Luận Văn Thạc Sĩ Về Phân Tích Chuỗi Giá Trị Cam Tại Huyện Mai Sơn, Tỉnh Sơn La

Phân tích chuỗi giá trị cam tại huyện Mai Sơn, tỉnh Sơn La qua luận văn thạc sĩ, giúp hiểu rõ hiệu quả kinh tế và tiềm năng phát triển ngành cam.

• Tác giả: Lò Văn Quân
• Người hướng dẫn: TS. Hồ Văn Bắc
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Kinh tế Nông nghiệp
• Đề tài: Phân Tích Chuỗi Giá Trị Cam Tại Huyện Mai Sơn, Sơn La
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu đề tài
• 1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.4. Những đóng góp, ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• 2. CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI
• 2.1. Cơ sở lý luận của đề tài
• 2.1.1. Một số khái niệm cơ bản về chuỗi và chuỗi giá trị
• 3. ĐẶC ĐIỂM ĐỊA BÀN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm địa bàn nghiên cứu
• 3.2. Điều kiện tự nhiên
• 3.3. Điều kiện kinh tế
• 3.4. Nội dung và phương pháp nghiên cứu
• 3.4.1. Phương pháp nghiên cứu
• 3.4.2. Phương pháp chọn mẫu điều tra
• 3.4.3. Phương pháp xử lý và phân tích dữ liệu
• 3.5. Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu
• 3.5.1. Nhóm chỉ tiêu thể hiện điều kiện sản xuất, kinh doanh
• 3.5.2. Các chỉ tiêu thể hiện kết quả của các tác nhân tham gia chuỗi giá trị
• 3.5.3. Các chỉ tiêu thể hiện hiệu quả
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thực trạng sản xuất, tiêu thụ cam trên địa bàn huyện Mai Sơn
• 4.1.1. Thực trạng sản xuất cam trên địa bàn huyện Mai Sơn
• 4.1.2. Thực trạng tiêu thụ cam trên địa bàn huyện Mai Sơn
• 4.2. Thực trạng chuỗi giá trị cam tại huyện Mai Sơn, tỉnh Sơn La
• 4.2.1. Kênh tiêu thụ sản phẩm cam tại huyện Mai Sơn, tỉnh Sơn La
• 4.2.2. Thực trạng hoạt động của các tác nhân trong chuỗi giá trị sản phẩm cam Mai Sơn
• 4.2.3. Phân tích kinh tế chuỗi giá trị sản phẩm cam Mai Sơn theo từng tác nhân của các kênh tiêu thụ
• 4.2.4. Phân tích ma trận SWOT chuỗi giá trị cam Mai Sơn
• 4.3. Thách thức
• 4.4. Giải pháp nhằm cải thiện chuỗi giá trị cam Mai Sơn của huyện Mai Sơn trong những năm tới
• 4.4.1. Các căn cứ đề xuất giải pháp
• 4.4.2. Giải pháp tăng cường cải thiện chuỗi giá trị cam Mai Sơn
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Phân tích chuỗi giá trị cam tại huyện Mai Sơn Sơn La

Phân tích chuỗi giá trị là một phương pháp quan trọng để hiểu rõ các hoạt động từ sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm cam tại huyện Mai Sơn, Sơn La. Chuỗi giá trị cam bao gồm các giai đoạn từ trồng trọt, thu hoạch, chế biến, phân phối đến tiêu thụ. Mỗi giai đoạn đều có sự tham gia của các tác nhân khác nhau như nông dân, nhà thu mua, nhà phân phối và người tiêu dùng. Phân tích chuỗi giá trị giúp xác định các điểm mạnh, điểm yếu và cơ hội cải thiện để tối ưu hóa giá trị kinh tế của sản phẩm cam.

1.1. Thực trạng sản xuất cam tại huyện Mai Sơn

Thực trạng sản xuất cam tại huyện Mai Sơn cho thấy, cam là một trong những cây trồng chủ lực của địa phương. Diện tích trồng cam lớn, tập trung chủ yếu ở xã Chiềng Ban. Tuy nhiên, sản xuất cam vẫn gặp nhiều khó khăn như thiếu kỹ thuật canh tác hiện đại, phương tiện bảo quản hạn chế và thiếu sự liên kết chặt chẽ giữa các tác nhân trong chuỗi. Giá trị cam chưa được khai thác tối đa do sản phẩm chủ yếu được bán thô qua các kênh thu mua nhỏ lẻ.

