là việc hiện đại hóa sản xuất và giám sát chất lượng thuốc từ dược liệu vẫn chưa theo kịp nhu cầu thực tế. Trong “Chương trình phát triển công nghiệp dược, dược liệu sản xuất trong nước đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045” (được ban hành theo Quyết định số 376/QĐ- TTg ngày 17/03/2021 của Thủ tướng Chính phủ [21]) có nêu rõ phát huy lợi thế nguồn dược liệu trong nước, đặc biệt là các loại dược liệu đặc hữu, quý, có giá trị kinh tế cao; trong đó mục tiêu cụ thể đến năm 2025 là thuốc sản xuất trong nước đạt 75 % số lượng sử dụng và 60 % giá trị thị trường, tỷ lệ sử dụng dược liệu nguồn gốc trong nước, thuốc từ dược liệu tăng thêm ít nhất 10 % so với năm 2020.

Đồng thời, “nghiên cứu chiết xuất dược liệu công nghệ cao, bào chế, sản xuất thuốc, nguyên liệu làm thuốc từ một số dược liệu đặc hữu, có giá trị kinh kế cao trong nước, phát triển các sản phẩm quốc gia từ dược liệu Việt Nam” và “phân lập, định danh hoạt chất chính, tiêu chuẩn hóa các sản phẩm thuốc dược liệu mang tính đặc thù của Việt Nam” là những giải pháp chủ lực cũng được đề cập trong Quyết định này [21]. Linh chi (Ganoderma lucidum (Leyss ex.) Karst) từ lâu đã được sử dụng trong dân gian [17], có công năng hành khí, hoạt huyết, tư bổ chính khí; chủ trị hư lao, khí huyết ứ trệ [18]. Y học hiện đại cũng ghi nhận một số tác dụng dược lý của Linh chi trên thực nghiệm như: điều hòa miễn dịch, chống ung thư, bảo vệ gan, chống đái tháo đường, bảo vệ thần kinh, bảo vệ tim mạch và các tác dụng khác [11]. Trên thị trường Việt Nam hiện nay, các sản phẩm gắn mác “Linh chi” như nấm Linh Chi, nấm Lim Xanh, Linh Chi Hàn Quốc, Linh chi Nhật Bản, Linh chi Trung Quốc, … xuất hiện tràn lan với nguồn gốc đa dạng, từ nuôi trồng đến thu hái tự nhiên, dưới nhiều dạng như nấm nguyên bản, thái lát, bột mịn, túi lọc, cao đặc hay viên nang.

Sự phong phú này, dù phản ánh nhu cầu lớn, lại đi kèm với chất lượng không đồng đều, dễ gây nhầm lẫn và khó khăn cho người tiêu dùng. Do đó, việc nâng cấp tiêu chuẩn chất lượng Linh chi trở nên cấp thiết để kiểm soát hiệu quả dược liệu này. Hiện tại, chuyên luận Linh chi trong Dược điển Việt Nam V chỉ dừng ở mức định tính bằng phản ứng hóa học và sắc ký lớp mỏng, chưa có chuẩn đối chiếu hóa học phù hợp và chưa có chỉ tiêu định lượng các hoạt chất trong Linh chi. Như vậy, cần thiết phải thiết lập chất chuẩn phù hợp, đảm bảo chất 1 lượng để làm cơ sở cho việc kiểm nghiệm và nâng cấp tiêu chuẩn chất lượng Linh chi.

Xuất phát từ nhu cầu trên, đề tài “Nghiên cứu tiêu chuẩn hóa Linh chi Việt Nam (Ganoderma lucidum (Leyss ex.) Karst) và cao khô Linh chi” được tiến hành với các mục tiêu sau: 1. Chiết xuất, phân lập được 03 hợp chất có độ tinh khiết tối thiểu 95% và thiết lập các chất chuẩn từ nguyên liệu phân lập được từ Linh chi Việt Nam (Ganoderma lucidum (Leyss ex.