Nữ Quyền Luận Sinh Thái Trong Văn Xuôi Nữ Việt Nam Đương Đại

Luận án tiến sĩ về nữ quyền luận sinh thái trong văn xuôi nữ Việt Nam đương đại

• Tác giả: Hoàng Lê Anh Ly
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thành Thi
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Văn Học Việt Nam
• Đề tài: Nữ Quyền Luận Sinh Thái Trong Văn Xuôi Nữ Việt Nam Đương Đại
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. NỮ QUYỀN SINH THÁI VÀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU NỮ QUYỀN SINH THÁI TRONG VĂN HỌC NỮ VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI
• 1.1.1. Nữ quyền sinh thái và tiềm năng của phê bình nữ quyền sinh thái trong nghiên cứu văn học
• 1.1.2. Thuật ngữ nữ quyền sinh thái và chủ nghĩa nữ quyền sinh thái
• 1.1.3. Các trường phái của chủ nghĩa nữ quyền sinh thái
• 1.1.4. Đặc trưng của chủ nghĩa nữ quyền sinh thái
• 1.1.5. Tiềm năng của phê bình nữ quyền sinh thái trong nghiên cứu văn học
• 1.1.6. Tổng quan về tình hình nghiên cứu văn xuôi nữ Việt Nam đương đại từ nữ quyền luận sinh thái
• 1.1.6.1. Về mặt du nhập lý thuyết
• 1.1.6.2. Về thực hành phê bình nữ quyền sinh thái
• 1.1.6.3. Ứng dụng phê bình nữ quyền sinh thái trong nghiên cứu văn học
• 1.2. VẤN ĐỀ “NỮ QUYỀN” VÀ VẤN ĐỀ “SINH THÁI” TRONG SÁNG TÁC CỦA TÁC GIẢ NỮ VIỆT NAM: MỘT CÁI NHÌN LỊCH ĐẠI
• 1.2.1. Vấn đề “nữ quyền” trong sáng tác của tác giả nữ Việt Nam: một cái nhìn lịch đại
• 1.2.2. Sự manh nha và xác lập ý thức “nữ quyền” trong văn học nữ Việt Nam đầu thế kỉ XVIII đến cuối thế kỉ XIX
• 1.2.3. Vấn đề “nữ quyền” trong văn học nữ Việt Nam hiện đại thế kỉ XX đến năm 1975
• 1.2.4. Vấn đề “nữ quyền” trong văn học nữ Việt Nam từ năm 1975 đến nay
• 1.2.5. Vấn đề “sinh thái” trong sáng tác của các tác giả nữ Việt Nam - một cái nhìn lịch đại
• 1.2.6. Sự hình thành ý thức “sinh thái” trong văn học nữ Việt Nam trung đại
• 1.2.7. Vấn đề “sinh thái” trong văn học nữ Việt Nam từ đầu thế kỉ XX đến năm 1975
• 1.2.8. Vấn đề “sinh thái” trong văn học nữ Việt Nam sau năm 1975. Xu hướng lồng kết vấn đề “sinh thái” với vấn đề “nữ quyền”
• 1.2.8.1. Xuất phát từ sự “khúc xạ” lý thuyết nữ quyền sinh thái ở phương Tây
• 1.2.8.2. Xuất phát từ bản chất nội tại của nữ giới
