CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ BẢO HIỂM HÀNG HOÁ XNK VẬN CHUYỂN ĐƯỜNG BIỂN 1.1 Sự cần thiết của BHHH XNK vận chuyển bằng đường biển 1. Vận chuyển hàng hoá bằng đường biển Dịch vụ vận chuyển nói chung và vận chuyển hàng hóa xuất nhập khẩu nói riêng ngày càng đóng vai trò quan trọng trong thương mại quốc tế. Để vận chuyển hàng hóa xuất nhập khẩu người ta sử dụng nhiều phương thức khác nhau như: đường bộ, đường sắt, đường biển và đường hàng không. Nhưng đến nay, vận tải đường biển vẫn giữ một vị trí quan trọng trong các phương thức vận tải hàng hóa.
Vận chuyển hàng hóa bằng đường biển được ưu tiên sử dụng là do những ưu điểm của nó: - Việc xây dựng cơ sở hạ tầng ít tốn, chi phí cho việc xây dựng, cải tạo, bảo dưỡng các tuyến đường biển thấp vì hầu hết là những tuyên giao thông tự nhiên. - Năng lực chuyên chở của phương tiện vận tải biển thường rất lớn: một tuyến có thể tổ chức chạy nhiều chuyến tàu trong cùng một thời gian cho cả hai chiều, đồng thời phương tiện vận tải biển có thể có thể chở được hầu hết các loại hàng hóa với khối lượng lớn.Vận tải bằng đường biển còn tỏ ra đặc biệt có ưu thế trong việc vận chuyển nhiều loại hàng hóa khác nhau, đặc biệt là khả năng sử dụng để vận chuyển các container chuyên dụng. - Cước phí vận chuyển thấp hơn so với các phương tiện vận tải khác (bằng khoảng 1/6 cước hàng không hay 1/3 cước đường bộ, đường sắt). - Vận chuyển bằng đường biển góp phần phát triển mối quan hệ kinh tế với các nước, phát triển và tăng trưởng nhanh cho nền kinh tế mỗi nước trên thế giới, chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng sản xuất hàng hóa, góp phần tăng thu ngoại tệ, giúp đảm bảo cán cân thanh toán quốc tế.
- Hoạt động này còn góp phần thực hiện đường lối kinh tế đối ngoại của nước ta theo hướng mở cửa, đa phương hóa, đa dạng hóa. 2 Để cho hoạt động này thực phát triển ổn định thì đòi hỏi một loạt các lĩnh vực dịch vụ phục vụ cho nó cũng phải phát triển theo như ngân hàng, bảo hiểm, vận tải, hải quan,… trong đó bảo hiểm là một loại hình dịch vụ gắn liền với hoạt động xuất nhập hàng hóa trong suốt nhiều thế kỷ qua. Rủi ro khi vận chuyển hàng hoá bằng đường biển Hoạt động hàng hải là hoạt động chứa đựng nhiều rủi ro. Rủi ro hàng hải là những rủi ro xảy ra liên quan đến hành trình đường biển bao gồm các rủi ro của biển, cháy, nổ, chiến tranh, cướp biển, trưng thu, trưng dụng, trưng mua, hành vi bất hợp pháp và các rủi ro tương tự hoặc các rủi ro khác được thỏa thuận trong hợp đồng bảo hiểm.
Mọi hàng hóa, dù chủng loại nào, đóng gói ra sao, trong quá trình vận chuyển đều có thể gặp rủi ro. Căn cứ theo nghiệp vụ bảo hiểm, có 03 loại rủi ro như sau: - Rủi ro thông thường được bảo hiểm trong quá trình vận chuyển bao gồm: bão, lốc, sóng thần, đâm va, cháy nổ, lật đổ, mắc cạn. - Rủi ro loại trừ: rò rỉ, hao mòn tự nhiên của đối tượng bảo hiểm, mất mát hoặc hư hỏng được quy cho hành vi cố ý của người được bảo hiểm, phương tiện vận chuyển không đủ khả năng đi biển và không thích hợp cho việc chuyên chở… - Rủi ro đặc biệt: rủi ro chiến tranh, đình công, nổi loạn, bạo loạn. những rủi ro này chỉ được xem xét bảo hiểm khi người được bảo hiểm yêu cầu và sẽ thu thêm phụ phí khi tham gia.
