Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VỀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ VÀ PHÂN HÓA TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ 1. Một số vấn đề chung về trách nhiệm hình sự và phân hóa trách nhiệm hình sự Trong các loại trách nhiệm pháp lí, trách nhiệm hình sự là dạng trách nhiệm pháp lí nghiêm khắc nhất. Hiện nay vẫn còn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau trong khoa học luật hình sự về khái niệm “trách nhiệm hình sự” nhƣ: Trách nhiệm hình sự là một dạng trách nhiệm pháp lí, là trách nhiệm của ngƣời khi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội đƣợc quy định trong pháp luật hình sự bằng một hậu quả bất lợi do Tòa án áp dụng tùy thuộc vào tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi mà ngƣời đó đã thực hiện [36, tr.14]; Trách nhiệm hình sự là hậu quả pháp lí của việc phạm tội, thể hiện ở chỗ ngƣời đã gây ra tội phải chịu trách nhiệm về hành vi của mình trƣớc Nhà nƣớc [47, tr.41]; Trách nhiệm hình sự là một dạng của trách nhiệm pháp lí, bao gồm: nghĩa vụ phải chịu sự tác động của hoạt động truy cứu trách nhiệm hình sự, chịu bị kết tội, chịu biện pháp cƣỡng chế của trách nhiệm hình sự (hình phạt, biện pháp tƣ pháp) và chịu mang án tích [44, tr.21]; … Các quan điểm đó tuy có sự khác nhau về một số nội dung nhƣ thời điểm bắt đầu trách nhiệm hình sự, các yếu tố của trách nhiệm hình sự… nhƣng tựu chung lại, đa số các quan điểm đều phản ánh thống nhất một số đặc điểm của trách nhiệm hình sự nhƣ sau: 1) Trách nhiệm hình sự là hậu quả pháp lí của việc thực hiện hành vi phạm tội; 2) Trách nhiệm hình sự chỉ có thể đƣợc xác định bằng trình tự đặc biệt theo quy định của pháp luật mà các cơ quan tiến hành tố tụng có nghĩa vụ phải thực hiện; 3) Trách nhiệm 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hình sự đƣợc biểu hiện tập trung nhất ở việc ngƣời phạm tội phải chịu biện pháp cƣỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nƣớc là hình phạt; 4) Trách nhiệm hình sự mà ngƣời phạm tội phải gánh chịu là trách nhiệm trƣớc nhà nƣớc; 5) Trách nhiệm hình sự phải đƣợc phản ánh trong bản án hay quyết định có hiệu lực pháp luật. Nhƣ vậy, hình phạt là yếu tố thể hiện tập trung nhất trách nhiệm hình sự của ngƣời phạm tội.
Hình phạt là biện pháp cƣỡng chế nghiêm khắc nhất của nhà nƣớc đối với một ngƣời có hành vi vi phạm pháp luật. Việc áp dụng hình phạt đối với ngƣời phạm tội là: Không chỉ nhằm trừng trị ngƣời phạm tội mà còn giáo dục họ trở thành ngƣời có ích cho xã hội, có ý thức tuân theo pháp luật và các quy tắc của cuộc sống xã hội chủ nghĩa, ngăn ngừa họ phạm tội mới. Hình phạt còn nhằm giáo dục ngƣời khác tôn trọng pháp luật, đấu tranh phòng ngừa và phòng chống tội phạm [37, Điều 27]. Vì vậy, hình phạt vừa có tác động tới chính bản thân ngƣời bị áp dụng, vừa có ảnh hƣởng răn đe đối với xã hội, qua đó có ý nghĩa trong công cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm.
