Chương 1: TIỂU SỬ VÀ HÀNH TRẠNG Xã Phù Ủng, huyện Ân Thi, tỉnh Hưng Yên ngày nay là nơi sinh thành và nuôi dưỡng danh tướng Phạm Ngũ Lão (1255 – 1320) – người đã có công lớn trong việc giúp nhà Trần đánh đuổi giặc Nguyên Mông. Về đây, ngoài những di tích lịch sử như: lăng Phạm Tiên Công, đền thờ Phạm Ngũ Lão lưu giữ những chứng tích về người anh hùng cứu nước thuở nào còn có nhiều những di tích của một nền văn hóa, văn học lâu đời đến nay vẫn được lưu giữ và bảo tồn. Đi hết con đường về làng là cổng làng Phù Ủng cao to sừng sững, tiếp đến là Đền Mẫu, Đình làng, nhà bia, Tam Quan… Các kiến trúc đình, đền hòa với cảnh quan thiên nhiên tạo nên một không gian văn hóa đặc trưng của vùng đất này. Gần một thế 13 kỉ đã trôi qua kể từ khi kì thi Hán học cuối cùng ở Bắc Kì chấm dứt (1915), dù trải qua bao năm binh lửa chiến tranh nhưng những chứng tích của một nền Hán học vẫn được bảo tồn khá nguyên vẹn tưởng như đây là nền văn hóa của một đế đô Thăng Long thu nhỏ.
Trên các bức tường đình, cổng làng, Tam quan còn khắc in khá nhiều các câu đối, các bài thơ, các bức hoành phi bằng chữ Hán. Điều đặc biệt hơn, khi hỏi về nguồn gốc, tác giả của những câu chữ này người dân nơi đây thường nhắc đến cái tên Phan Mạnh Danh với niềm tự hào, kính trọng. Phan Mạnh Danh sinh ra tại Nam Định nhưng quê quán ở làng Phù Ủng, phủ Ân Thi (nay là xã Phù Ủng, huyện Ân Thi), tỉnh Hưng Yên. Trong nhiều tài liệu, ông còn có tên bút danh là Phan Phù Giang.
Cuộc đời tác giả là những chặng đường đi về giữa hai vùng đất này, và dù ở đâu ông cũng để lại những dấu ấn khó phai trong lòng người dân và lòng quê hương đất nước. Để nghiên cứu Tiểu sử hành trạng của Phan Mạnh Danh, chúng tôi sẽ chia làm ba giai đoạn tương ứng với các mốc thời gian quan trọng và sự kiện nổi bật trong cuộc đời tác giả. Giai đoạn 1 (Từ năm 1866 đến năm 1887) Đây là giai đoạn Phan Mạnh Danh còn ấu thơ cho đến khi trưởng thành, chủ yếu sống tại Nam Định. Phan Mạnh Danh sinh ngày 12/12/1866 (tức mùng 6 tháng 11 năm Bính Dần), tại Nam Định, là con trưởng Thị độc Phan Trác Hoạt, lập nghiệp ở Nam Định đã lâu (phỏng đoán từ Họ Phan đời thứ X: con thứ sáu của Phan Trác Miên là Phan Trác Hoàng dời sang Nam Định, nay nhà từ đường họ ở số 224, phố Hàn Thuyên , thành phố Nam Định)1.
Ông là cháu nội của cụ Phan Trứ đỗ Hoàng Giáp (1832) triều Minh Mệnh, làm quan đến Tuần phủ Khánh Hòa. Thuở nhỏ, ông có tên chữ là Trung, sau đổi thành Mạnh Danh, hiệu là Thế Vọng.com 14 lên sáu tuổi, cậu bé Trung đã tỏ ra là người thông minh khác thường. “Thi lễ vốn nhà”, lên tám, chín tuổi cậu bé Trung theo học cậu là cụ cử Trần Như Sơn, Tri huyện Tiền Hải tỉnh Thái Bình. Ngoài mười tuổi lại theo học anh họ là cụ cử Vũ Cần, làm Giám lâm Ninh Bình.
Lúc bấy giờ trong làng cũng có nhiều bậc danh vọng như thủ khoa Nguyễn Đình Khanh (Tác giả cuốn Ngọc Kiều Lê diễn ca)1, cử nhân Nguyễn Đình Thành, cậu bé Trung đều được theo học nên văn chương vốn có nề nếp. Sau Phan Mạnh Danh còn đến theo học ông Nghè Hành thiện Đặng Xuân Bảng ở Nam Định. Ở đây vốn đã đào tạo ra nhiều bậc danh sĩ, thế nhưng Phan Mạnh Danh cũng đứng vào hàng cao đệ. Năm 17 tuổi (1883) Phan Mạnh Danh tham gia kì thi Hương và được vào ngay kì đệ tam.