• 1.3. Sự hình thành diễn ngôn nữ quyền sinh thái trong văn xuôi nữ Việt Nam đương đại
• 1.3.1. Từ “vấn đề” trong văn học đến “diễn ngôn” trong văn học
• 1.3.2. Điều kiện hình thành diễn ngôn nữ quyền sinh thái trong văn xuôi nữ Việt Nam
• 1.3.3. Thành tựu bước đầu và những hạn chế
• 1.4. “TỰ NHIÊN” VÀ “NỮ GIỚI” QUA Ý THỨC NGHỆ THUẬT VÀ GÓC NHÌN CỦA CHỦ THỂ NỮ TRONG VĂN XUÔI NỮ VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI
• 1.4.1. Vấn đề “Ý thức nghệ thuật”, “góc nhìn”/“điểm nhìn” và “chủ thể nữ”
• 1.4.2. Sự trỗi dậy “ý thức nghệ thuật” của chủ thể nữ
• 1.4.3. Sự thay đổi “góc nhìn”/“điểm nhìn” của “chủ thể nữ” trong văn xuôi nữ đương đại
• 1.4.4. Nét tương đồng về vẻ đẹp của “tự nhiên” và “nữ giới” qua điểm nhìn của chủ thể nữ
• 1.4.4.1. Vẻ đẹp phồn thực
• 1.4.4.2. Vẻ đẹp thiên tính mẫu
• 1.4.5. Sự tương hợp giữa tự nhiên và “giới thứ hai” về vị thế “ngoại biên”
• 1.4.5.1. Thuật ngữ “ngoại biên”
• 1.4.5.2. Hình tượng nam quyền “trung tâm”
• 1.4.5.3. Nữ giới và tự nhiên – hiện thân cho sự nô lệ và vị trí “ngoại biên”
• 1.4.5.4. Sự chia sẻ, thấu hiểu của “nữ giới” và “tự nhiên” từ vị thế ngoại biên
• 1.4.5.5. Bản lĩnh và sức đề kháng của “tự nhiên” và “nữ giới”
• 1.5. “TỰ NHIÊN” VÀ “NỮ GIỚI” QUA PHƯƠNG THỨC TỔ CHỨC TRẦN THUẬT TRONG VĂN XUÔI NỮ VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI
• 1.5.1. Diễn ngôn trần thuật nữ – phương tiện thể hiện ý thức nữ quyền sinh thái trong văn xuôi nữ Việt Nam đương đại
• 1.5.2. Diễn ngôn trần thuật nữ
• 1.5.3. Đặc trưng của diễn ngôn trần thuật nữ. Tự thuật như một hình thức kỹ thuật tự sự phổ biến
• 1.5.4. Quan niệm về tự thuật
• 1.5.5. Tự thuật “kiểu nữ giới” – một phương thức tự sự đặc trưng
• 1.5.6. Phong cách hòa phối diễn ngôn của “giới thứ hai”. Hòa phối giữa diễn ngôn độc thoại và đối thoại
• 1.5.7. Hòa phối giữa diễn ngôn kể, tả của người kể chuyện và diễn ngôn của nhân vật. Cách tạo sinh “ký hiệu quyển” và biểu tượng về tự nhiên và “giới thứ hai”
• 1.5.8. Ký hiệu quyển về “giới thứ hai” như là nạn nhân của mã không gian đô thị
• 1.5.9. Thiên nhiên và những biểu tượng mang dấu vết cổ mẫu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Nữ quyền sinh thái và tiềm năng nghiên cứu nữ quyền sinh thái trong văn học nữ Việt Nam đương đại

