ĐẶT VẤN ĐỀ Trong những năm gần đây, xu hướng sử dụng dược liệu và thuốc có nguồn gốc từ dược liệu trong phòng bệnh, chữa bệnh ngày càng tăng. Các thuốc có nguồn gốc từ dược liệu cũng được nghiên cứu, phát triển ngày càng nhiều để đáp ứng được nhu cầu khám, chữa bệnh của nhân dân. Theo số liệu của Bộ Y tế đưa ra năm 2016, mỗi năm chúng ta tiêu thụ khoảng 60.000 tấn dược liệu trong đó có 80 - 85% dược liệu nhập khẩu (chủ yếu là từ Trung Quốc). Do nhu cầu sử dụng dược liệu trong nước cao như vậy nên việc kiểm tra, kiểm soát chất lượng thường xuyên là hết sức cần thiết nhằm cảnh báo, loại trừ các dược liệu kém chất lượng trên thị trường.
Nhờ việc tăng cường kiểm soát chất lượng dược liệu, vị thuốc cổ truyền trên toàn quốc, chất lượng các thuốc có nguồn gốc từ dược liệu hiện nay trên thị trường ngày càng ổn định hơn. Tuy nhiên, trên thị trường vẫn có một bộ phận dược liệu không đạt chất lượng, không rõ nguồn gốc, trôi nổi được du nhập vào nước ta. Trong số dược liệu không rõ nguồn gốc được nhập vào nước ta, một số đã bị chiết xuất gần hết các hoạt chất chính tạo nên tác dụng đặc trưng của nó. Mặt khác với điều kiện khí hậu nóng và ẩm của nước ta thì việc bảo quản dược liệu để giữ lại được các hoạt chất có tác dụng là vấn đề khó khăn.
Nhiều dược liệu trong quá trình bảo quản đã bị mốc mọt, ẩm hoặc các hoạt chất đã bị phân hủy lại được rửa, phơi sấy lại rồi đưa ra thị trường phân phối như các dược liệu mới tạo nên hiệu quả điều trị không như mong muốn. Đặc biệt, những dược liệu đã được chiết tách lấy hoạt chất sau đó sơ chế lại ít hoặc không có sự biến đổi về hình thái, khó có thể nhận biết bằng cảm quan. Do đó, việc tăng cường kiểm tra, kiểm nghiệm dược liệu và vị thuốc cổ truyền có vai trò hết sức cần thiết trong việc quản lý chất lượng dược liệu. Trung tâm Kiểm soát dược phẩm, mỹ phẩm, thực phẩm và thiết bị y tế tỉnh Thái Nguyên là đơn vị sự nghiệp trực thuộc Sở Y tế Thái Nguyên, có chức năng tham mưu giúp Giám đốc Sở Y tế trong việc kiểm tra, giám sát và 1 quản lý chất lượng các loại thuốc ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe con người được sản xuất và lưu hành tại địa phương.
Trong thời gian qua Trung tâm đã có nhiều cố gắng để thực hiện nhiệm vụ được giao. Tuy nhiên do điều kiện cơ sở vật chất, trang thiết bị, máy móc, năng lực còn hạn chế, cũng như ảnh hưởng bởi một số yếu tố khách quan khác đã tác động, làm ảnh hưởng đến công tác kiểm tra, giám sát chất lượng dược liệu và vị thuốc cổ truyền tại Trung tâm. Chính vì vậy, tôi thực hiện nghiên cứu đề tài “Phân tích thực trạng kiểm tra chất lượng dược liệu và vị thuốc cổ truyền tại Trung tâm Kiểm soát dược phẩm, mỹ phẩm, thực phẩm và thiết bị y tế tỉnh Thái Nguyên năm 2021” với các mục tiêu: 1. Phân tích kết quả kiểm nghiệm dược liệu và vị thuốc cổ truyền tại Trung tâm kiểm soát dược phẩm, mỹ phẩm, thực phẩm và thiết bị y tế tỉnh Thái Nguyên năm 2021 theo tiêu chuẩn cơ sở.