Đối với một ngƣời phạm tội, trong một trƣờng hợp phạm tội cụ thể, nếu hình phạt đƣợc áp dụng quá nhẹ, không tƣơng xứng với tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi cũng nhƣ những yếu tố nhân thân ngƣời phạm tội thì không đạt đƣợc mục đích trừng trị ngƣời phạm tội, không có tác dụng trong việc phòng ngừa chung. “Khi đó, các chế tài hình sự không phát huy được hết khả năng răn đe, giáo dục, lòng tin vào sự nghiêm minh, công bằng của pháp luật bị xói mòn, thậm chí có thể phát sinh tư tưởng bất mãn, khinh nhờn pháp luật” [34, tr. Ngƣợc lại, nếu hình phạt đƣợc áp dụng quá nghiêm khắc cũng gây ra những tác động tiêu cực tƣơng tự: 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Bất kì một sự nghiêm khắc thái quá nào đều có thể tạo ra sự phẫn uất, bi quan, mất lòng tin và động cơ tự cải tạo, giáo dục của ngƣời phạm tội; tạo ra sự thƣơng xót không đáng có của ngƣời khác đối với ngƣời phạm tội [10, tr.101], sự khắc nghiệt… làm cho hình phạt trở nên không có kết quả [2, tr. Tuy nhiên, trong thực tế các trƣờng hợp phạm tội rất đa dạng, khác nhau về tính chất và mức độ nguy hiểm cũng nhƣ các yếu tố nhân thân của chủ thể.
Vì vậy: Việc tạo ra cơ sở pháp lí trong luật hình sự để có thể quyết định trách nhiệm hình sự ở mức phù hợp với mỗi trƣờng hợp phạm tội cụ thể cũng nhƣ việc xây dựng và áp dụng luật tuân thủ nguyên tắc phân hóa trách nhiệm hình sự là một yêu cầu mang tính khách quan [34, tr. Trong đời sống xã hội, thuật ngữ “phân hóa” nói chung đƣợc hiểu là “tính khác biệt, sự khác nhau, sự phân chia, sự chia tách cái tổng thể ra từng bộ phận, các hình thức và các mức độ khác nhau”, hoặc “chia ra thành nhiều bộ phận khác hẳn nhau” [34, tr. Nhƣ vậy, phân hóa nói chung đƣợc hiểu là sự phân loại một sự vật thành các bộ phận khác nhau dựa trên những tiêu chí nhất định. Từ khái niệm phân hóa đó, phân hóa trách nhiệm hình sự có thể đƣợc hiểu là “sự phân chia các trường hợp phạm tội thành những nhóm khác nhau dựa vào tính nguy hiểm cho xã hội của chúng và các đặc điểm nhân thân loại người phạm tội, đồng thời, quy định và áp dụng với chúng “liều lượng” trách nhiệm hình sự phù hợp” [34, tr.
Về vấn đề có coi phân hóa trách nhiệm hình sự là một nguyên tắc của luật hình sự hay không, tuy còn có những quan điểm khác nhau về tên gọi của nguyên tắc, về việc xác định nguyên tắc phân hóa trách nhiệm hình sự là nguyên tắc đặc trƣng của luật hình sự hay là nguyên tắc liên ngành… nhƣng 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhìn chung, các nhà khoa học đều thống nhất cho rằng phân hóa trách nhiệm hình sự là một nguyên tắc của luật hình sự. Có thể kể đến một số nhà khoa học nhƣ: các tác giả G.Jakovlev khẳng định “Nguyên tắc phân hóa trách nhiệm hình sự là một trong những nguyên tắc của chính sách hình sự” [34, tr. Lê Cảm cho rằng luật hình sự Việt Nam bao gồm bảy nguyên tắc, trong đó có “Nguyên tắc công minh, hay còn gọi là nguyên tắc công bằng hoặc nguyên tắc phân hóa và cá thể hóa trách nhiệm hình sự” [5, tr. Nguyễn Ngọc Hòa cho rằng “vấn đề phân hóa và cá thể hóa trách nhiệm hình sự được đặt ra và được coi là một nguyên tắc của luật hình sự” [18, tr.