Ngoài tài học, Phan Mạnh Danh còn nổi tiếng bởi tài hội họa. Lúc bấy giờ, tại Quảng Đông hội quán tỉnh Nam, người ta hay tổ chức cuộc thi hội họa, trong mấy năm liền Phan Mạnh Danh đều chiếm giải nhất. Thú chơi tranh của ông cũng có nét độc đáo riêng. Không chỉ đơn thuần vẽ tranh tả cảnh, ngụ tình mà ông còn vẽ tranh để ngụ ý cho thơ.
Bức vẽ Học họa hồ chính là ngụ ý cho bài thơ Chuyết đề trang 46 cuốn Bút hoa: Muội khước thì xu dữ thế đồ, Do năng tục sĩ hựu cuồng nô. Khuy ban tự chủy vô toàn báo, Tập dịch do lai phỉ nhất hồ. Tân giới sai cường tranh cựu giới, Cố ngô hoàng hạ vấn kim ngô. Thiên hiềm san hậu vong nan bổ, Tiếu đảo huy mao học họa hồ.
Dịch nghĩa: 1 Theo Tử tấn Đào Sỹ Nhã. Cần phân biệt Ngọc Kiều Lê diễn ca của Nguyễn Đình Khanh với Ngọc Kiều Lê tân truyện của Lý Văn Phức. 15 Không lấy gì làm sáng láng, cũng theo thời dấn bước trên đường đời, Còn có thể làm kẻ sĩ tầm thường, lại là kẻ cuồng cho người sai khiến. Nhòm qua chiếc ống tất không thấy được toàn vẹn nét vằn trên mình con báo.
Chắp nhặt miếng da dưới nách, xưa nay vốn chẳng phải cả bộ da con chồn. Giới mới mạnh hơn đang tranh thắng với giới cũ, Cái ta xưa chưa rảnh để chất vấn với cái ta hôm nay. Chỉ ngại rằng sau khi in rồi, khó có dịp sửa sang, bổ khuyết, Nhưng cứ cười ngất vung bút mà tập tành học vẽ.TS Trần Thị Băng Thanh dịch nghĩa) Năm 20 tuổi (1885), Phan Mạnh Danh có gặp một nữ sỹ con nhà thế phiệt, tài sắc gồm hai. Tri âm gặp gỡ, tình cảm gắn bó khăng khít, thư tín đi về.
Thời gian này, ông viết tập văn Nôm Mấy bức tiên hoa theo lối lục bát và song thất lục bát. Tiếc thay “hảo sự đa ma”, tình cảnh khéo trêu người tri âm nên cuối cùng kẻ Bắc người Nam. Giai đoạn 2 (Từ năm 1888 đến năm 1915) Sau khi lập gia thất, đây là thời gian dài nhất ông ngụ tại tỉnh lỵ Hưng Yên, cũng là giai đoạn ông tham gia nhiều nhất các hoạt động đàm đạo và sáng tác văn học. Năm 23 tuổi (1888), ông kết duyên với con gái cụ kép Trần Xuân Luyện cũng là một nhà thi lễ trong làng và ngụ tại quê cha đất tổ là làng Phù Ủng, phủ Ân Thi, tỉnh Hưng Yên.
Có được người vợ đảm đang, lại am tường thơ văn chữ nghĩa nên Phan Mạnh Danh có nhiều cơ hội để chuyên tâm vào thú vui văn chương và sau này mở trường dạy học. Được ít lâu, Tiên Thái Công tạ thế, ông về Nam Định chịu tang. Khi đoạn tang, năm 1892, vừa dịp tỉnh Hưng Yên có quan đốc học là Hoàng giáp Nguyễn Viết Bình và các quan Phủ, Huyện, Huấn, Giáo đều là những bậc danh nhân (Thủ khoa Đặng Trần Vỹ, Nguyễn Tấn Cảnh, Lê Thỉnh Chu, Nguyễn Đức Tú…), quan nghè Chu Mạnh Trinh mới đỗ đại khoa 16 (Nhâm Thìn 1892) về mở trường dạy học. Bạn bè thân hữu vốn thích văn chương, tài học và tính tình của Phan Mạnh Danh đều khuyên mời Phan về theo học thầy Hoàng giáp Nguyễn.