Phân tích kết quả kiểm nghiệm dược liệu và vị thuốc cổ truyền tại Trung tâm kiểm soát dược phẩm, mỹ phẩm, thực phẩm và thiết bị y tế tỉnh Thái Nguyên năm 2021 theo tiêu chuẩn Dược điển Việt Nam V. Từ các kết quả nghiên cứu, đề tài sẽ đưa ra những ý kiến đề xuất nhằm nâng cao hiệu quả trong công tác kiểm tra, giám sát chất lượng dược liệu và vị thuốc cổ truyền trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên trong những năm tiếp theo, hy vọng góp phần vào công tác chăm sóc sức khỏe nhân dân trên địa bàn ngày càng tốt hơn. Một số khái niệm và quy định liên quan về chất lượng dược liệu và vị thuốc cổ truyền 1. Khái niệm về thuốc, dược liệu và vị thuốc cổ truyền - Thuốc là chế phẩm có chứa dược chất hoặc dược liệu dùng cho người nhằm mục đích phòng bệnh, chẩn đoán bệnh, chữa bệnh, điều trị bệnh, giảm nhẹ bệnh, điều chỉnh chức năng sinh lý cơ thể người bao gồm thuốc hóa dược, thuốc dược liệu, thuốc cổ truyền, vắc xin và sinh phẩm.
[7] - Tiêu chuẩn chất lượng thuốc, nguyên liệu làm thuốc là văn bản quy định về đặc tính kỹ thuật, bao gồm chỉ tiêu chất lượng, mức chất lượng, phương pháp kiểm nghiệm và yêu cầu quản lý khác có liên quan đến chất lượng thuốc, nguyên liệu làm thuốc. [7] - GLP là chữ viết tắt của cụm từ tiếng Anh “Good Laboratory Practices”, được dịch sang tiếng Việt là “Thực hành tốt phòng thí nghiệm thuốc”.[7] - Thực hành tốt là bộ nguyên tắc, tiêu chuẩn về sản xuất, bảo quản, kiểm nghiệm, lưu thông thuốc, kê đơn thuốc, thử thuốc trên lâm sàng, nuôi trồng, thu hái dược liệu và các bộ nguyên tắc, tiêu chuẩn khác do Bộ trưởng Bộ Y tế ban hành hoặc công bố áp dụng trên cơ sở hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới hoặc của các tổ chức quốc tế khác mà Việt Nam là thành viên hoặc công nhận. [7] - Thuốc đạt chất lượng là thuốc đạt tiêu chuẩn chất lượng đã đăng ký theo tiêu chuẩn dược điển hoặc tiêu chuẩn cơ sở của nhà sản xuất.[7] - Thuốc không đạt chất lượng là thuốc không đạt tiêu chuẩn chất lượng đã đăng ký với cơ quan nhà nước có thẩm quyền.[7] - Thuốc giả là thuốc được sản xuất thuộc một trong các trường hợp sau đây: + Không có dược chất, dược liệu; + Có dược chất không đúng với dược chất ghi trên nhãn hoặc theo tiêu chuẩn đã đăng ký lưu hành hoặc ghi trong giấy phép nhập khẩu; 3 + Có dược chất, dược liệu nhưng không đúng hàm lượng, nồng độ hoặc khối lượng đã đăng ký lưu hành hoặc ghi trong giấy phép nhập khẩu, trừ thuốc không đạt tiêu chuẩn chất lượng trong quá trình bảo quản, lưu thông, phân phối; + Được sản xuất, trình bày hoặc dán nhãn nhằm mạo danh nhà sản xuất, nước sản xuất hoặc nước xuất xứ. [7] - Kiểm nghiệm thuốc là việc lấy mẫu, xem xét tiêu chuẩn kỹ thuật, tiến hành các thử nghiệm tương ứng và cần thiết nhằm xác định nguyên liệu, bán thành phẩm, thành phẩm có đáp ứng tiêu chuẩn chất lượng không để quyết định việc chấp nhận hay loại bỏ thuốc đó.
[7] - Dược liệu là nguyên liệu làm thuốc có nguồn gốc tự nhiên từ thực vật, động vật, khoáng vật và đạt tiêu chuẩn làm thuốc. [7] - Thuốc dược liệu là thuốc có thành phần từ dược liệu và có tác dụng dựa trên bằng chứng khoa học, trừ thuốc cổ truyền.[7] - Vị thuốc cổ truyền là dược liệu được chế biến theo lý luận và phương pháp của y học cổ truyền dùng để sản xuất thuốc cổ truyền hoặc dùng để phòng bệnh, chữa bệnh. [7] - Thuốc cổ truyền (bao gồm cả vị thuốc cổ truyền) là thuốc có thành phần dược liệu được chế biến, bào chế hoặc phối ngũ theo lý luận và phương pháp của y học cổ truyền hoặc theo kinh nghiệm dân gian thành chế phẩm có dạng bào chế truyền thống hoặc hiện đại. [7] - Dược liệu giả là dược liệu thuộc một trong các trường hợp sau đây: + Không đúng loài, bộ phận hoặc nguồn gốc được cơ sở kinh doanh cố ý ghi trên nhãn hoặc ghi trong tài liệu kèm theo; + Bị cố ý trộn lẫn hoặc thay thế bằng thành phần không phải là dược liệu ghi trên nhãn; dược liệu bị cố ý chiết xuất hoạt chất; + Được sản xuất, trình bày hoặc dán nhãn nhằm mạo danh nhà sản xuất, nước sản xuất hoặc nước xuất xứ.