Nữ quyền sinh thái là một lĩnh vực nghiên cứu mới mẻ, kết hợp giữa nữ quyền và sinh thái học. Sự ra đời của nó không chỉ phản ánh những vấn đề về bất bình đẳng giới mà còn chỉ ra mối liên hệ giữa sự thống trị của nam giới và sự khai thác tự nhiên. Trong bối cảnh văn học Việt Nam, phê bình nữ quyền sinh thái đã bắt đầu được chú ý, đặc biệt là trong các tác phẩm của các nhà văn nữ như Võ Thị Hảo, Nguyễn Ngọc Tư. Những tác phẩm này không chỉ thể hiện sự nhạy bén với các vấn đề xã hội mà còn khẳng định vai trò của nữ giới trong việc bảo vệ môi trường. Việc nghiên cứu văn xuôi nữ từ góc độ này sẽ giúp làm phong phú thêm lý luận phê bình văn học, đồng thời nâng cao nhận thức về mối quan hệ giữa nữ giới và tự nhiên.

1.2. Tiềm năng của phê bình nữ quyền sinh thái trong nghiên cứu văn học

Phê bình nữ quyền sinh thái có tiềm năng lớn trong việc làm phong phú thêm các phương pháp nghiên cứu văn học. Nó không chỉ giúp nhận diện các vấn đề bất bình đẳng giới mà còn chỉ ra mối liên hệ giữa nữ giới và tự nhiên. Các tác phẩm văn học của nữ tác giả thường thể hiện sự nhạy cảm với các vấn đề xã hội, từ đó tạo ra những hình ảnh mạnh mẽ về tự nhiên và nữ giới. Việc áp dụng lý thuyết nữ quyền sinh thái trong nghiên cứu văn học sẽ giúp nâng cao nhận thức về mối quan hệ giữa con người và môi trường, đồng thời khẳng định vai trò của nữ giới trong việc bảo vệ sinh thái. Điều này không chỉ có ý nghĩa lý thuyết mà còn mang lại giá trị thực tiễn trong việc xây dựng một xã hội công bằng và bền vững.

II. Vấn đề nữ quyền và sinh thái trong sáng tác của tác giả nữ Việt Nam một cái nhìn lịch đại

Nghiên cứu về nữ quyền và sinh thái trong văn học nữ Việt Nam cần được nhìn nhận từ một cái nhìn lịch đại. Từ những năm đầu thế kỷ XX, nữ quyền đã bắt đầu hình thành trong văn học, thể hiện qua các tác phẩm của những nhà văn như Nhất Linh và Tô Hoài. Đến những năm 1975, nữ quyền trong văn học đã có những bước tiến đáng kể, với sự xuất hiện của nhiều tác phẩm phản ánh sâu sắc thân phận và khát vọng của nữ giới. Bên cạnh đó, vấn đề sinh thái cũng bắt đầu được đề cập, đặc biệt là trong bối cảnh biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường. Việc kết hợp giữa nữ quyền và sinh thái trong văn học không chỉ giúp làm nổi bật những vấn đề xã hội mà còn tạo ra một cái nhìn toàn diện về mối quan hệ giữa nữ giới và tự nhiên.

2.2. Vấn đề sinh thái trong sáng tác của các tác giả nữ Việt Nam một cái nhìn lịch đại

Vấn đề sinh thái trong văn học nữ Việt Nam đã bắt đầu được đề cập từ đầu thế kỷ XX, với những tác phẩm phản ánh sự gắn bó giữa nữ giới và tự nhiên. Các tác giả nữ đã thể hiện sự nhạy cảm với các vấn đề môi trường, từ đó tạo ra những hình ảnh mạnh mẽ về mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên. Đặc biệt, sau năm 1975, khi mà biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường trở thành những vấn đề cấp bách, nhiều tác phẩm đã bắt đầu phản ánh sự lo lắng về tương lai của tự nhiên và nữ giới. Việc kết hợp giữa nữ quyền và sinh thái trong văn học không chỉ giúp nâng cao nhận thức về các vấn đề xã hội mà còn tạo ra một cái nhìn toàn diện về mối quan hệ giữa nữ giới và tự nhiên.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam (mã số 62 22 01 21) với đề tài “Tự nhiên” và “nữ giới” trong văn xuôi nữ Việt Nam đương đại nhìn từ nữ quyền luận sinh thái được nghiên cứu sinh Hoàng Lê Anh Ly thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh vào năm 2022, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Thành Thi.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong bối cảnh môi trường sinh thái toàn cầu suy thoái nghiêm trọng, sự nóng lên của khí hậu đe dọa sinh quyển, cùng với tình trạng bất bình đẳng giới tiếp diễn kéo dài, nhận thức của nhân loại về mối quan hệ giữa con người và tự nhiên đòi hỏi sự điều chỉnh đa chiều và toàn diện. Sự ra đời của lý thuyết nữ quyền sinh thái (ecofeminism) từ thập niên 70 của thế kỷ XX và bước chuyển sang phê bình văn học nữ quyền sinh thái từ thập niên 90 của thế kỷ XX đã mở ra hệ hình tiếp cận kết hợp giữa phong trào giải phóng phụ nữ và phong trào bảo vệ môi trường. Lý thuyết này chỉ ra mối liên hệ tương đồng về bản chất giữa sự thống trị của nam quyền đối với nữ giới và sự thống trị của con người đối với tự nhiên, bắt nguồn từ hệ tư tưởng gia trưởng và tư duy nhị nguyên phân cấp.