1.2. Kênh tiêu thụ và thị trường cam

Kênh tiêu thụ cam tại huyện Mai Sơn chủ yếu thông qua các tác nhân thu mua và bán lẻ. Sản phẩm cam được tiêu thụ chủ yếu tại các chợ địa phương như chợ Chiềng Mung và chợ Mai Sơn. Thị trường cam chưa được mở rộng do thiếu sự kết nối với các nhà máy chế biến và thị trường xuất khẩu. Điều này làm hạn chế khả năng tăng giá trị và sức cạnh tranh của sản phẩm cam trên thị trường.

II. Đánh giá hiệu quả kinh tế của chuỗi giá trị cam

Đánh giá hiệu quả kinh tế của chuỗi giá trị cam tại huyện Mai Sơn cho thấy, mặc dù cam là cây trồng mang lại thu nhập đáng kể cho nông dân, nhưng lợi nhuận phân bổ không đồng đều giữa các tác nhân. Nông dân thường nhận được giá thấp do phụ thuộc vào các tác nhân thu mua. Phân tích kinh tế cũng chỉ ra rằng, việc thiếu sự liên kết và hỗ trợ từ các cơ quan quản lý địa phương làm giảm hiệu quả tổng thể của chuỗi giá trị.

2.1. Phân tích chi phí và lợi nhuận

Phân tích chi phí và lợi nhuận trong chuỗi giá trị cam cho thấy, chi phí sản xuất cao do phụ thuộc vào các yếu tố đầu vào như phân bón, thuốc bảo vệ thực vật. Lợi nhuận của nông dân thấp hơn so với các tác nhân thu mua và bán lẻ. Điều này đòi hỏi cần có các giải pháp hỗ trợ giảm chi phí và tăng giá trị sản phẩm thông qua việc cải thiện kỹ thuật canh tác và bảo quản.

2.2. Phân tích SWOT chuỗi giá trị cam

Phân tích SWOT đã chỉ ra các điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức của chuỗi giá trị cam tại huyện Mai Sơn. Điểm mạnh bao gồm điều kiện tự nhiên thuận lợi và tiềm năng thị trường lớn. Điểm yếu là thiếu sự liên kết và công nghệ bảo quản. Cơ hội là sự hỗ trợ từ chính sách phát triển nông nghiệp, trong khi thách thức là sự cạnh tranh từ các vùng sản xuất cam khác.

III. Giải pháp phát triển bền vững chuỗi giá trị cam

Giải pháp phát triển bền vững cho chuỗi giá trị cam tại huyện Mai Sơn cần tập trung vào việc tăng cường liên kết giữa các tác nhân, nâng cao chất lượng sản phẩm và mở rộng thị trường tiêu thụ. Hỗ trợ nông dân thông qua đào tạo kỹ thuật và cung cấp vốn đầu tư là yếu tố then chốt để cải thiện hiệu quả sản xuất. Phát triển bền vững cũng đòi hỏi sự tham gia tích cực của các cơ quan quản lý và doanh nghiệp trong việc xây dựng các mô hình liên kết hiệu quả.

3.1. Tăng cường liên kết và hỗ trợ nông dân

Tăng cường liên kết giữa các tác nhân trong chuỗi giá trị cam là giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả kinh tế. Hỗ trợ nông dân thông qua việc cung cấp vốn, kỹ thuật canh tác và bảo quản sẽ giúp giảm chi phí sản xuất và tăng giá trị sản phẩm. Các mô hình hợp tác xã hoặc liên kết với doanh nghiệp cần được khuyến khích để tạo sự ổn định trong sản xuất và tiêu thụ.

