Chương I của luận văn sẽ tập trung trình bày những khái niệm cần thiết có liên quan đến lý luận về thể loại bình luận báo chí và lý thuyết lập luận của ngôn ngữ học. Cụ thể, người viết sẽ trình bày đặc điểm của loại bài bình luận báo chí cũng như hình thức, đặc trưng của lập luận trong các bài bình luận. Quan niệm về bài bình luận Bình luận được xem xét ở hai góc độ. Một là xem xét bình luận với ý nghĩa như một phương pháp (cách đánh giá bàn luận về một sự kiện, hiện tượng, một vấn đề nào đó để đi đến sự nhận thức đầy đủ và sâu sắc về vấn đề đó và những điều do vấn đề gợi ra) được sử dụng trong tất cả các hình thức đăng tải như trong tin vắn- dưới dạng trích dẫn ý kiến của người khác; trong bản tin, xã luận, ký sự, tổng quan điểm báo.
Thứ hai là xem xét bình luận với tư cách là một thể loại báo chí chính luận, mang tính chất tổng hợp, trong đó bao gồm các yếu tố giải thích, phân tích và có khi cả chứng minh. Trong cuốn “ Lý thuyết và thực hành báo chí Xô Viết”, E. Prôkharốp có viết “ Giúp bạn đọc hình thành bức tranh tổng thể của đời sống xã hội từ những tư liệu riêng lẻ trên báo chí là một trong những nguyên nhân làm xuất hiện thể loại bình luận. Một bài bình luận không chỉ dừng lại ở sự bàn luận, đánh giá một sự kiện của cuộc sống mà phải từ nhiều sự kiện riêng lẻ, tác giả phải hình thành được bức tranh tổng thể của đời sống xã hội hiện tại.
Mặt khác, trên cơ sở đó phải giúp cho công chúng nhận thức đầy đủ và chính xác về nhiều vấn đề của quá khứ và hiện tại, biết cách đánh giá thực tế khách quan, hiểu được vị trí của mình để từ đó có hành động cần thiết vì mục tiêu xây dựng cuộc sống ngày một tốt đẹp hơn” [15, tr. Như vậy một bài bình 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com luận hoàn chỉnh không chỉ dừng lại ở sự bàn luận, đánh giá một sự kiện của cuộc sống mà phải từ nhiều sự kiện riêng lẻ hình thành được bức tranh tổng thể của đời sống xã hội từ đó giúp công chúng nhận thức đầy đủ và chính xác về bản chất của sự kiện, hiện tượng đó. Còn Karel Storkan thì quan niệm “ Bình luận là thể loại cơ bản của luận văn báo chí. Trong đó, tác giả luôn nhằm trình bày với bạn đọc quan điểm của họ về sự kiện có tính chất thời sự và nhằm thuyết phục bạn đọc rằng quan điểm này là đúng đắn” [ 1, tr.
Ở đây, tác giả đề cao nhận xét chủ quan của nhà báo. Trong bài bình luận, người viết phải đưa ra những quan điểm, nhận định của mình về sự kiện, vấn đề để chứng minh quan điểm của mình là đúng rồi từ đó định hướng dư luận quần chúng. Bàn về thể loại này, tác giả Trần Thế Phiệt trong cuốn “ Tác phẩm báo chí” ( tập 3) cho rằng “ Bình luận là một kiểu bài nghị luận mang tính chất tổng hợp trong đó bao gồm các yếu tố giải thích, phân tích và có khi có cả chứng minh” [ 17, tr. Theo quan niệm của tác giả thì bài bình luận được viết theo phương pháp nghị luận mang tính chất tổng hợp.
Trên cơ sở nắm bắt sự kiện, người viết phải đồng thời sử dụng các yếu tố: giải thích, phân tích, chứng minh, đánh giá, bàn luận… rồi đi đến mục đích cuối cùng là nhằm thuyết phục người đọc. Trần Thế Phiệt cũng nhấn mạnh: muốn bình luận có sức chiến đấu cao, tính thuyết phục lớn thì tác giả phải hiểu sâu sắc sự kiện, không xét chúng là những sự kiện đơn lẻ mà phải đặt chúng trong những mối quan hệ tổng hợp từ đó mới có thể nắm chắc bản chất của sự kiện để nhận định một cách chính xác nhất. Nhóm tác giả của Hội Nhà báo Việt Nam lại đề cao đến chức năng dẫn dắt, định hướng tư tưởng cho công chúng của bài bình luận trên cơ sở đó khái quát “ Bình luận là một thể loại báo chí, nhiệm vụ của nó là diễn đạt tư tưởng của toà soạn về một vấn đề thời sự hoặc một sự kiện, nghĩa là làm cho độc giả hiểu được mối quan hệ đó theo một quan điểm nhất định và từ sự đánh giá đó rút ra được kết luận có tính chất chính trị” [ 12, tr. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Có thể nói, hầu hết các tác giả khi đưa ra quan niệm về thể loại bình luận đều thống nhất nhau ở đặc điểm nổi trội và cũng là điểm mạnh nhất của loại bài bình luận nói riêng, thể loại bình luận nói chung đó là thông tin lỹ lẽ.
Bài bình luận dù có đề cập đến những sự kiện nóng hổi, được công chúng quan tâm song nếu thiếu những thông tin lý lẽ sắc sảo để bàn luận về vấn đề đó thì cũng không thể gọi là một bài bình luận. Ngày nay, chúng ta đang sống trong thế giới của công nghệ truyền thông với những thông tin hấp dẫn, đang dạng, nhiều chiều. Trình độ học vấn và tri thức được nâng cao, công chúng không chỉ tiếp nhận các tác phẩm báo chí một cách thụ động mà còn có khả năng đánh giá và thẩm định tác phẩm đó. Điều này đồng nghĩa với việc bài bình luận giờ đây không thể đơn thuần chỉ là những ý kiến, quan điểm chủ quan của tác giả.