Tại Việt Nam, phê bình nữ quyền sinh thái xuất hiện muộn hơn so với thế giới và chưa được phát triển một cách quy mô, hệ thống. Mặc dù thực tiễn sáng tác văn xuôi của các cây bút nữ đương đại như Võ Thị Hảo, Dạ Ngân, Quế Hương, Võ Thị Xuân Hà, Nguyễn Ngọc Tư, Đỗ Bích Thúy, Thuận, Phong Điệp đã bộc lộ sự nhạy bén đối với các vấn đề sinh thái và giới, nhưng các công trình nghiên cứu trong nước trước đây chủ yếu dừng lại ở mức độ giới thiệu dịch thuật, tiếp cận đơn lẻ từng tác phẩm hoặc tích hợp phụ trợ trong các công trình phê bình sinh thái và phê bình nữ quyền nói chung. Khoảng trống nghiên cứu về một công trình chuyên khảo khảo sát toàn diện, bao quát và có hệ thống về hình tượng tự nhiên và nữ giới trong văn xuôi nữ Việt Nam đương đại dưới góc nhìn nữ quyền sinh thái chính là lý do tác giả lựa chọn thực hiện đề tài này.

Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án được tác giả xác định cụ thể như sau:

1. Tìm hiểu và ứng dụng hệ thống lý thuyết nữ quyền sinh thái để soi chiếu, khảo sát sáng tác của các nhà văn nữ Việt Nam đương đại.
2. Chỉ ra sự tồn tại song song và tương quan giữa hình tượng “nữ giới” và “tự nhiên” trên các phương diện: vẻ đẹp, sức sống, sức đề kháng và vị thế; từ đó khẳng định vai trò, vị trí của tự nhiên và phụ nữ qua ý thức nghệ thuật và góc nhìn của chủ thể nữ trong văn xuôi đương đại.
3. Phân tích diễn ngôn trần thuật mang thiên tính nữ, tìm hiểu phong cách hòa phối và cách thức kiến tạo diễn ngôn của các nhà văn nữ nhằm góp phần nâng cao nhận thức về giới và cảnh tỉnh thái độ ứng xử của con người đối với môi trường tự nhiên.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Hình tượng “tự nhiên” và “nữ giới” trong văn xuôi nữ Việt Nam đương đại nhìn từ hệ hình lý thuyết nữ quyền sinh thái, tập trung vào hai bình diện: ý thức nghệ thuật/góc nhìn của chủ thể nữ và phương thức tổ chức trần thuật nghệ thuật.
• Phạm vi nghiên cứu: Các sáng tác văn xuôi (chủ yếu là truyện ngắn và tiểu thuyết) của các tác giả nữ Việt Nam từ sau năm 1986 đến thời điểm nghiên cứu, trong đó tập trung khảo sát sâu các tác phẩm được xuất bản từ đầu thế kỷ XXI đến năm 2022 – giai đoạn các vấn đề nữ quyền sinh thái được biểu hiện rõ nét nhất.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Trong phần tổng quan tình hình nghiên cứu, tác giả luận án đã phân loại các công trình liên quan thành ba nhóm chính: du nhập lý thuyết, thực hành phê bình và ứng dụng phê bình nữ quyền sinh thái trong nghiên cứu văn học.