3.2. Mở rộng thị trường và xuất khẩu

Mở rộng thị trường và xuất khẩu nông sản là hướng đi quan trọng để tăng giá trị của sản phẩm cam. Huyện Mai Sơn cần tận dụng các chính sách hỗ trợ từ nhà nước để kết nối với các thị trường lớn hơn, đặc biệt là thị trường quốc tế. Việc xây dựng thương hiệu và đảm bảo chất lượng sản phẩm là yếu tố then chốt để tăng sức cạnh tranh trên thị trường.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh ngành nông nghiệp Việt Nam ngày càng phát triển, cây cam được xem là một trong những mặt hàng chủ lực có giá trị kinh tế cao, góp phần chuyển dịch cơ cấu cây trồng và nâng cao thu nhập cho người nông dân. Tại huyện Mai Sơn, tỉnh Sơn La, diện tích trồng cam chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu sản xuất nông nghiệp với điều kiện tự nhiên thuận lợi như địa hình đa dạng, khí hậu mát mẻ và hệ thống giao thông phát triển. Giai đoạn 2018-2020, diện tích đất sản xuất nông nghiệp của huyện tăng bình quân 2,19%/năm, trong đó cam là cây ăn quả có múi được chú trọng phát triển. Tuy nhiên, sản phẩm cam tại đây vẫn đối mặt với nhiều thách thức như chi phí sản xuất cao, thiếu liên kết giữa các tác nhân trong chuỗi giá trị, cũng như hạn chế về công nghệ bảo quản và chế biến.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận về chuỗi giá trị cam, đánh giá thực trạng từng mối liên kết trong chuỗi giá trị cam tại huyện Mai Sơn trong giai đoạn 2018-2021, đồng thời đề xuất các giải pháp phát triển bền vững chuỗi giá trị này. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các tác nhân sản xuất tại xã Chiềng Ban, các tác nhân thu gom và tiêu thụ tại các phường Chiềng Sinh, Hát Lót, Chiềng Cơi và thành phố Sơn La. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả kinh tế, thúc đẩy liên kết chuỗi giá trị và phát triển nông nghiệp bền vững tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình phân tích chuỗi giá trị nông nghiệp, trong đó khái niệm chuỗi giá trị được hiểu là toàn bộ các hoạt động từ sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm, tạo ra giá trị gia tăng qua từng khâu. Theo Kaplinsky và Morris (2011), chuỗi giá trị bao gồm các tác nhân như người sản xuất, thu gom, chế biến, bán buôn, bán lẻ và các dịch vụ hỗ trợ như cung ứng vật tư, tài chính, hậu cần. Khung phân tích của Porter (1985) được áp dụng để đánh giá lợi thế cạnh tranh thông qua phân tích các hoạt động sơ cấp và hỗ trợ trong chuỗi giá trị, từ đó xác định các nguồn lợi thế cạnh tranh và các điểm nghẽn trong chuỗi.

Các khái niệm chính bao gồm:

• Chuỗi giá trị nông sản: Tập hợp các tác nhân và hoạt động tạo ra giá trị gia tăng cho sản phẩm nông nghiệp từ sản xuất đến tiêu thụ.
• Tác nhân trong chuỗi: Các chủ thể tham gia như hộ sản xuất, thương nhân, doanh nghiệp chế biến, người tiêu dùng.
• Liên kết ngang và liên kết dọc: Liên kết giữa các tác nhân cùng khâu hoặc khác khâu nhằm tăng hiệu quả sản xuất và tiêu thụ.
• Quản trị chuỗi giá trị: Cơ chế điều phối, tổ chức và kiểm soát các hoạt động trong chuỗi để đảm bảo hiệu quả và bền vững.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp phương pháp thu thập số liệu thứ cấp và sơ cấp. Số liệu thứ cấp được thu thập từ các báo cáo của Sở Nông nghiệp & PTNT tỉnh Sơn La, các tài liệu chính sách và số liệu thống kê giai đoạn 2018-2020. Số liệu sơ cấp được thu thập năm 2021 thông qua khảo sát 45 hộ sản xuất cam tại xã Chiềng Ban, 20 người thu gom cam tại phường Chiềng Sinh, 10 hộ thu mua và bán lẻ cam tại các chợ Chiềng Mung, Mai Sơn và Chiềng Mai, cùng 10 người tiêu dùng cam tại các khu vực này.