Đỗ Thị Minh Phƣợng cho rằng “Phân hóa trách nhiệm hình sự và cá thể hóa hình phạt là hai nguyên tắc có quan hệ biện chứng với nhau” [35, tr.21]… Nhƣ vậy, đa số các tác giả đều thống nhất trong việc thừa nhận phân hóa trách nhiệm hình sự là một nguyên tắc của luật hình sự. Phân hóa trách nhiệm hình sự đƣợc thừa nhận là một nguyên tắc của luật hình sự vì các lí do sau: Thứ nhất: phân hóa trách nhiệm hình sự có cơ sở là sự đa dạng về mức độ nguy hiểm cho xã hội của tội phạm và nhân thân ngƣời phạm tội trong thực tiễn, gắn với yêu cầu đấu tranh phòng chống tội phạm. Tội phạm đƣợc thực hiện trong thực tiễn rất đa dạng và khác nhau về tính nguy hiểm cho xã hội. Nguyễn Ngọc Hòa, những hành vi phạm tội cụ thể không những có sự khác nhau về nguyên nhân và điều kiện phát sinh, về tính chất của các quan hệ xã hội bị xâm hại mà còn có sự khác nhau ngay ở tính chất và mức độ nguy hiểm của hậu quả do hành vi phạm tội gây ra hoặc đe dọa gây ra cũng nhƣ ở nhiều tình tiết khác quan và chủ quan khác.
Nguyên nhân của sự khác biệt có thể là sự khác biệt về tầm quan trọng của quan hệ xã hội đƣợc luật hình sự bảo vệ và bị tội phạm xâm hại, về hậu quả của tội phạm, về tính chất và mức độ lỗi (lỗi cố ý hay lỗi vô ý, cố ý trực 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tiếp hay cố ý gián tiếp, vô ý vì cẩu thả hay vô ý vì quá tự tin), về hoàn cảnh thực hiện tội phạm, về chủ thể thực hiện tội phạm (các yếu tố nhân thân khác nhau nhƣ độ tuổi, giới tính, tái phạm…), về hình thức thực hiện tội phạm (tội phạm đơn lẻ hay đồng phạm, phạm tội có tổ chức), về các giai đoạn thực hiện tội phạm (chuẩn bị phạm tội, phạm tội chƣa đạt hay tội phạm hoàn thành)… Những khác biệt về các yếu tố cụ thể của tội phạm dẫn đến sự khác biệt về tính nguy hiểm cho xã hội của các trƣờng hợp phạm tội khác nhau. “Cơ sở này giữ vai trò quyết định trong việc đặt ra yêu cầu xử lí theo hướng phân hóa các hành vi phạm tội bởi vì việc xử lí tội phạm chỉ thực sự có hiệu quả khi chế tài tương xứng với tính nguy hiểm cho xã hội của tội phạm” [34, tr. Nhân thân ngƣời phạm tội cũng có thể tạo ra sự khác biệt giữa các trƣờng hợp phạm tội. Có những yếu tố nhân thân ngƣời phạm tội ảnh hƣởng đến tính nguy hiểm cho xã hội của tội phạm nhƣ trình độ học vấn, ý thức chính trị, ý thức pháp luật của ngƣời phạm tội,….
Đồng thời, một số đặc điểm nhân thân có thể phản ánh khả năng giáo dục khác nhau hoặc phản ánh hoàn cảnh đặc biệt của ngƣời phạm tội nhƣ tuổi của ngƣời phạm tội, ngƣời phạm tội là phụ nữ có thai, ngƣời phạm tội là ngƣời chƣa thành niên,… Những đặc điểm khác biệt này cũng cần đƣợc xem xét khi áp dụng trách nhiệm hình sự, vì hiệu quả của biện pháp xử lí hình sự đƣợc áp dụng phần nào phụ thuộc vào mức độ phù hợp của biện pháp đó với các đặc điểm nhân thân ngƣời phạm tội. Nhƣ vậy, sự đa dạng về tính nguy hiểm cho xã hội tội phạm và nhân thân ngƣời phạm tội đặt ra yêu cầu xử lí tội phạm theo hƣớng phân hóa để đảm bảo biện pháp xử lí đối với mỗi trƣờng hợp phạm tội tƣơng xứng với tính nguy hiểm cho xã hội của tội phạm và phù hợp với nhân thân ngƣời phạm tội.