Các hướng nghiên cứu trước đây được điểm lại

1. Về phương diện du nhập lý thuyết và dịch thuật:

   • Các công trình nền tảng về nữ quyền và phê bình văn hóa: Bản dịch công trình của Simone de Beauvoir do Nguyễn Trọng Định dịch (1996) chỉ ra sự tương đồng giữa thân phận phụ nữ bị chiếm hữu và giới tự nhiên bị khai thác; cuốn Rừng đàn bà điên loạn (Đi qua miền mơ tưởng Giarai) của Jacques Dournes do Nguyên Ngọc dịch (2006) phân tích mối liên hệ giữa tự nhiên và văn hóa trong chế độ mẫu hệ; bản dịch Căn phòng riêng của Virginia Woolf do Trịnh Y Thư dịch (2008/2009); cuốn Sự thống trị của nam giới của Pierre Bourdieu do Lê Hồng Sâm dịch (2011) phân tích "nghịch lý của dư luận" và bạo lực tượng trưng; công trình Nữ quyền và tự truyện: Văn bản, lý thuyết và phương pháp của Tess Cosslett, Celia Lury và Penny Summerfield do Nguyễn Thị Thanh Xuân dịch (2013); và cuốn Bí ẩn nữ tính của Betty Friedan do Nguyễn Vân Hà dịch (2015).
   • Các công trình giới thiệu phê bình sinh thái và nữ quyền sinh thái: Báo cáo thuyết trình của Karen Thornber tại Viện Văn học (2011) và tiểu luận Những tương lai của phê bình sinh thái và văn học do Hải Ngọc dịch (2013/2017); bài dịch Nghiên cứu văn học trong thời đại khủng hoảng môi trường của Trần Thị Ánh Nguyệt (2014) từ tuyển tập của Cheryll Glotfelty và Harold Fromm; bài dịch chương 3 cuốn Nghiên cứu hình thái đạo đức của chủ nghĩa nữ quyền sinh thái của Viên Linh Hồng do Trần Mạnh Tiến dịch (2016); tập sách Phê bình sinh thái là gì? do Hoàng Tố Mai chủ biên (2017) với các bài dịch của Phạm Phương Chi về tiểu luận của Karen J. Warren (Tự nhiên như là một vấn đề nữ quyền) và Richard Kerridge (Môi trường luận và phê bình sinh thái).

2. Về phương diện thực hành và ứng dụng phê bình:

   • Các chuyên luận và bài viết chuyên sâu: Phạm Ngọc Lan (2016) với bài viết ứng dụng phê bình nữ quyền sinh thái phân tích tác phẩm Cánh đồng bất tận của Nguyễn Ngọc Tư; công trình Con người và tự nhiên trong văn xuôi Việt Nam sau năm 1975 từ góc nhìn sinh thái của Trần Thị Ánh Nguyệt và Lê Lưu Oanh (2016) khảo sát các sáng tác của Nguyễn Dậu, Quý Thể, Trần Duy Phiên; chuyên luận Rừng khô, suối cạn, biển độc… và văn chương – Phê bình sinh thái cùng bài báo chuyên khảo của Nguyễn Thị Tịnh Thy (2017); công trình Phê bình sinh thái với văn xuôi Nam Bộ do Bùi Thanh Truyền chủ biên (2018); cuốn Nữ Quyền luận ở Pháp và tiểu thuyết nữ Việt Nam đương đại của Trần Huyền Sâm (2016).
   • Kỷ yếu Hội thảo quốc tế Phê bình sinh thái – Tiếng nói bản địa, tiếng nói toàn cầu (Viện Văn học, 2017) với các nghiên cứu của Bùi Thanh Truyền, Lê Thị Hường, Đỗ Hải Ninh, Trịnh Đặng Nguyên Hương, Nguyễn Thùy Trang, Hoàng Lê Anh Ly, Phan Thị Thu Hiền.
   • Các luận án tiến sĩ và bài báo khoa học liên quan: Luận án của Nguyễn Thùy Trang (2018) về tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn 1986–2014 từ góc nhìn sinh thái; bài viết của Lê Thị Thanh Xuân (2019) về nữ quyền sinh thái trong truyện ngắn nữ đương đại; nghiên cứu của Nguyễn Thị Ngân (2019) về đề tài tiểu thuyết nữ; và luận án của Hồ Khánh Vân (2020) so sánh văn xuôi nữ Việt Nam – Trung Quốc qua trường hợp Dạ Ngân và Thiết Ngưng.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Tác giả nhận định: phần lớn các nghiên cứu trước đây ở Việt Nam chỉ xem nữ quyền sinh thái như một nhánh nhỏ nằm trong phê bình sinh thái hoặc phê bình nữ quyền, các thao tác phân tích văn bản còn mang tính phân tán, rời rạc, chưa có một công trình nào khảo sát chuyên sâu, toàn diện và có hệ thống về mối quan hệ giữa tự nhiên và nữ giới trong văn xuôi nữ đương đại. Luận án được triển khai nhằm xây dựng một khung phân tích hoàn chỉnh, kết hợp giữa bình diện nội dung ý thức nghệ thuật và hình thức tổ chức trần thuật của các nhà văn nữ.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm cốt lõi