Ông bèn dắt gia quyến lên Hưng Yên để cùng bạn bè học tập. Tuy vốn nhà thanh bạch nhưng chủ nhà lại có lòng hiếu khách, mà phu nhân cũng là người am tường chút chữ nghĩa văn chương, học thức nhiều nên danh sĩ mọi nơi, hễ đến chốn Nguyệt hồ ai cũng lấy nhà Phan làm nơi nhã tập, chủ nhà cũng vui lòng khoản đãi khách văn chương. Năm 31 tuổi (1896), ông nghĩ ra lối Kiều tập thơ cổ theo điệu thơ thổng của đào nương. Sau hơn 4 năm miệt mài thi sĩ làm ra được một tập hơn 60 bài liên cú và hơn 300 bài cách cú, nhan đề là Bút hoa thi thảo.
Ngay từ hồi mới soạn xong tập thơ đã được nhiều danh sĩ đề tặng thơ như Nguyễn Tấn Cảnh, Chu Mạnh Trinh, Phạm Văn Thụ, Vũ Tuân; lại được nhiều người chép ra để lưu hành trong Nam ngoài Bắc. Sau Phan Mạnh Danh cũng có nhiều lần sửa chữa lại, thêm thắt vào, lựa chọn thành một bản tinh tế hơn. Trước khi in thành sách vào năm 1942, một số bài tập Kiều của Phan cũng được đăng trên báo Tứ dân tạp chí, Hải Phòng tuần báo… Năm 32 tuổi (1897), ông phải đưa một người em là Phan Như Xuyên lên Hà Giang làm Thông phán tòa sứ ở đấy. Nhân dịp này, ông viết một tập văn Nôm song thất lục bát nhan đề là Hà Giang nhật trình (Nhật kí hành trình đi Hà Giang).
Tháng ba năm Mậu Tuất (1898), nhân có hội đình bà Tống Thái Hậu – một tòa cổ miếu trên bờ Nguyệt hồ tại Hưng Yên, Tổng đốc Phạm Văn Toán có mở cuộc thi thơ Nguyệt hồ bát vịnh. Cuộc thi thu hút nhiều danh sĩ Bắc kỳ tham gia. Yêu cầu bài làm chỉ trong một buổi tối trên những chiếc thuyền có kết hoa đăng đủng đỉnh qua lại trên mặt nước Nguyệt hồ. Cuộc thi này Phan Mạnh Danh 17 đã chiếm giải nhất do tám bài luật thi tập cổ.
Năm bài trong số tám bài này sau được tinh tuyển trong cuốn Bút hoa. Là một khách tài hoa lại giàu tình cảm nên câu chuyện tình thuở đôi mươi giữa “người quốc sắc, kẻ thiên tài” cơ hồ Phan Mạnh Danh không dễ mà quên đi được: Vì đâu nên nỗi dở dang Dẫu lìa ngó ý còn vương tơ lòng Vào hồi tháng ba nhuận năm Mậu Tuất (1898) trong một giấc mộng đêm xuân ở trên tỉnh Lạng, ông lại thấy nàng “gót sen lững đững”, “từ đâu mà đến”, “ân cần hỏi thăm”. Giấc mộng đã làm đề mục cho tập thơ chữ Hán là Xuân mộng ra đời, dùng đủ 30 vần bằng. Tập thơ đã được nhiều thi sĩ văn nhân thưởng thức như tập thơ “khiển sầu của cổ nhân”.
“Cửa Trình Chu đà nổi tiếng nho lưu / Vườn Lý Đỗ cũng vào hành thi bá”1, ấy vậy mà kì thi khoa Canh Tý (1900) Phan Mạnh Danh có tham gia những mong sẽ trả được nợ bút nghiên, nào ngờ vì bạn là Lê Sĩ Nghị nên bị hỏng oan. Về việc này Tôn Thất Lương có nói: “Hỏng thi là một sự thường nhưng có tài hơn người, lại vì bạn mà hỏng thì cũng là một việc rất không may” [39]. Uất giận thành bệnh, trên đường thuê thuyền về Hưng Yên, ngồi trong thuyền Phan Mạnh Danh cũng có làm một bài thơ ngâm lãng để giải buồn: ỨNG THI BỊ TRUẤT BÃO BỆNH QUY CHU Trấp tải trần ai ngộ tích du Phù trầm thân thế trọng hư châu. Lục nan điền hải ân thành oán, 1 Xem phụ lục 1 18 Sầu bất đương phong bệnh hựu sầu.
Tự suyện tài sơ ưng kiến khí, Khả lân nhan hậu thả hàm tu. Giai âm trực đãi Hồng mai tín Na vãn hoàng hoa, dĩ quá thu.