Phương pháp chọn mẫu là ngẫu nhiên có chủ đích nhằm đảm bảo đại diện cho các tác nhân chính trong chuỗi giá trị cam. Phân tích dữ liệu sử dụng phương pháp thống kê mô tả và so sánh, kết hợp phân tích SWOT để đánh giá điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức của chuỗi giá trị cam tại huyện Mai Sơn. Timeline nghiên cứu kéo dài từ năm 2018 đến 2021, tập trung vào đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp phát triển chuỗi giá trị.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng sản xuất cam: Diện tích trồng cam tại huyện Mai Sơn tăng bình quân khoảng 2,19%/năm trong giai đoạn 2018-2020, với xã Chiềng Ban là vùng trọng điểm sản xuất. Năng suất cam trung bình đạt khoảng 15 tấn/ha, tuy nhiên chi phí sản xuất cao do thiếu liên kết trong cung ứng vật tư và kỹ thuật canh tác.

2. Thực trạng tiêu thụ cam: Kênh tiêu thụ chủ yếu là qua các thương lái thu gom và bán lẻ tại các chợ địa phương. Khoảng 70% sản lượng cam được tiêu thụ nội địa, còn lại chưa có sự kết nối hiệu quả với các nhà máy chế biến hoặc thị trường xuất khẩu. Giá bán cam dao động từ 15.000 đến 30.000 đồng/kg tùy loại và chất lượng.

3. Phân tích chuỗi giá trị: Chuỗi giá trị cam tại Mai Sơn vận hành khá tốt từ sản xuất đến bán lẻ, nhưng mức độ phối hợp giữa các tác nhân còn thấp. Lợi nhuận của hộ sản xuất chiếm khoảng 40% tổng giá trị chuỗi, trong khi các khâu thu gom và bán lẻ chiếm phần còn lại. Việc thiếu liên kết dọc và công nghệ chế biến hạn chế giá trị gia tăng của sản phẩm.

4. Phân tích SWOT:

   • Điểm mạnh: Điều kiện tự nhiên thuận lợi, diện tích trồng cam lớn, thị trường nội địa ổn định.
   • Điểm yếu: Thiếu công nghệ bảo quản, liên kết chuỗi lỏng lẻo, chi phí sản xuất cao.
   • Cơ hội: Chính sách hỗ trợ phát triển nông nghiệp, tiềm năng mở rộng thị trường xuất khẩu.
   • Thách thức: Cạnh tranh với cam nhập khẩu, biến động giá cả, rủi ro thiên tai.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của những hạn chế trong chuỗi giá trị cam là do sự thiếu liên kết chặt chẽ giữa các tác nhân, đặc biệt là giữa người sản xuất với các nhà thu mua và chế biến. Điều này dẫn đến việc người nông dân thường phải bán sản phẩm với giá thấp cho thương lái, giảm lợi nhuận và động lực đầu tư nâng cao chất lượng. So với các nghiên cứu về chuỗi giá trị cây ăn quả tại các địa phương khác như Nghệ An hay Phù Yên, Mai Sơn còn thiếu các mô hình hợp tác xã, tổ hợp tác và chưa áp dụng rộng rãi các tiêu chuẩn VietGAP hay GlobalGAP.

Việc thiếu các nhà máy chế biến quy mô lớn và công nghệ bảo quản hiện đại cũng làm giảm khả năng nâng cao giá trị gia tăng và mở rộng thị trường xuất khẩu. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bổ lợi nhuận theo từng khâu trong chuỗi và bảng so sánh năng suất, giá bán cam qua các năm để minh họa xu hướng và hiệu quả kinh tế.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Nâng cao năng suất và chất lượng cam: Tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật canh tác theo tiêu chuẩn VietGAP, áp dụng các tiến bộ khoa học công nghệ trong chăm sóc và phòng trừ sâu bệnh. Mục tiêu tăng năng suất trung bình lên 18 tấn/ha trong vòng 3 năm tới. Chủ thể thực hiện là các cơ quan nông nghiệp huyện phối hợp với các tổ chức chuyên môn.

2. Cải thiện kênh phân phối sản phẩm: Xây dựng các hợp tác xã, tổ hợp tác liên kết người sản xuất với các nhà thu mua và doanh nghiệp chế biến để tạo chuỗi liên kết bền vững, giảm chi phí trung gian và tăng giá trị sản phẩm. Thời gian thực hiện trong 2 năm, do UBND huyện và các tổ chức nông dân chủ trì.

