Kỷ Yếu Hội Thảo Khoa Học Về Phân Tích Bản Án và Quyết Định Pháp Luật

Bản án và quyết định pháp luật đóng vai trò quan trọng trong hệ thống pháp luật, đặc biệt là trong lĩnh vực tố… 109 trang · Trường Đại Học Luật Hà Nội · 2005.

• Tác giả: Ths. Phan Thị Thanh Mai
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hình Sự
• Đề tài: Phân Tích Bản Án và Quyết Định Pháp Luật: Lý Luận và Thực Tiễn
• Loại tài liệu: bài báo cáo
• Năm xuất bản: 2005
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. Những dấu hiệu đặc trưng của giám đốc thẩm trong tố tụng hình sự Việt Nam
• 1.1. Dấu hiệu về đối tượng giám đốc thẩm
• 1.2. Dấu hiệu về mục đích của giám đốc thẩm
• 1.3. Dấu hiệu về căn cứ phát sinh giám đốc thẩm
• 1.3.1. Về căn cứ kháng nghị
• 1.3.2. Về chủ thể kháng nghị
• 1.3.3. Về thời hạn kháng nghị giám đốc thẩm
• 1.4. Dấu hiệu về thẩm quyền giám đốc thẩm
• 2. Căn cứ kháng nghị giám đốc thẩm
• 3. Một số sai lầm của Tòa án trong việc áp dụng Bộ luật hình sự
• 4. Một vài ý kiến về căn cứ kháng nghị tái thẩm vụ án hình sự
• 5. Phân biệt thủ tục giám đốc thẩm và tái thẩm trong Luật tố tụng hình sự Việt Nam
• 6. Một vài vấn đề về kháng nghị giám đốc thẩm vụ án hình sự
• 7. Một số vấn đề về thủ tục phiên toà giám đốc thẩm
• 8. Điều kiện kháng nghị giám đốc thẩm trong tố tụng hình sự Pháp
• 9. Quy định về thủ tục giám đốc thẩm trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam và một số nước châu Á
• 10. Thủ tục giám đốc thẩm trong tố tụng hình sự và tố tụng dân sự

Tóm tắt

I. Giới thiệu về bản án và quyết định pháp luật

Bản án và quyết định pháp luật đóng vai trò quan trọng trong hệ thống pháp luật, đặc biệt là trong lĩnh vực tố tụng hình sự. Chúng không chỉ là kết quả của quá trình xét xử mà còn thể hiện sự áp dụng các quy định pháp luật vào thực tiễn. Bản án và quyết định pháp luật được coi là những tài liệu chính thức, phản ánh cách thức mà pháp luật được thực thi và đảm bảo quyền lợi hợp pháp của công dân. Việc phân tích bản án giúp nhận diện được những sai sót trong quá trình xét xử, từ đó rút ra bài học cho các vụ án sau này. Ngoài ra, việc nghiên cứu các quyết định pháp luật cũng giúp các nhà nghiên cứu, luật sư và thẩm phán hiểu rõ hơn về cách thức áp dụng pháp luật trong thực tế.

II. Lý luận về phân tích bản án và quyết định pháp luật

Phân tích bản án và quyết định pháp luật không chỉ dừng lại ở việc xem xét nội dung mà còn bao gồm việc đánh giá các căn cứ pháp lý được sử dụng trong quá trình xét xử. Lý luận pháp luật cho rằng mỗi bản án đều chứa đựng những nguyên tắc pháp lý cơ bản, từ đó tạo ra sự đồng nhất trong việc áp dụng pháp luật. Việc phân tích này còn giúp phát hiện ra những vi phạm nghiêm trọng trong quá trình giải quyết vụ án, từ đó có thể đưa ra các kiến nghị nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật. Các nhà nghiên cứu pháp luật cần phải chú ý đến tính hợp pháp và hợp lý của các quyết định pháp luật để đảm bảo rằng quyền lợi của công dân được bảo vệ một cách tốt nhất.

III. Thực tiễn về phân tích bản án và quyết định pháp luật

Trong thực tiễn, việc phân tích bản án và quyết định pháp luật thường gặp nhiều thách thức. Một số bản án có thể không đầy đủ thông tin hoặc có những sai sót trong việc áp dụng pháp luật. Điều này dẫn đến việc các quyết định không phản ánh đúng bản chất của sự việc. Thực tiễn pháp luật cho thấy rằng, trong nhiều trường hợp, các quyết định pháp luật bị kháng nghị do vi phạm nghiêm trọng trong quá trình xử lý vụ án. Việc điều tra và xét hỏi tại phiên tòa đôi khi không đầy đủ, dẫn đến những quyết định không chính xác. Do đó, việc phân tích các bản án và quyết định là cần thiết để cải thiện chất lượng xét xử và bảo đảm tính chính xác trong áp dụng pháp luật.