Những rủi ro này gây ra những nguyên nhân tổn thất cho hàng hóa và được phân thành 02 loại tổn thất căn cứ theo trách nhiệm bảo hiểm: - Tổn thất riêng. - Tổn thất chung. Tổn thất riêng: là tổn thất chỉ gây ra thiệt hại cho một hoặc một số quyền lợi của các chủ hàng và chủ tàu trên một con tàu. Như vậy, tổn thất riêng chỉ liên quan đến từng quyền lợi riêng biệt.
Trong tổn thất riêng, ngoài thiệt hại vật chất còn phát sinh các chi phí liên quan đến tổn thất riêng nhằn hạn chế những hư hại khi tổn thất 3 xảy ra, gọi là tổn thất chi phí riêng. Tổn thất chi phí riêng là những chi phí bảo quản hàng hóa để giảm bớt hư hại hoặc để khỏi hư hại thêm, bao gồm chi phí xếp, dỡ, gửi hang, đóng gói lại, thay thế bao bì. ở bến khởi hành và dọc đường. Có tổn thất chi phí riêng sẽ làm hạn chế và giảm bớt tổn thất.
Tổn thất chung: là những hy sinh hay chi phí đặc biệt được tiến hành một cách cố ý và hợp lý nhằm mục đích cứu tàu và hàng hóa chở trên tàu thoát khỏi một sự nguy hiểm chung thực sự đối với chúng. Các thiệt hại, chi phí hoặc hành động được coi là tổn thất chung khi có các đặc trưng sau: - Hành động tổn thất chung phải là hành động tự nguyện, hữu ý của những người trên tàu theo lệnh của thuyền trưởng hoặc người thay mặt thuyền trưởng; - Hy sinh hoặc chi phí phải đặc biệt, bất thường; - Hy sinh, hoặc chi phí phải hợp lý và vì an toàn chung cho tất cả cá quyền lợi trong hành trình; - Nguy cơ đe dọa toàn bộ hành trình phải nghiêm trọng và thực tế; - Mất mát, thiệt hại hoặc chi phí phải là hậu quả trực tiếp của hành động tổn thất chung; - Tổn thất chung phải xảy ra trên biển. Tổn thất chung bao gồm hai bộ phận chủ yếu đó là hy sinh tổn thất chung và chi phí tổn thất chung. - Hy sinh tổn thất chung là những thiệt hại hoặc chi phí do hậu quả trực tiếp của một hành động tổn thất chung.
Ví dụ, việc vứt bỏ bớt hàng hóa vì lý do anh toàn của tàu, đốt vật phẩm trên tàu để thay nhiên liệu. - Chi phí tổn thất chung là những chi phí phải tra cho người thứ ba trong việc cứu tàu và hàng thoát nạn hoặc chi phí làm cho tàu tiếp tục hành trình. Chi phí tổn thất chung bao gồm chi phí cứu nạn; chi phí làm nổi tàu khi đã bị mắc cạn, chi phí thuê khéo, lai dắt tàu khi bị nạn; chi phí tại cảng lánh nạn như : chi phí ra vào cảng, chi phí xếp dỡ, nhiên liệu. vì an toàn chung hoặc để sửa chữa tạm 4 thời; chi phí tái xếp hàng; lưu kho hàng hóa; tiền lương cho thuyền trường, thuyền viên;lương thực, thực phẩm, nhiên liệu tiêu thụ tại cảng lánh nạn.