3. Phát triển công nghệ bảo quản và chế biến: Thu hút đầu tư xây dựng nhà máy chế biến cam quy mô vừa và lớn, áp dụng công nghệ bảo quản hiện đại nhằm kéo dài thời gian bảo quản và đa dạng hóa sản phẩm. Mục tiêu hoàn thành trong 5 năm, phối hợp giữa doanh nghiệp và chính quyền địa phương.

4. Tăng cường liên kết hỗ trợ vốn: Thiết lập các quỹ hỗ trợ tín dụng ưu đãi cho các tác nhân trong chuỗi giá trị, đặc biệt là hộ sản xuất nhỏ lẻ để đầu tư mở rộng sản xuất và áp dụng công nghệ mới. Thời gian triển khai trong 1-2 năm, do Ngân hàng chính sách xã hội và các tổ chức tài chính thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Người nông dân trồng cam: Nắm bắt được thực trạng và các giải pháp nâng cao hiệu quả sản xuất, từ đó áp dụng kỹ thuật canh tác và tham gia liên kết chuỗi giá trị để tăng thu nhập.

2. Các nhà quản lý địa phương: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách hỗ trợ phát triển nông nghiệp, thúc đẩy liên kết chuỗi giá trị và phát triển kinh tế địa phương bền vững.

3. Doanh nghiệp chế biến và thương mại: Hiểu rõ cấu trúc chuỗi giá trị cam tại Mai Sơn, từ đó có chiến lược đầu tư, liên kết với người sản xuất và mở rộng thị trường tiêu thụ.

4. Các nhà nghiên cứu và học viên ngành kinh tế nông nghiệp: Tham khảo phương pháp nghiên cứu, phân tích chuỗi giá trị và các kết quả thực tiễn để phát triển các đề tài nghiên cứu liên quan.

Câu hỏi thường gặp

1. Chuỗi giá trị cam là gì và tại sao quan trọng?
   Chuỗi giá trị cam bao gồm tất cả các hoạt động từ sản xuất, thu gom, chế biến đến tiêu thụ sản phẩm cam. Nó quan trọng vì giúp tối ưu hóa lợi ích kinh tế cho các tác nhân, nâng cao chất lượng sản phẩm và phát triển bền vững ngành hàng.

2. Phương pháp nghiên cứu chính được sử dụng trong luận văn là gì?
   Luận văn sử dụng phương pháp khảo sát thực địa kết hợp thu thập số liệu thứ cấp, phân tích thống kê mô tả và SWOT để đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp phát triển chuỗi giá trị cam.

3. Những khó khăn lớn nhất trong chuỗi giá trị cam tại Mai Sơn là gì?
   Khó khăn gồm chi phí sản xuất cao, thiếu liên kết giữa các tác nhân, công nghệ bảo quản và chế biến hạn chế, cũng như thị trường tiêu thụ chưa đa dạng và ổn định.

4. Giải pháp nào được đề xuất để nâng cao hiệu quả chuỗi giá trị cam?
   Các giải pháp gồm nâng cao kỹ thuật canh tác, xây dựng liên kết chuỗi giá trị, phát triển công nghệ bảo quản và chế biến, cùng tăng cường hỗ trợ vốn cho các tác nhân.

5. Ai nên sử dụng kết quả nghiên cứu này?
   Người nông dân, nhà quản lý địa phương, doanh nghiệp chế biến và thương mại, cũng như các nhà nghiên cứu ngành kinh tế nông nghiệp đều có thể ứng dụng kết quả để phát triển ngành cam tại Mai Sơn.

Kết luận

• Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về chuỗi giá trị cam, làm rõ vai trò của các tác nhân trong chuỗi tại huyện Mai Sơn.
• Đánh giá thực trạng sản xuất, tiêu thụ và phân tích chi tiết chuỗi giá trị cam giai đoạn 2018-2021, chỉ ra những điểm mạnh và hạn chế.
• Xác định các thách thức như liên kết lỏng lẻo, chi phí sản xuất cao và thiếu công nghệ bảo quản, chế biến hiện đại.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao năng suất, cải thiện kênh phân phối, phát triển công nghệ và hỗ trợ vốn cho các tác nhân trong chuỗi.
• Khuyến nghị các bước tiếp theo bao gồm triển khai các mô hình liên kết, đào tạo kỹ thuật và thu hút đầu tư chế biến để phát triển bền vững chuỗi giá trị cam tại Mai Sơn.