IV. Giá trị và ứng dụng thực tiễn của phân tích bản án và quyết định pháp luật

Phân tích bản án và quyết định pháp luật không chỉ có giá trị lý luận mà còn mang lại nhiều ứng dụng thực tiễn. Những phân tích này giúp các nhà làm luật, thẩm phán và luật sư hiểu rõ hơn về cách thức áp dụng pháp luật trong thực tế, từ đó có thể đưa ra những đề xuất cải cách cần thiết. Các bản án và quyết định pháp luật được phân tích kỹ lưỡng sẽ tạo ra một nền tảng vững chắc cho việc xây dựng hệ thống pháp luật công bằng và hiệu quả hơn. Hơn nữa, việc này còn giúp nâng cao ý thức pháp luật của người dân, từ đó góp phần xây dựng một xã hội thượng tôn pháp luật.

Nội dung chính

Phân Tích Bản Án và Quyết Định Pháp Luật: Lý Luận và Thực Tiễn Xét Lại Bản Án Đã Có Hiệu Lực

---

Tóm tắt nghiên cứu

Nghiên cứu tổng hợp từ kỷ yếu Hội thảo Khoa học của Khoa Luật Hình sự – Trường Đại học Luật Hà Nội (chủ trì bởi ThS. Phan Thị Thanh Mai) tập trung giải quyết câu hỏi trọng tâm: Bản chất pháp lý, căn cứ phát sinh và ranh giới phân định giữa thủ tục Giám đốc thẩm và Tái thẩm trong tố tụng hình sự (TTHS) Việt Nam là gì, và làm thế nào để khắc phục triệt để các sai lầm nghiêm trọng trong áp dụng pháp luật hình sự của Tòa án?

Thông qua phương pháp phân tích chuẩn tắc pháp lý, đối chiếu so sánh luật học (với luật tố tụng hình sự Cộng hòa Pháp, Liên bang Nga) và tổng hợp thực tiễn xét xử giai đoạn 1992–2004, nghiên cứu chỉ ra rằng:

• Giám đốc thẩm không phải là một cấp xét xử thứ ba mà là thủ tục kiểm tra pháp lý đặc biệt đối với bản án/quyết định đã có hiệu lực pháp luật.
• Ranh giới bản chất giữa Giám đốc thẩm và Tái thẩm nằm ở nguồn gốc sai lầm: Giám đốc thẩm khắc phục sai lầm chủ quan trong áp dụng pháp luật nội dung và tố tụng; Tái thẩm khắc phục sai sót trong nhận thức sự thật khách quan do xuất hiện tình tiết mới.
• Nghiên cứu nhận diện các sai phạm phổ biến tại Tòa án cấp sơ thẩm và phúc thẩm, nổi bật là việc định sai tội danh, bỏ lọt tội phạm, xét xử oan sai và đặc biệt là sự tùy tiện trong quyết định hình phạt (lạm dụng tình tiết giảm nhẹ ngoài luật định).

Kết quả này cung cấp luận cứ khoa học then chốt cho việc hoàn thiện Bộ luật Tố tụng Hình sự, tổ chức lại thẩm quyền của Tòa án nhân dân tối cao (TANDTC) và nâng cao chuẩn mực tư pháp hình sự.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng

Trong khoa học luật tố tụng hình sự và thực tiễn tư pháp, nguyên tắc hiệu lực của bản án đã tuyên nhân danh Nhà nước đòi hỏi tính tôn nghiêm và ổn định pháp lý tuyệt đối. Tuy nhiên, do tính chất phức tạp của hoạt động chứng minh tội phạm và áp dụng pháp luật, nguy cơ sai sót tư pháp vẫn hiện hữu. Sự bất cập giữa yêu cầu bảo đảm "tính tối thượng của bản án đã có hiệu lực" và yêu cầu "bảo vệ công lý, minh oan cho người vô tội, không bỏ lọt tội phạm" đặt ra bài toán lý luận và thực tiễn cấp bách.

       Yêu cầu ổn định pháp lý              Đòi hỏi công lý khách quan
    (Bản án có hiệu lực là chân lý)    vs    (Khắc phục oan sai, lọt tội)

Tại thời điểm thi hành Bộ luật Hình sự 1999 và Bộ luật Tố tụng Hình sự 2003, hệ thống tư pháp Việt Nam đối mặt với nhiều khoảng trống lý luận:

1. Thiếu sự phân định rạch ròi giữa thủ tục Giám đốc thẩm và Tái thẩm, dẫn đến việc nhầm lẫn căn cứ kháng nghị.
2. Tình trạng khiếu nại tràn lan do tâm lý hoài nghi tư pháp của người dân sau hai cấp xét xử.
3. Sự chồng chéo trong thẩm quyền kháng nghị và thẩm quyền xét lại ở Tòa án cấp tỉnh và TANDTC.

