mở đầu cho cuốn Phê bình cảo luận, đã dành cho Phạm Quỳnh những lời trang trọng mến mộ: “Cái công trứ tác của ông ích cho quốc dân không phải là nhỏ, mà ảnh hưởng đổi với dân chúng thiệt là sâu”. Nhưng cũng chình Thiếu Sơn sau này, năm 1973, trong Bài học Phạm Quỳnh đã quay ngoắt lại với quan điểm của mính thời trẻ khi cho Phạm Quỳnh là tay sai của thực dân Pháp, kẻ “khéo làm màu làm mè để mê hoặc dân chúng” (Dẫn theo Nguyễn Ngọc Thiện, “Thăng trầm trong thức nhận văn nghiệp học giả Phạm Quỳnh”, Nghiên cứu văn học, số 4, 2007) [51, tr. Hoặc như trường hợp Nguyễn Văn Trung, một nhà nghiên cứu cho đến cuối đời cũng vẫn còn nhiều băn khoăn với Phạm Quỳnh. Bất chấp những bản luận tội đanh thép Phạm Quỳnh là gián điệp cho thực dân Pháp mà chình ông đã công bố trong các công trính nghiên cứu tại Sài Gòn những năm 60, 70, Nguyễn Văn Trung, năm 1999, trên tạp chì Đi tới, số chuyên đề đặc biệt về Phạm Quỳnh,xuất bản tại Canada, đã khiến cho độc giả ngỡ ngàng khi đưa ra giả thiết Phạm Quỳnh chình là “điệp viên đơn tuyến của Nguyễn Ái Quốc”.
Những trường hợp thay đổi quan điểm đánh giá như Thiếu Sơn, Nguyễn Văn Trung cho thấy, nhà chình trị Phạm Quỳnh cho đến nay vẫn là một ẩn số lớn với các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước. Các quan điểm đồng cảm với nhà chính trị Phạm Quỳnh không nhiều. Như trên chúng tôi đã nói, có trường hợp của Thiếu Sơn với những dòng viết ca ngợi dành cho Phạm Quỳnh trong cuốn Phê bình cảo luận. Ngoài ra còn có một số nhà nghiên cứu ở miền Nam trước năm 1975 đánh giá cao Phạm Quỳnh với những đóng góp về văn hoá của ông, từ đó bênh 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vực cho nhà chình trị Phạm Quỳnh như Thanh Lãng trong loạt bài Trường hợp Phạm Quỳnh (Văn học, các số 3,4,5,6, năm 1963)và Phạm Thế Ngũ trong cuốn Việt Nam Văn học sử giản ước tân biên (Quốc học tùng thư,1965).
Trong số những người dành nhiều lời tán dương cho Phạm Quỳnh có thể kể đến đánh giá của nhà văn Nguyễn Công Hoan trong cuốn Đời viết văn của tôi: “Tôi cho rằng Phạm Quỳnh và Nguyễn Văn Vĩnh là những người có chính kiến. Thấy ở nước ta, ba kỳ có ba chế độ chính trị khác nhau, Nguyễn Văn Vĩnh mới chủ trương thuyết trực trị. Người Pháp trực tiếp cai trị người Nam, như ở Nam Kỳ, không phải qua vua quan người Nam, thì dân được hưởng nhiều chế độ rộng rãi hơn. Phạm Quỳnh, trái lại, chủ trương thuyết lập hiến.
Người Pháp nên thi hành đúng Hiệp ước 1884, chỉ đóng vai trò bảo hộ, còn công việc trong nước thì vua quan người Nam tự đảm nhiệm lấy. Bây giờ Phạm Quỳnh vào Huế làm quan, tôi cho không phải vì danh. Quốc dân biết Phạm Quỳnh hơn biết mấy Thượng thư Nam triều. Cũng không phải vì lợi.
Làm báo Nam Phong Phạm Quỳnh cũng được phụ cấp 600 đồng một tháng, món này to hơn lương Thượng thư. Phạm Quỳnh ra làm quan, chỉ là để rồi lấy danh nghĩa Chính phủ Nam triều, đòi Pháp phải trở lại Hiệp ước 1884. Vậy một người yêu nước như Phạm Quỳnh, sở dĩ phải có mặt trên sân khấu chính trị chẳng qua chỉ là làm một việc miễn cưỡng, trái với ý muốn, để khuyến khích bạn đồng nghiệp làm việc cho tốt hơn, chứ thực lòng, là một người dân mất nước, ai không đau đớn, ai không khóc thầm”[4,tr.160-161] Gần đây, bắt đầu có thêm nhiều tiếng nói ủng hộ thay đổi cách nhín về Phạm Quỳnh. Tuy nhiên cách thức cũng vẫn giống như Thanh Lãng, Phạm Thế Ngũ, thường là các nhà nghiên cứu tập trung vào ca ngợi những đóng góp về mặt văn hóa để từ đó thay đổi cách đánh giá chung về Phạm Quỳnh.