Luận văn là tài liệu tham khảo quan trọng cho các nhà quản lý, doanh nghiệp và người nông dân trong việc phát triển kinh tế nông nghiệp địa phương. Để nâng cao hiệu quả chuỗi giá trị cam, cần hành động đồng bộ và liên tục trong các năm tới nhằm khai thác tối đa tiềm năng của cây cam tại huyện Mai Sơn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 1. Cơ sở lý luận của đề tài 1. Một số khái niệm cơ bản về chuỗi và chuỗi giá trị Khái niệm chuỗi giá trị Khái niệm chuỗi giá trị nông nghiệp (tiếng Anh: Agricultural value chain) được sử dụng từ khi bắt đầu thiên niên kỷ mới, chủ yếu bởi những người làm trong lĩnh vực phát triển nông nghiệp ở các nước đang phát triển. Mặc dù không có một định nghĩa chính thức được sử dụng, nó thường đề cập đến toàn bộ chuỗi hàng hoá và dịch vụ cần thiết cho sản phẩm nông nghiệp để di chuyển từ nông trại đến khách hàng cuối cùng hay khách hàng đơn thuần.

Chuỗi giá trị nói đến một loạt hành động cần thiết để biến một sản phẩm hoặc một dịch vụ từ khi còn là ý tưởng, thông qua các giai đoạn sản xuất khác nhau đến khi phân phối tới người tiêu dùng cuối cùng và vứt bỏ sau khi sử dụng (Kaplinsky và Morris, 2011). Trong lý thuyết về chuỗi, khái niệm “Chuỗi” được sử dụng để mô tả hoạt động có liên quan đến quá trình sản xuất ra sản phẩm cuối cùng (có thể là sản phẩm hoặc là dịch vụ). Chuỗi giá trị theo nghĩa “hẹp” là một chuỗi gồm một loạt những hoạt động trong một công ty để sản xuất ra một sản phẩm nhất định. Các hoạt động này có thể bao gồm: Giai đoạn xây dựng khái niệm và thiết kế, quá trình mua đầu vào, sản xuất, tiếp thị và phân phối, thực hiện các dịch vụ hậu mãi,… Tất cả các hoạt động này tạo thành một “chuỗi” kết nối người sản xuất với người tiêu dùng.

Mặt khác, mỗi hoạt động lại bổ sung “giá trị” cho thành phẩm cuối cùng. Chẳng hạn như khả năng cung cấp dịch vụ hỗ trợ hậu mãi và sửa chữa cho một công ty điện thoại di động làm tăng giá trị chung của sản phẩm. Nói cách khác, khách hàng có thể sẵn sàng trả cao hơn cho một điện thoại di động có dịch vụ hậu mãi tốt. Cũng tương tự như vậy đối với một thiết kế có tính m 6 sáng tạo hoặc một quy trình sản xuất được kiểm tra chặt chẽ, Đối với các doanh nghiệp nông nghiệp, một hệ thống kho phù hợp cho các nguyên liệu tươi sống (như trái cây) có ảnh hưởng tốt đến chất lượng của thành phẩm và vì vậy, nó góp phần làm tăng giá trị sản phẩm.

Chuỗi giá trị theo nghĩa “rộng” là một phức hợp các hoạt động do nhiều người tham gia khác nhau thực hiện (người sản xuất sơ cấp, người chế biến, thương nhân, người cung cấp dịch vụ,…) để biến một nguyên liệu thô thành một sản phẩm bán lẻ. Chuỗi giá trị “rộng” bắt đầu từ hệ thống sản xuất nguyên liệu thô và chuyển dịch theo các mối giá trị với các doanh nghiệp khác trong kinh doanh, lắp ráp, chế biến. Khái niệm chuỗi giá trị bao hàm các vấn đề về tổ chức và điều phối. Các chiến lược và quan hệ quyền lực của những người tham gia khác nhau trong chuỗi.