Nghiên cứu này có ý nghĩa tiên phong khi trực tiếp mổ xẻ những vướng mắc của mô hình tố tụng thời kỳ đầu cải cách tư pháp. Không chỉ dừng lại ở lý thuyết thuần túy, công trình phân tích sâu nguồn gốc tâm lý – xã hội học pháp luật của người Việt Nam (hệ quả từ hàng ngàn năm phong kiến và thực dân dẫn đến tâm lý e ngại, thiếu tin tưởng vào pháp đình), qua đó lý giải tại sao pháp luật TTHS Việt Nam không trao quyền kháng cáo giám đốc thẩm cho đương sự mà chỉ dừng lại ở quyền khiếu nại, phản ánh thông tin.

---

Methodology và approach

Công trình nghiên cứu áp dụng hệ phương pháp luận khoa học pháp lý đa chiều, kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu lý luận chuẩn tắc và thực nghiệm thực tiễn xét xử:

1. Phương pháp phân tích quy phạm (Normative Legal Analysis): Giải cấu trúc logic các điều luật quy định về đối tượng, căn cứ, thẩm quyền, thủ tục Giám đốc thẩm (Điều 272, 273, 279 BLTTHS 2003) và Tái thẩm (Điều 290, 291 BLTTHS 2003). Đánh giá quy trình áp dụng pháp luật theo 3 bước chuẩn:
   • Xác định sự thật pháp lý khách quan.
   • Lựa chọn, phân tích quy phạm tương ứng.
   • Ban hành văn bản áp dụng.
2. Phương pháp luật học so sánh (Comparative Law): Đối chiếu thiết chế Giám đốc thẩm của Việt Nam với mô hình Tòa Phá án (Cour de Cassation) của Cộng hòa Pháp – nơi chỉ phán xét tính hợp pháp của bản án chứ không phán xét con người, và Bộ luật TTHS Liên bang Nga về khái niệm vi phạm nguyên tắc chứng minh.
3. Phương pháp nghiên cứu trường hợp (Case Study Analysis): Khảo sát chuyên sâu hàng loạt vụ án hình sự thực tế có sai lầm điển hình:
   • Án oan sai kinh tế (vụ Nguyễn Văn Đ và Ứng Phóng L tại Bắc Giang).
   • Sai sót trong định tội danh giết người do kích động mạnh vs giết người (vụ Nông Văn L).
   • Lạm dụng chuyển hóa hình phạt tù sang án treo (vụ Phạm Thị T tại Quảng Ninh).
   • Bỏ sót tình tiết giảm nhẹ và nhân thân người dân tộc thiểu số (vụ Vàng A T tại Sơn La).
4. Phương pháp thống kê định lượng tư pháp: Thu thập và xử lý chuỗi dữ liệu thống kê từ Phòng Tổng hợp TANDTC giai đoạn 1992–1999 (với 1.508 vụ án giám đốc thẩm cấp tỉnh, bình quân 2,94 vụ/tỉnh/năm) và dữ liệu TAND tỉnh Bắc Ninh (2001–2004) nhằm chứng minh thực trạng phân tán quyền lực giám đốc thẩm.

---

Phát hiện chính

Nghiên cứu đã đúc kết bốn cụm phát hiện khoa học mang tính đột phá về cấu trúc tư pháp và thực tiễn xét xử:

                      CÁC PHÁT HIỆN KHOA HỌC CHÍNH
1. BẢN CHẤT GIÁM ĐỐC THẨM       2. PHÂN LẬP CĂN CỨ              3. PHỔ SAI LẦM ÁP DỤNG BLHS
• Đối tượng: Bản án đã có        GIÁM ĐỐC THẨM & TÁI THẨM        • Định sai tội danh (cố ý/vô ý)
  hiệu lực (không xét xử lại)   • Giám đốc thẩm: Vi phạm pháp   • Bỏ lọt tội phạm (dân sự hóa)
• Không phải cấp xét xử thứ 3     luật nghiêm trọng (chủ quan)  • Kết án oan người vô tội
• Thẩm quyền nên quy về TANDTC  • Tái thẩm: Tình tiết mới làm   • Sai lầm lượng hình (lạm dụng
                                  sai lệch chứng cứ (khách quan)  tình tiết giảm nhẹ ngoài luật)