9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Như nhận định của nhà nghiên cứu Trịnh Bá Đĩnh, trongLời giới thiệu cuốn Luận giải văn học và triết học (Phạm Quỳnh), Nxb Văn hóa Thông tin – Trung tâm Văn hóa Ngôn ngữ Đông Tây (2003): “Làm nên cốt cách ngòi bút của ông là các bài luận giải, khảo cứu mà nội dung nghiêng về tư tưởng và các vấn đề học thuật. Ở đó ta thấy một sự hiểu biết uyên bác, một các diễn giải chu đáo tỉ mỉ,một nhiệt tình quảng bá tư tưởng, được diễn tả với một văn phong chặt chẽ, khúc chiết, chắc nịch mà các độc giả tri thức chắc sẽ ưa chuộng”.7] Hay nhưnhà nghiên cứu Nguyễn Hữu Sơn, trong Lời giới thiệu cuốnTuyển tập du ký (Phạm Quỳnh), Nxb Tri thức (2013)đã nhận xét: “Học giả Phạm Quỳnh viết du ký vừa thỏa mãn hứng thú nội tâm, trình bày những cảm xúc riêng tư vừa hướng tới giới thiệu những điều trải nghiệm tai nghe mắt thấy liên quan đến mỗi thắng cảnh di tích lịch sử và đời sống xã hội nơi phương xa. Đó cũng là nhu cầu tự nhiên kết nối giữa chủ thể sáng tác và phía tiếp nhận, nghĩa là bạn đọc cũng sẽ được hướng dẫn đi tham quan, du lịch, hành hương về xứ đẹp và cội nguồn lịch sử dân tộc nhờ chính các trang du ký. Du ký của Phạm Quỳnh là một nhà bảo tàng du lịch bằng ngôn từ nghệ thuật, giúp người đọc bốn phương “ngồi một chỗ mà thấy ngoài muôn dặm”.4] Hoặc thể hiện rõ quan điểm trực tiếp bỏ qua khìa cạnh chình trị khi đánh giá Phạm Quỳnh như trường hợp nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân, trong Thư gửi nhạc sĩ Phạm Tuyên (12/6/2006): “Cụ Thượng Chi là một nhà văn hóa lớn của dân tộc, khi chính trị không còn giữ vai trò thống soái nữa, vai trò văn hóa của cụ Thượng Chi sẽ được phuc hồi và mộ cụ sẽ trở thành một địa chỉ văn hóa quan trọng của Cố đô”.1 1 Nguồn: http://www.pdf 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Như vậy có thể thấy nhận thấy, đa phần các nhà nghiên cứu đánh giá về Phạm Quỳnh chủ yếu trên lĩnh vực văn hóa, thậm chì cố tính lảng tránh khìa cạnh chình trị, nhưng dường như lại càng làm nổi bật lên mối liên hệ giữa hoạt động văn hóa với sự nghiệp chình trị của Phạm Quỳnh.
Dù rằng, khi đánh giá Phạm Quỳnh dưới khìa cạnh chình trị họ rất dễ đối diện với các quan điểm thiên kiến đã được củng cố trong một thời gian dài của các nhà nghiên cứu đi trước. Nhà nghiên cứu Cao Việt Dũng là một trong những người đầu tiên tại Việt Nam lấy con người chình trị của Phạm Quỳnh như là đối tượng nghiên cứu chình. Trong bài viết “Phạm Quỳnh và Charles Maurras”, Cao Việt Dũng đã phân tìch việc Phạm Quỳnh đã hiểu Charles Maurras-một tác giả quan trọng trong tư duy về chủ nghĩa quốc gia, người theo thuyết bảo hoàng, quân chủ- đến đâu, từ đó suy ra được mục đìch chình trị của Phạm Quỳnh. Có thể nói, bài nghiên cứu của Cao Việt Dũng chình là một sự “đối thoại” lại với phần viết về Phạm Quỳnh của tác giả Clive J Christietrong cuốn Ideology and Revolution in Southeast Asia 1900-75 (Routledge; Reprint edition (June 10, 2015).