Khi tiến hành phân tích chuỗi giá trị đòi hỏi một phương pháp tiếp cận đầy đủ về những gì đang diễn ra giữa những người tham gia trong chuỗi, những thông tin nào được chia sẻ, quan hệ giữa họ hình thành và phát triển như thế nào. Ngoài ra, chuỗi giá trị còn gắn liền với khái niệm về quản trị vô cùng quan trọng đối với những nhà nghiên cứu quan tâm đến các khía cạnh xã hội và môi trường trong phân tích chuỗi giá trị. Việc thiết lập các chuỗi giá trị có thể gây sức ép đến nguồn tài nguyên thiên nhiên (như đất đai, nước), có thể làm thoái hoá đất, mất đa dạng sinh học hoặc gây ô nhiễm. Thêm vào đó, sự phát triển của chuỗi giá trị có thể ảnh hưởng đến các mối ràng buộc xã hội và tiêu chuẩn truyền thống.

Ví dụ, do quan hệ quyền lực giữa các hộ và cộng đồng thay đổi, hoặc những nhóm dân cư nghèo nhất hoặc dễ bị tổn thương chịu tác động tiêu cực từ hoạt động của những người tham gia chuỗi giá trị. Chuỗi giá trị theo Kaplinsky và Morris “Chuỗi giá trị bao gồm toàn bộ các hoạt động cần thiết để đưa ra một sản phẩm hoặc dịch vụ từ một ý tưởng thông qua các giai đoạn sản xuất khác m 7 nhau, phân phối sản phẩm đến người tiêu dùng cuối cùng và vứt bỏ sau khi sử dụng”. Chuỗi giá trị tồn tại khi mà tất cả các tác nhân tham gia vào hoạt động của chuỗi theo cách để tối ưu hoá việc tạo ra giá trị dọc theo chuỗi. Theo Kaplinsky và Morris (2001), việc phân tích chuỗi giá trị gồm những nội dung sau: - Xác định tác nhân đầu tiên để bắt đầu thực hiện nghiên cứu; - Lập sơ đồ chuỗi giá trị: Quá trình lập sơ đồ chuỗi cần xác định và vẽ các quá trình cốt lõi trong chuỗi; Xác định các tác nhân trong mỗi quá trình; Vẽ dòng luôn chuyển sản phẩm giữa các tác nhân dọc theo chuỗi, bao gồm dòng luân chuyển về địa lý; Xác định khối lượng sản phẩm giao dịch luân chuyển giữa các tác nhân; Xác định sự thay đổi giá trị qua mỗi quá trình; Xác định các phương thức liên kết và giao dịch giữa các tác nhân trong chuỗi.

- Xác định những phân đoạn thị trường của sản phẩm và các yếu tốt hành công then chốt cho sản phẩm trên thị trường; - Xác định cách thức nhà sản xuất kết nối với thị trường, đánh giá đặc điểm và vai trò của người mua và người bán trên thị trường; - Đánh giá và kiểm tra hiệu quả vận hành chuỗi giá trị: Tức là đánh giá khả năng cạnh tranh về chi phí, chất lượng, thỏa mãn nhu cầu đa dạng của khách hàng, năng lực thực hiện cải tiến cho sản phẩm cũng như quá trình tạo ra giá trị; - Quản trị chuỗi giá trị: Đánh giá sức mạnh của quyền lực chi phối thị trường ở các tác nhân, xác định tác nhân then chốt và quan trọng nhất trong việc xây dựng chuỗi giá trị bền vững; - Các vấn đề liên quan đến phân phối lợi ích, giá trị gia tăng, rủi ro, rào cản gia nhập ngành… - Như vậy, chuỗi giá trị hàng hóa - dịch vụ là nói đến những hoạt động cần thiết để biến một sản phẩm (hoặc một dịch vụ) từ lúc còn là khái niệm khác nhau, đến khi phân phối tới người tiêu dùng cuối cùng và vứt bỏ sau khi m 8 đã sử dụng. Một chuỗi giá trị tồn tại khi tất cả những người tham gia trong chuỗi hoạt động và có trách nhiệm tạo ra giá trị tối đa trong toàn chuỗi. Khái niệm chuỗi giá trị nông sản Các nghiên cứu về chuỗi giá trị nông sản sử dụng thuật ngữ “chuỗi giá trị” hay “chuỗi cung ứng” để mô tả chuỗi giá trị nông sản. OECD/FAO (2016) định nghĩa: “Chuỗi giá trị nông sản bao gồm tập hợp các tác nhân và hoạt động để đưa một sản phẩm nông sản từ sản xuất đến tay người tiêu dùng cuối cùng.