1. Bản chất pháp lý của Giám đốc thẩm và sự cần thiết tập trung thẩm quyền

• Đối tượng của Giám đốc thẩm duy nhất là bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật, không phải là vụ án hình sự. Hội đồng Giám đốc thẩm không có thẩm quyền kết luận lại nội dung vụ án, không xác định trách nhiệm hình sự hay tự mình ra bản án mới thay thế.
• Dữ liệu thực nghiệm cho thấy việc phân cấp quyền giám đốc thẩm cho TAND cấp tỉnh và Tòa án quân sự cấp quân khu là bất hợp lý (trung bình mỗi tỉnh chỉ xét xử ~3 vụ/năm, nhiều tỉnh như Bắc Ninh 4 năm liền không có vụ án nào). Việc phân tán này dễ dẫn đến tình trạng bất nhất quán tư pháp "sáng đúng, chiều sai, sáng mai lại đúng". Thẩm quyền này cần tập trung tuyệt đối vào TANDTC.

2. Tiêu chí phân định ranh giới cốt lõi giữa Giám đốc thẩm và Tái thẩm

• Giám đốc thẩm phát sinh từ sai lầm chủ quan của người tiến hành tố tụng trong việc lựa chọn, áp dụng quy phạm pháp luật nội dung (BLHS) hoặc thủ tục tố tụng (BLTTHS). Những sai lầm này phát hiện được thông qua việc kiểm tra hồ sơ vụ án hiện có.
• Tái thẩm phát sinh từ sự hạn chế nhận thức khách quan do xuất hiện tình tiết mới làm thay đổi bản chất vụ án mà Hội đồng xét xử không biết và không thể biết khi tuyên án. Việc xác minh căn cứ tái thẩm đòi hỏi phải tiến hành các hoạt động điều tra mới ngoài hồ sơ vụ án cũ.

3. Nhận diện các dạng sai lầm nghiêm trọng trong áp dụng BLHS của Tòa án

• Sai lầm về định tội danh: Chiếm tỷ lệ thấp hơn nhưng gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng đến quyền con người và uy tín nhà nước. Bao gồm 3 dạng:
  • Xác định sai tội danh (nhầm lẫn giữa ranh giới cấu thành tội phạm, ví dụ nhầm giữa Giết người Điều 93 và Giết người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh).
  • Bỏ lọt tội phạm (đánh giá chứng cứ phiến diện, hình sự hóa giao dịch hoặc dân sự hóa hành vi phạm tội lừa đảo).
  • Kết án oan người vô tội (hình sự hóa các tranh chấp hợp đồng vay mượn tài sản dân sự do khó khăn kinh tế).
• Sai lầm về quyết định hình phạt: Là dạng sai sót chiếm tỷ lệ áp đảo trong các bản án bị Tòa phúc thẩm TANDTC sửa chữa.

4. Điểm nghẽn trong hoạt động lượng hình và Hội đồng xét xử

• Lạm dụng tình tiết giảm nhẹ: Thẩm phán tùy tiện vận dụng Khoản 2 Điều 46 BLHS 1999 để cho hưởng án treo không đúng quy định (coi các lý do như "tiếc tiền", "là sinh viên", "chồng đang đi tù", "con trai duy nhất" làm tình tiết giảm nhẹ).
• Hiện tượng "quan tòa hình thức": Đội ngũ Hội thẩm nhân dân thiếu kiến thức chuyên môn sâu, thiếu tính độc lập, thường phó thác hoàn toàn quyết định cho Thẩm phán, làm suy giảm cơ chế phản biện nội bộ trong Hội đồng xét xử.

---

Đóng góp khoa học

Đóng góp về mặt lý luận

• Xây dựng hệ thống tiêu chí khoa học chuẩn xác để nhận diện bản chất của thủ tục xét lại bản án có hiệu lực pháp luật; làm sáng tỏ các dấu hiệu về: đối tượng, mục đích, căn cứ phát sinh, chủ thể và phạm vi thẩm quyền.
• Giải quyết dứt điểm tranh luận học thuật về việc có nên sáp nhập hai thủ tục Giám đốc thẩm và Tái thẩm thành một thủ tục "Phá án" chung hay không, khẳng định tính độc lập và cần thiết duy trì cả hai thiết chế nhưng phải minh định căn cứ áp dụng.