Trái ngược với sự lảng tránh hoặc dè dặt, gián tiếp của các nhà nghiên cứu trong nước, nhân vật chình trị Phạm Quỳnh trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều học giả nổi tiếng ở nước ngoài. Trong đó có thể kể đến công trínhVietnamese Tradition on Trial, 1920-1945 (University of California Press (February 3, 1984) của David G. Marr; Ideology and Revolution in Southeast Asia 1900-75 (Routledge,2001) của Clive J Christie; Colonialism and the Collaborationist Agenda: Phạm Quỳnh, Print Culture, and the Politics of Persuasion in Colonial Vietnam (luận án Tiến sĩ Triết học tại đại học Michigan, 2003) của Sarah Whitney Womak. Đặc biệt, không thể không 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhắc đến công trính Ba thế hệ trí thức người Việt (1862-1954) (Bản dịch tiếng Việt Lê Thị Kim Tân, Nxb Thế giới, 2013) của Trịnh Văn Thảo (học giả tại Pháp).
Trongcác công trính này, các học giả không lấy yếu tố “công, tội” để làm tiêu chì đánh giá nhận định Phạm Quỳnh. Họ đặt ông vào bối cảnh lịch sử đương thời, phân tìch, chứng minh những nỗ lực thay đổi xã hội của một nhà tri thức, nhà chình trị Phạm Quỳnh trước những biến động của thời cuộc. Nhà nghiên cứu Trịnh Văn Thảo, trong cuốn Ba thế hệ trí thức người Việt (1862-1954) đã xếp Phạm Quỳnh là một trì thức theo chủ nghĩa Nho giáo bảo thủ, một nhà hoạch định chiến lược ví sự phát triển của dân tộc. Học giả Trịnh Văn Thảo không đồng tính với những đánh giá “kết tội” Phạm Quỳnh từ trước đến nay.
Ông cho rằng “Chưa đúng với những phán xét của lịch sử, sự nghiệp văn hoá của Nam Phong tạp chí và người lãnh đạo nó có lẽ nên được phán xét công tâm hơn”.286] Nhín nhận này của Trịnh Văn Thảo có điểm gần gũi với quan điểm của nhà nghiên cứu Trần Viết Nghĩa trong cuốn Phạm Quỳnh: chính trị và văn hóa, (Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 2015). Trong phần Lời nói đầu, tác giả Trần Viết Nghĩa cho rằng: “Đánh giá lại nhân vật Phạm Quỳnh là một việc đáng và nên làm, nhưng nó cần phải dựa trên sự thật lịch sử”.6] Tuy nhiên, những nỗ lực “đánh giá lại Phạm Quỳnh” hiện nay hầu như mới chỉ dừng lại ở những công trính nghiên cứu của người Việt hải ngoại và những trang chuyên về Phạm Quỳnh 1 hoặc văn hoá văn học online trên internet2. 1 Nguồn: https://phamquynh.com/category/tư-liệu-qui-hiếm-về-thượng-chi- phạm-quỳnh/ 22 Nguồn: http://www.pdf 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cần phải nói rõ, một sự phán xét công tâm hơn, đánh giá lại nhân vật Phạm Quỳnh dựa trên sự thật lịch sử theo quan điểm của các học giả Trịnh Văn Thảo, Trần Viết Nghĩa không có hàm ý phải ủng hộ việc “lên án”, “kết tội” Phạm Quỳnh hay cũng không có ý nghĩa phải chiêu tuyết, ca ngợi, tôn vinh Phạm Quỳnh như một nhà yêu nước.Màlà sau một quãng lùi nhất định của lịch sử, ở một điều kiện thuận lợi hơn, chúng ta có thể có điều kiện để nghiền ngẫm, đánh giá, phân tìch về Phạm Quỳnh một cách khách quan, không chịu chi phối bởi cảm xúc mang màu sắc thế hệ, không có bất kí sức ép nào về tính cảm hay về quan điểm, chỉ có tinh thần liêm chình và khách quan khoa học. Quan điểm về việc cần có một nhận định công tâm hơn cho Phạm Quỳnh chình là một trong những động lực để tác giả lựa chọn Phạm Quỳnh như đối tượng nghiên cứu của Luận văn này.
Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3.