Để kịp thời khắc phục những rùi ro, tổn thất, một mặt người ta ngày càng hiện đại hóa, nâng cao chất lượng các đội tàu, mặt khác phải tìm đến một biện pháp hữu hiệu để giải quyết các thiệt hại bằng bù đắp kinh tế đó là thông qua bảo hiểm.3 Sự cần thiết khách quan BHH XNK vận chuyển đường biển Ngành bảo hiểm thế giới đã có bề dày lịch sử phát triển hàng thế kỷ. Với hợp đồng bảo hiểm cổ xưa nhất còn lưu giữ lại được cho đến ngày nay là hợp đồng bảo hiểm hàng hóa vận chuyển trên biển Địa Trung Hải phát hành tại cảng Gênes – Italia vào năm 1347, các nhà nghiên cứu lịch sử đều nhận định rằng sự ra đời bảo hiểm hàng hải mở ra trang đầu tiên cho lịch sử của ngành bảo hiểm thế giới. Ban đầu, khái niệm bảo hiểm hàng hải chỉ bao gồm việc bảo hiểm cho đối tượng bảo hiểm là thân tàu biển và hàng hóa vận chuyển trên tàu biển. Rủi ro được bảo hiểm trong các hợp đồng bảo hiểm hàng hải đầu tiên cũng chỉ bao gồm các hiểm họa của biển (perils of the sea).
Tuy nhiên, sự phát triển của giao lưu thương mại quốc tế bằng đường biển đã kéo theo nhiều nhu cầu của giới thương gia cần được nhà bảo hiểm đáp ứng trong hợp đồng bảo hiểm hàng hải. Đòi hỏi thực tiễn này đã mở rộng đối tượng và phạm vi của bảo hiểm hàng hải như ngày nay. Trong bảo hiểm hàng hải, người bảo hiểm không chỉ nhận bảo hiểm cho tàu biển mà còn bảo hiểm cho các hoạt động hàng hải. Hoạt động hàng hải là hoạt động có liên quan đến việc sử dụng tàu biển vào các mục đích kinh tế, nghiên cứu khoa học – kỹ thuật, và các mục đích khác.
Bảo hiểm hàng hải ra đời trước tiên và chủ yếu là phục vụ cho đội tàu buôn, đó là các tàu biển được sử dụng vào các mục đích kinh tế như vận chuyển hàng hóa, hành khách, thăm dò, khai thác tài nguyên biển, trục vớt, cứu hộ và các mục đích kinh tế khác. Bảo hiểm hàng hải bao gồm ba loại chủ yếu đó là: bảo hiểm thân tàu biển; bảo hiểm hàng hóa vận chuyển bằng đường biển và bảo hiểm trách nhiệm dân sự của chủ tàu biển (bảo hiểm P&I). Bảo hiểm hàng hóa vận chuyển bằng đường biển bao gồm cả bảo hiểm hàng 5 hóa vận chuyển bằng đường biển quốc tế và bảo hiểm hàng hóa vận chuyển giữa các cảng biển Việt Nam. Bảo hiểm hàng hóa vận chuyển bằng đường biển quốc tế thực chất là bảo hiểm hàng hóa xuất nhập khẩu vận chuyển bằng đường biển.
Trong nghiệp vụ bảo hiểm hàng hóa xuất nhập khẩu thì người được bảo hiểm có thể là người mua hoặc người bán tùy theo điều kiện thương mại và điều kiện cơ sở giao hàng quy định trong hợp đồng mua bán mà hai bên đã thỏa thuận với nhau. Hoạt động XNK vận chuyển hàng hóa có một vai trò hết sức quan trọng đối với nền kinh tế của mỗi quốc gia, đặc biệt trong đó phải kể đến các hàng hóa XNK vận chuyển bằng đường biển vì nó chiếm tới 90% tổng khối lượng hàng hóa XNK của thế giới. Tuy nhiên trước mức độ và số lượng rủi ro mà ngành hàng hải phải ứng phó, trước lợi nhuận lớn mang lại từ mỗi chuyến hàng, các chủ tàu, các nhà vận tải, các nhà thương thuyết, ở mọi thời đại, cũng đã ước tính đến khả năng phá sản nếu họ tự gánh chịu rủi ro trong quá trình vận chuyển. Vì vậy từ thuở rất xa xưa, những người buôn trên biển đã tìm kiếm các hình thức đảm bảo an toàn cho doanh nghiệp của mình.
Hiểm họa trên biển đã dạy cho con người sự cần thiết phải trợ giúp lẫn nhau, theo nguyên tắc đoàn kết bảo hiểm. Đầu tiên là sự xuất hiện hình thức “cho vay đối với cuộc phiêu lưu lớn”, hình thức chuyển giao rủi ro này kéo dài nhiều thế kỷ, trong trường hợp hàng hóa được bán đến bến an toàn.