Đóng góp về mặt lập pháp và chính sách

• Hoàn thiện Điều 291 BLTTHS: Đề xuất tái cấu trúc 4 điểm của Điều 291 thành một căn cứ khái quát thống nhất: "Người tiến hành tố tụng đã dựa vào các tình tiết mà mình không biết là không đủ điều kiện làm chứng cứ để đưa ra kết luận làm cho vụ án bị xét xử sai", tránh việc liệt kê vừa thừa vừa thiếu các nguồn chứng cứ.
• Hoàn thiện cơ chế phân công quyền lực tư pháp: Kiến nghị bỏ quyền kháng nghị giám đốc thẩm của Tòa án để bảo đảm nguyên tắc phân công, phối hợp và chế ước quyền lực giữa Viện kiểm sát và Tòa án, tránh việc Tòa án "vừa đá bóng vừa thổi còi".

Đóng góp cho thực tiễn xét xử

• Thiết lập cẩm nang nhận diện các lỗi điển hình trong hoạt động định tội và lượng hình, giúp các Thẩm phán khắc phục triệt để tình trạng áp dụng sai tình tiết tăng nặng (như tính tiền án của người chưa đủ 16 tuổi vào tái phạm) và lạm dụng án treo.

---

Đối tượng quan tâm

Nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn và học thuật trực tiếp cho nhiều nhóm độc giả chuyên ngành:

1. Thẩm phán và cán bộ Tòa án các cấp: Là tài liệu tham khảo thiết thực giúp nhận diện và triệt tiêu các sai sót nghiệp vụ trong việc định tội danh, đánh giá tình tiết tăng nặng/giảm nhẹ và phân định thẩm quyền tố tụng.
2. Kiểm sát viên và Luật sư: Nắm vững ranh giới giữa vi phạm tố tụng nghiêm trọng và tình tiết mới để xây dựng văn bản kháng nghị hoặc đơn đề nghị kháng nghị giám đốc thẩm/tái thẩm chuẩn xác, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của đương sự.
3. Cơ quan lập pháp và Ban Chỉ đạo Cải cách Tư pháp: Có thêm cơ sở khoa học và số liệu thực tế để thiết kế các quy định trong các kỳ sửa đổi Bộ luật Tố tụng Hình sự và Luật Tổ chức Tòa án nhân dân.
4. Giảng viên, Học viên cao học và Sinh viên ngành Luật: Tiếp cận giáo trình chuyên đề chuyên sâu với hệ thống phân tích tình huống thực tế sống động và phương pháp luận nghiên cứu luật học chuẩn mực.

---

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Điểm khác biệt mấu chốt nhất giữa Giám đốc thẩm và Tái thẩm là gì?

Điểm khác biệt căn bản nhất nằm ở nguồn gốc căn cứ kháng nghị:

• Giám đốc thẩm áp dụng khi có vi phạm pháp luật nghiêm trọng (sai lầm chủ quan của người tiến hành tố tụng trong áp dụng luật nội dung hoặc thủ tục tố tụng dựa trên hồ sơ vụ án).
• Tái thẩm áp dụng khi xuất hiện tình tiết mới làm sai lệch sự thật khách quan của vụ án mà Tòa án không biết và không thể biết tại thời điểm xét xử.

2. Tại sao nghiên cứu đề xuất không trao quyền "kháng cáo giám đốc thẩm" cho người bị kết án?

Bản án đã qua hai cấp xét xử (sơ thẩm và phúc thẩm) đã phát sinh hiệu lực pháp luật và được suy đoán là chân lý. Dưới góc độ tâm lý xã hội học pháp lý, người dân thường có xu hướng sử dụng quyền kháng cáo đến cùng để "cầu may". Nếu cho phép kháng cáo giám đốc thẩm sẽ gây quá tải trầm trọng cho hệ thống Tòa án tối cao và phá vỡ tính ổn định của các quan hệ pháp luật đã định hình. Pháp luật chỉ nên ghi nhận quyền khiếu nại, phản ánh thông tin để cơ quan có thẩm quyền kiểm tra, xem xét kháng nghị.

3. Nghiên cứu sử dụng phương pháp luận gì để chứng minh tính cần thiết của việc tập trung quyền Giám đốc thẩm về TANDTC?

Nghiên cứu kết hợp lý luận phân cấp tư pháp (tính tối cao trong hướng dẫn áp dụng pháp luật thống nhất) với phương pháp thống kê thực nghiệm: Số liệu giai đoạn 1992–1999 chứng minh số lượng án giám đốc thẩm tại cấp tỉnh rất nhỏ (trung bình 2,94 vụ/tỉnh/năm, nhiều nơi bằng 0), cho thấy việc duy trì cấp giám đốc thẩm tại địa phương vừa lãng phí nguồn lực vừa làm tăng nguy cơ xét xử mâu thuẫn giữa các địa phương.