Theo đó, giá trị của sản phẩm nông sản được gia tăng trong mỗi khâu trung gian. Một chuỗi giá trị có thể là một liên kết dọc hay một mạng lưới các tác nhân độc lập với nhau tham gia vào các khâu chế biến, đóng gói, bảo quản, vận chuyển, và phân phối”. Như vậy, khái niệm chuỗi giá trị nông sản cũng mang những đặc điểm của khái niệm chung về chuỗi giá trị, đó là mô tả chuỗi những hoạt động để đưa 1 sản phẩm từ sản xuất đến tiêu dùng cuối cùng. Các hoạt động trong chuỗi giá trị nông sản bao gồm sản xuất, thu gom, chế biến, bán buôn, bán lẻ cũng như các chức năng hỗ trợ như cung ứng vật tư đầu vào, dịch vụ tài chính, dịch vụ hậu cần, đóng gói, và marketing.

Chuỗi giá trị bị ảnh hưởng bởi các đặc tính của sản phẩm nông sản. Các khái niệm liên quan đến chuỗi giá trị a. Chuỗi cung ứng Một chuỗi cung ứng được định nghĩa là một hệ thống các hoạt động vật chất và các quyết định thực hiện liên tục gắn với dòng vật chất và dòng thông tin đi qua các tác nhân. Theo Lambert và Cooper (2000), một chuỗi cung ứng ứng có 4 đặc trưng cơ bản như sau: + Thứ nhất: Chuỗi cung ứng bao gồm nhiều công đoạn phối hợp bên trong các bộ phận, phối hợp giữa các bộ phận (tổ chức) và phối hợp dọc.

+ Thứ hai: Một chuỗi bao gồm nhiều doanh nghiệp độc lập nhau. Do vậy cần thiết phải có mối quan hệ về mặt tổ chức. m 9 + Thứ ba: Một chuỗi cung ứng bao gồm dòng vật chất và dòng thông tin có định hướng, các hoạt động điều hành và quản lý. + Thứ tư: Các thành viên của chuỗi nỗ lực để đáp ứng mục tiêu là mang lại giá trị cao cho khách hàng thông qua việc sử dụng tối ưu nguồn lực của mình.

Chuỗi nông sản thực phẩm Một chuỗi nông sản thực phẩm cũng là một chuỗi cung ứng sản xuất và phân phối nông sản thực phẩm bao gồm dòng vật chất và dòng thông tin diễn ra đồng thời. Chuỗi cung ứng nông sản thực phẩm khác với chuỗi cung ứng của các ngành khác ở các điểm như sau: - Bản chất của sản xuất nông nghiệp thường dựa vào quá trình sinh học. Do vậy, nó có thể làm tăng sự biến động và rủi ro. - Bản chất của sản phẩm, có những đặc trưng tiêu biểu như dễ dập thối và khối lượng lớn, nên yêu cầu chuỗi khác nhau cho các sản phẩm khác nhau.

- Thái độ của xã hội và người tiêu dùng quan tâm nhiều về thực phẩm an toàn và vấn đề môi trường. Tác nhân Tác nhân là một “tế bào” sơ cấp với các hoạt động kinh tế có vai trò độc lập và tự quyết định hành vi của mình. Có thể hiểu rằng, tác nhân là những hộ, những doanh nghiệp, những cá nhân tham gia trong ngành hàng thông qua hoạt động kinh tế của họ. Tác nhân được phân ra làm hai loại: - Tác nhân có thể là người thực (hộ nông dân, hộ kinh doanh.); - Tác nhân là đơn vị kinh tế (các doanh nghiệp, công ty, nhà máy.

Theo nghĩa rộng người ta chia các tác nhân thành từng nhóm để chỉ tập hợp các chủ thể có cùng một hoạt động.Ví dụ:Tác nhân “nông dân” để chỉ tập hợp tất cả các hộ nông dân; tác nhân “thương nhân” để chỉ tập hợp tất cả các hộ thương nhân; tác nhân “bên ngoài” chỉ tất cả các chủ thể ngoài phạm vi không gian phân tích. Mỗi tác nhân trong ngành hàng có những hoạt động kinh tế riêng, đó chính là chức năng của riêng nó trong chuỗi hàng. Tên chức năng thường m 10 trùng với tên tác nhân.