Sự kiện hoặc vấn đề đưa ra bình luận phải là những sự kiện, vấn đề công chúng đang quan tâm và cần có sự định hướng tư tưởng. Các bài báo thường đưa ra những gợi mở để người đọc tự nhận định vấn đề. Bình luận có định hướng nhưng không mang tính áp đặt. Từ những phân tích và nhận xét trên đây, chúng tôi đi đến quan niệm: Bình luận là một thể loại báo chí thuộc nhóm chính luận, trong đó tác giả sử dụng hệ thống thông tin lý lẽ của mình để giải thích, phân tích những vấn đề có ý nghĩa chính trị, xã hội rồi từ đó đi đến nhận định, đánh giá về vấn đề đó hoặc có thể để công chúng tự đánh giá.
Các dạng bình luận Do có nhiều cách hiểu, nhiều quan niệm khác nhau về thể loại bình luận nên cũng có nhiều cách phân chia khác nhau. Nhóm tác giả Hội Nhà báo Việt Nam trong cuốn “ Nghề nghiệp và công việc của nhà báo” chia bình luận thành các dạng bài: - Loại bài Bình luận ngắn 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Loại bài Bình luận trong ngày - Loài bài Bình luận trong tuần và bài Bình luận phê bình trong tuần - Bài bình luận mang tính chất bút chiến và tính chất giải thích. Nhóm tác giả này đã căn cứ trên sự phong phú, đa dạng của chủ đề và sự phân biệt của từng chức năng để phân chia thành các dạng bài bình luận khác nhau. Tuy nhiên, cách phân chia này chưa thật khoa học, dễ bị trùng hợp.
Ví dụ như ngay trong bản thân bài Bình luận bút chiến đã là những bài Bình luận ngắn, hay như Bình luận trong ngày, trong tuần đã là những bài giải thích, phân tích rồi… Trần Thế Phiệt [17, tr. 56] có cách phân chia mang tính khoa học hơn đó là dựa vào những tiêu chí cụ thể để chia thành các dạng bài: - Dựa theo tiêu chí thời gian: + Bình luận ngắn + Bình luận trong ngày + Bình luận trong tuần - Dựa trên phương pháp thể hiện: + Bình luận có tính chất giải thích + Bình luận bút chiến - Dựa trên nội dung bài viết: + Bình luận sự kiện + Bình luận vấn đề Thực tế cho thấy những sự phân chia này chỉ mang tính chất tương đối bởi giữa các thể loại, các dạng bài luôn có sự co giãn, đan xen lẫn nhau. Trên cơ sở tìm hiểu, nghiên cứu lý luận và thực tiễn báo chí, căn cứ theo thời gian, dung lượng, chúng tôi chia thành 2 loại: Bình luận ngắn, bình luận dài ( Bình luận chuyên sâu). Bài bình luận ngắn chỉ cần vài trăm từ, dẫn ra một sự kiện, 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com một lời phát biểu… là người viết có thể đưa ra nhận định của mình: tán thành hoặc bác bỏ.
Dạng bài này xuất hiện nhiều trong các chuyên mục bình luận của các tờ báo như: Thanh niên, Tuổi trẻ, Nhân dân, Lao động… Bài bình luận dài thường tập trung vào những vấn đề, sự kiện đang gây xôn xao dư luận, cần có sự định hướng tư tưởng; hoặc từ nhiều sự kiện có liên quan đến nhau, người viết tổng hợp, phân tích rồi đi đến kết luận về một vấn đề. Căn cứ vào nội dung có 2 loại: Bình luận trong nước, bình luận quốc tế. Trong mỗi dạng bình luận trong nước hay quốc tế lại có những dạng bài cụ thể như: Bình luận về chính trị- xã hội, Bình luận quân sự, Bình luận kinh tế- xã hội, Bình luận văn hoá- thể thao… Căn cứ vào phương pháp thể hiện cũng có thể chia thành 2 dạng sau: Bài bình luận giải thích, bình luận bút chiến. Các bài bình luận mang tính giải thích thường đi sâu phân tích các chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước hoặc các hiện tượng tích cực trong đời sống xã hội.
Trong bài bình luận bút chiến, người viết thường đi từ những quan điểm, ý kiến tiêu cực, phân tích, bác bỏ, phủ nhận các quan điểm đó đồng thời rút ra cái tích cực. Bài bình luận bút chiến phải có tính chiến đấu cao và thường là để đấu tranh với quan điểm của các nhà chính trị đối lập, vạch trần âm mưu, thủ đoạn của các thế lực phản động, thù địch… Hiện nay, báo chí sử dụng rất nhiều hình thức bình luận và phạm vi nghiên cứu của mỗi bài bình luận cũng rất đa dạng. Có những bài bình luận chỉ dừng lại ở mức xem xét một sự kiện nhỏ, riêng lẻ nào đó trong đời sống xã hội như việc đánh giá hành vi của một cá nhân cụ thể nào đó là tốt hay không tốt. Cũng có khi nhà báo sử dụng bài bình luận để đánh giá, bàn luận về một sự kiện nhưng sự kiện này đã được thông báo trên các phương tiện thông tin đại chúng.
Người viết trình bày quan điểm của toà soạn hay của chính mình về sự kiện đó hoặc từ sự kiện đó liên hệ đến những sự kiện hay vấn đề khác. Đây là loại bài mà các nhà nghiên cứu và giới báo chí gọi là bình 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.