4. Hướng giải quyết đối với các sai lầm trong việc áp dụng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự là gì?

Cần xây dựng Nghị quyết hướng dẫn cụ thể của Hội đồng Thẩm phán TANDTC nhằm giới hạn quyền tự do nhận định tại Khoản 2 Điều 46 BLHS. Tòa án bắt buộc phải ghi rõ lý do trong bản án và tình tiết được coi là giảm nhẹ phải thực sự phản ánh mức độ suy giảm tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi hoặc nhân thân người phạm tội, chấm dứt việc công nhận tùy tiện các tình tiết cảm tính.

5. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa ứng dụng thực tiễn như thế nào đối với Luật TTHS hiện đại?

Các đề xuất của nghiên cứu về: (1) Chuẩn hóa căn cứ tái thẩm, (2) Giới hạn căn cứ giám đốc thẩm ở mức "vi phạm nghiêm trọng", và (3) Tái cơ cấu thẩm quyền giám đốc thẩm cấp cao đã trở thành tiền đề lý luận trực tiếp cho quá trình hoàn thiện các văn bản tố tụng hình sự của Việt Nam trong các giai đoạn cải cách tư pháp tiếp theo.

---

Kết luận

Nghiên cứu tổng thuật từ Hội thảo Khoa học của Khoa Luật Hình sự – Trường Đại học Luật Hà Nội đã đóng góp một công trình khoa học toàn diện, giải mã triệt để các khúc mắc lý luận và thực tiễn về thủ tục xét lại bản án đã có hiệu lực pháp luật. Việc chỉ rõ bản chất Giám đốc thẩm, phân lập căn cứ Tái thẩm và vạch trần các dạng sai phạm trong định tội danh, lượng hình có giá trị học thuật và thực tiễn sâu sắc.

Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa hiện nay, các cơ quan tiến hành tố tụng, giới nghiên cứu và các nhà hoạch định chính sách cần tiếp tục kế thừa những phát hiện này, đẩy mạnh chuẩn hóa năng lực đội ngũ Thẩm phán - Hội thẩm, đồng thời không ngừng hoàn thiện hệ thống pháp luật tố tụng hình sự nhằm bảo đảm mọi phán quyết của Tòa án đều thực sự "đúng người, đúng tội, đúng pháp luật".

Trích đoạn nội dung tài liệu

TRUONG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI KHOA LUẬT HÌNH SỰ HỘI THẢO KHOA HỌC Chủ tri: Ths. Phan Thị Thanh Mai HA NỘI - 2005 DANH SÁCH BAO CÁO HỘI THẢO. X6t lợi bản án và quyết định có higu lực phép luật một số vấn để lý luận và thực tiến str | HOTEN TÊN BAO CÁO. Phan Thị| Những dấu hiệu đặc trưng cba giám đốc | 1-12 > "Thanh Mai |thẩm trong tố tung hình sự Viet nam 2.

Hoàng Thị| Can cứ kháng aghi giám đốcthẩm Minh Sơn. Dương | Một số sai lắm của Toà ấn trong việc áp Bộ Muậthình sự Tuyết Miên _ | dụng 4 |The Vũ Gia| Một vài ý kiến về cần cứ kháng nghị ei | 36-47 Lam thẩm vy án hình sự. Hoàng | Phân biệt thủ tục giám đốc thẩm và efi |48-56 Văn Hạnh | thd trong Luậttố tung hình sự nam 6. Phan Thị | Một vài vấn để về kháng nghị giấm đốc | 57-65› Thanh Mai — |thẩmvụánhìnhsự 7.

_ Nguyễn| Một số vấn để vẻ thd tục phiên toà giám | 66-74 Hãi Ninh đốc thẩm ‘Ths. Mai Thanh | Điều kiện kháng nghị giám đốc thẩm |75-82 Hiếu trong tố tụng hình sự Pháp. Đỗ Thị| Quy định về thù tục giám đốc thẩm trong | Phượng. pháp luật tố tụng hình sự Việt nam và mot số nước châu & 10.| The, Trân Anh| Thủ mục giám đốc thẩm trong tố tụng hình |90-107ˆ {Tan — — |sựvàtốtụngdins _| NHUNG DẤU HIỆU ĐẶC TRUNG CUA GIÁM ĐỐC THAM 'TRONG TỐ TUNG HÌNH SỰ VIỆT NAM Phan Thị Thanh Mai Khoa Luật hình sự~ Đại học Luật Hà nội Những dấu hiệu đặc trưng của giám đốc thấm trong tố tụng hình sự Việt Nam là những dấu hiệu cơ bin giúp chúng ta nhận thức được rõ bản chất của giám đốc thẩm và phan biệt giám đốc thẩm với các thủ tục tố tụng khác do Tòa án thực hiện trong quá trình giải quyết vụ án hình sự.