[7] 4 - Hạn dùng của dược liệu, vị thuốc cổ truyền, thuốc cổ truyền là thời gian sử dụng ấn định cho dược liệu, vị thuốc cổ truyền, thuốc cổ truyền mà sau thời hạn này dược liệu, vị thuốc cổ truyền, thuốc cổ truyền không được phép sử dụng. Hạn dùng của dược liệu, vị thuốc cổ truyền, thuốc cổ truyền được thể hiện bằng khoảng thời gian tính từ ngày sản xuất đến ngày hết hạn hoặc thể hiện bằng ngày, tháng, năm hết hạn. Trường hợp hạn dùng chỉ thể hiện tháng, năm thì hạn dùng được tính đến ngày cuối cùng của tháng hết hạn. [5] - Tiêu chuẩn chất lượng dược liệu, vị thuốc cổ truyền, thuốc cổ truyền là đặc tính kỹ thuật của dược liệu, vị thuốc cổ truyền, thuốc cổ truyền bao gồm chỉ tiêu chất lượng, mức chất lượng, phương pháp kiểm nghiệm và các yêu cầu kỹ thuật, quản lý khác có liên quan đến chất lượng dược liệu, vị thuốc cổ truyền, thuốc cổ truyền.Các quy định về kiểm tra chất lượng thuốc, dược liệu và vị thuốc cổ truyền: Các văn bản quy phạm pháp luật về kiểm tra chất lượng thuốc, dược liệu và vị thuốc cổ truyền: + Luật dược số 105/2016/QH13 được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XII thông qua ngày 16 tháng 04 năm 2016 thay thế Luật dược số 34/2005/QH11.
+ Nghị định số 54/2017/NĐ-CP của Chính phủ Qui định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành luật Dược. + Thông tư số 11/2018/TT-BYT ngày 04 tháng 05 năm 2018 Quy định về chất lượng thuốc, nguyên liệu làm thuốc. + Thông tư số 38/2021/TT-BYT ngày 31 tháng 12 năm 2021 Quy định về chất lượng dược liệu, vị thuốc cổ truyền, thuốc cổ truyền. + Thông tư số 04/2018/TT-BYT ngày 15 tháng 05 năm 2018 Quy định về thực hành tốt phòng thí nghiệm.
+ Thông tư số 35/2017/TT-BYT ngày 01 tháng 01 năm 2017 Quy định giá cụ 5 thể đối với dịch vụ kiểm nghiệm mẫu thuốc, nguyên liệu làm thuốc, thuốc dùng cho người tại cơ sở y tế công lập sử dụng ngân sách Nhà nước. + Dược điển Việt Nam V (2018) có hiệu lực từ ngày 01/07/2018. + Thông tư 03/2020/TT-BYT ngày 22 tháng 01 năm 2020 Sửa đổi, bổ sung một số điều của Thông tư số 11/2018/TT-BYT ngày 04 tháng 5 năm 2018 của Bộ trưỏng Bộ Y tế quy định về chất lượng thuốc, nguyên liệu làm thuốc. + Văn bản hợp nhất 06/VBHN- BYT ngày 03 tháng 7 năm 2020 Quy định về chất lượng thuốc và nguyên liệu làm thuốc.
Điều 67 Luật Dược 2016 quy định: - Dược liệu phải đạt tiêu chuẩn chất lượng, có nguồn gốc, xuất xứ rõ ràng. Khi đưa vào sản xuất, chế biến, bào chế thuốc, mức tồn dư hóa chất bảo vệ thực vật, hóa chất bảo quản, giới hạn kim loại nặng, giới hạn vi sinh vật, giới hạn độc tính của dược liệu không được vượt mức quy định.