* Dấy hiệu về đối tượng giám đốc thẩm. Đối tượng của giấm đốc thẩm trong TTHS Việt Nam là những bản án hoặc. quyết định đã có hiệu lực pháp luật. Dấu hiệu này là đấu hiệu oo bản chung cho mọi hình thức giám đốc thẩm và ở mọi quốc gia và có thể nói đây là đặc điểm quan trọng có ý nghĩa quyết định để phan biệt giám đốc thẩm với các thủ tục xét xử sơ thẩm, và xét xử phúc thẩm.

“Trước hết, đối tượng của giám đốc thẩm là bản án hoặc quyết địnhcủa “Toà án mà không phải là các vụ án. Những bin án và quyết định này đều có đặc điểm chung là những vụ án đã được phán quyết bằng các bản án hoặc quyết định này đã quahaicấp xét xử hoặc các chủ thế của quyền kháng cáo, kháng nghị phúc thẩm đã từ chối quyền được xét xử lại ở cấp thứ hai thông qua việc không kháng cáo, kháng nghị phúc thẩm. Theo thông lệ chung, một vụ én có thể được x64 xử ở hai cấp, khi đã qua các cấp xét xử đó, vụ án được coi là đã giải quyết xong và không thể Ia đối tượng để đem ra xét xử lại. Toà án cấp giám đốc thẩm không xem xét, đánh giá và kết luận lại những vấn để về nội dung của vụ án vì đồ thuộc về thẩm quyên tuyệt đối của các cấp xét xử sơ thẩm và phúc thẩm.

Đối tượng của giám đốc thẩm do vay không phải là các vụ án hình sự mà chỉ là các bin án hoặc quyết định thé hiện kết quả xét xử của các Toà án đối với các vụ dn 46. Việc xác định đối tượng của giám đốc thẩm đã xác định được tinh chất cơ bản của giám đốc thẩm không phải là một cấp xét xử thứ ba mà chỉ là việc xét lai các bản án hoặc quyết định cia Toà án Mặt khác, các bản án, quyết định là đối tượng của giám đốc thấm là những bản ấn hoặc quyết định đã cớ hiệu lực pháp luật. Theo nguyên tắc truyền thống, các bản án và quyết định đã có hiệu lực pháp luật phải được coi “như là chân lý” và phải được thi hành. Việt Nam cũng như các nước đều quy định về nguyen tic đảm bảo hiệu lực của bin án và quyết định của Toà án.

Các bản án và quyết định đã có hiệu lực pháp luật có tính bắt buộc chung, không chỉ đối với những người có liên quan mà còn đồi hỏi phải được các cơ quan, tổ chức và mọi công dân tôn trọng. Các hành vi cố ý không chấp hành án, cố ý không thi hành ấn hay cố ý cản trở việc thi hành án thậm chí còn có thé bị truy cứu trách nhiệm. Tuy nhiên, bản án có một hiệu lực nhất định và không có nghĩa là bản án hoặc quyết định đó khong thể bị yêu cầu xem xét lại. Về lý luận và thực tế cho thấy những bản án và quyết định đã có hiệu lực pháp luật vẫn có thể không ‘Ging dn, Mặc dù, theo nguyên tắc hai cấp xét xử, sau khi xét xử sơ thẩm, vụ án có thể được đưa ra xét xử lại ở cấp cao hơn với HĐXX chuyên nghiệp và có trình 40 chuyên môn ở mức độ cao hon nhằm loại trừ những sai lầm trong việc giải quyết vụ án, nhưng những sai lâm trong việc giải quyết vụ án không phải đã được cấp phúc thẩm giải quyết được trệt để và thậm chí là sai lầm của chính cấp phúc thẩm - những sai lâm 46 đòi hỏi phải có cơ chế giải quyết.

Vì vậy, để dim bảo sự thống nhất của pháp luật, đảm bảo tính hợp pháp và đúng đắn của các bản ấn và quyết định của Toà án, luật tố tụng hình sự Việt Nam quy định việc xét lại các bản án và quyết định đã có hiệu lực pháp luật nếu phát hiện những vi phạm pháp luật nghiêm trọng rong việc xử lý vụ án theo thủ tục giám đốc thẩm. * Dấấ hiệu về mạc dich của giám đốc thẩm. "Mục đích của giám đốc thẩm là nhằm đảm bảo hoạt động xét xử của Toà án đúng pháp luật, dim bảo tính hợp pháp của các bản án và quyết định của Toà 4n, đảm bảo pháp chế trong hoạt động xét xử. Hoạt động xét xử của Toà án, nhất là trong lĩnh vực xét xử các vụ án hình sự, là một hoạt động áp dụng pháp luật có tính đặc thù, thể hiện rõ nét tính quyền lực Nhà nước.

Để đảm bảo việc xét xử được đúng đắn, hoạt động này cẩn phải được giám sát một cách chặt chế bằng các hình thức giám sát khác nhau: Hoạt động kiểm sắt của Viện kiểm sát vi thực hiện quyên khiếu nại và kháng cáo cơ quan, tổ chức và cá nhân có quyên và ợi ch pháp lý liên quan trong vụ án; thực hiện sự giám sát của cơ quan, tổ chức, đại biểu dan cử đối với hoạt động của cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tổ tụng v. Giám đốc thẩm là hình thức giám sát xét xử đặc biệt của Toà án, có nhiệm vụ phát hiện và huỷ bỏ các bản án hoặc quyết định đã có hiệu lực của Toà án nếu có căn cứ cho rằng bản án hoặc quyết định đó không đảm bảo tính hợp pháp. Đây cũng là mục đích mà thủ tục giám đốc thẩm của các quốc gia khác hướng tới, ví dụ, các nhà luật học Pháp quan niệm: "Tod Phá án khong xét xứ con người mà xét xử các bản án, Toà Phá án kiểm tra các thẩm phán có vận dung đúng pháp luật không trong khi xét xử" !. Toà án cấp giám đốc thẩm xem X6t khi xết xử các Toà án cấp đưới đã hiểu và áp dụng đúng các văn bản pháp luật và các nguyen tắc pháp luật chưa.

Toà không: xem xét về sự việc, vốn thuộc thấm quyền xét xử của các thẩm phán xét xử về mặt nội dung ở Toa án cấp dưới mà chỉ Xét xem việc áp dụng luật vào các sự việc đó có đúng hay không. Về thực chất, Toà án cấp giám đốc thẩm không xử lại vụ việc mà chỉ đối chiếu bản án với quy định của pháp luật xem có phù hợp với cách giải thích cần có hay không cũng như cách giải quyết vụ án của Toà án cấp dưới có đúng thủ tục tố tụng hay không, nhằm dim bảo pháp luật được giải thích và áp dụng một cách đúng dn ‘va thống nhất, * Diu hiệu về căn cứ phát sinh giám đốc thẩm. Can cứ pháp lý làm phát sinh thủ tục giám đốc thẩm là kháng nghị giám đốc thẩm. Do tính chat đặc biệt của đối tượng giám đốc thẩm nên kháng nghị giám đốc thẩm cũng có những điểm khác biệt, điểm khác biệt này thể hiện ở sự chặt chẽ và có tính hạn chế về thẩm quyền kháng nghị, căn cứ kháng nghị, thời "hạn và thủ tục kháng nghị, Căn cứ làm phát sinh thủ tục giám đốc thẩm chỉ có thể là kháng nghị của những người có thẩm quyền, luật TTHS Việt Nam loạt trừ quyền kháng cáo giám.

Theo quan điểm của các nhà làm luật Việt Nam, sau hai cấp xét xử, bị cáo và những người tham gia tố tụng khác không còn các quyền và nghĩa vụ tố tụng, mối quan hệ giữa những người này với cơ quan tiến hành tố tụng chấm dứt về mặt tố tung, vi vậy ho không có quyền được kháng cáo đối với các bản án đã phát sinh hiệu lực pháp luật, Cũng có những quan điểm cho rằng cẩn phải quy định cho người bị kết án và đương sự khác được quyên kháng các yêu cầu giám đốc thẩm, quy định như vậy sẽ đảm bảo quyền lợi của công dân hơn. Tuy nhiên, theo chúng tôi, việc quy định quyền kháng cáo giám đốc thẩm ở Việt Nam vào thời điểm hiện tai à chưa phù hợp. Lý do vì ý thức pháp luật của người dân chưa cao và còn vì một nguyên nhân đặc biệt đó là do cách nhìn truyền thống của người Việt Nam về pháp luật và pháp đình. Do lịch sử của dân tộc ta phải trải cua 1000 năm Bắc thuộc, ngay từ thời kỳ đầu nhân dân ta tiếp xúc với pháp luật thì pháp luật đó đã là pháp luật ngoại bang, là công cụ nô dịch, áp bức, đồng hoá.

của ngoại bang. Do đó, ý thức chống đối pháp luật xuất hiện ngay từ những bư đầu của thời kỳ Bắc thuộc”. Pháp luật phong kiến Việt Nam, pháp luật phong kiến nữa thuộc địa thời thuộc Pháp không làm thay đổi được tâm lý đó và tâm lý đó còn tồn tại dai ding đến tận bây giờ. Người dân thường có thái độ sợ pháp uật, không muốn sống theo pháp luật và nhìn nhận pháp luật như đối lập với mình.