Luận án vận dụng hệ thống lý thuyết nữ quyền sinh thái (Ecofeminism) được khởi xướng từ thuật ngữ của Françoise d'Eaubonne (1974) trong tác phẩm Le Féminisme ou la Mort, cùng các công trình phát triển sau đó của Carolyn Merchant, Karen J. Warren, Val Plumwood, Greta Gaard, Naomi Guttman, Cheryll Glotfelty, Richard Kerridge, Susan Buckingham và Daniel Pérez Marina.

1. Các trường phái nữ quyền sinh thái:

   • Nữ quyền sinh thái văn hóa (Cultural Ecofeminism): Tiêu biểu với Starhawk, Riane Eisler, Carol J. Adams; nhấn mạnh mối liên hệ gần gũi giữa phụ nữ và tự nhiên bắt nguồn từ cấu trúc sinh học và vai trò giới (mang thai, sinh nở, nuôi dưỡng).
   • Nữ quyền sinh thái xã hội (Social Ecofeminism): Phê phán bản chất luận (essentialism) và tính phổ quát; quan niệm căn tính của phụ nữ được kiến tạo qua cấu trúc lịch sử – xã hội, giai cấp, sắc tộc.
   • Nữ quyền sinh thái duy vật (Materialist/Socialist/Marxist Ecofeminism): Tiêu biểu với Carolyn Merchant, Susan Buckingham; gắn kết sự áp bức phụ nữ và bóc lột thiên nhiên với các thể chế lao động, sản xuất hàng hóa và quyền sở hữu tài sản.
   • Nữ quyền sinh thái cấp tiến (Radical Ecofeminism): Sử dụng khái niệm chế độ phụ quyền (patriarchy) làm công cụ phân tích sự hạ thấp giá trị của phụ nữ và tự nhiên, phản đối chủ nghĩa lấy con người làm trung tâm.

2. Các phương diện kết nối và giải cấu trúc:

   • Đặc trưng kết nối giữa nữ giới và tự nhiên: Luận án phân tích sáu dạng kết nối chính gồm: kết nối các hình thức thống trị (Conceptual connections), kết nối thực nghiệm (Experiential connections), kết nối tượng trưng (Symbolic connections), kết nối lịch sử (Historical connections), kết nối chính trị (Political connections) và kết nối nữ tính/vô thức (Feminine/Unconscious connections).
   • Giải cấu trúc chủ nghĩa nhị nguyên và chủ nghĩa trung tâm: Dựa trên mô hình của Val Plumwood và sự phân tích của Daniel Pérez Marina, luận án chỉ ra logic áp bức tương đồng giữa chủ nghĩa nam quyền trung tâm (Androcentrism) và chủ nghĩa nhân loại trung tâm (Anthropocentrism) qua năm đặc trưng: Loại trừ triệt để (Radical exclusion), Đồng nhất hóa (Homogenization), Phủ nhận (Denial), Sát nhập (Incorporation) và Chủ nghĩa công cụ (Instrumentalism).

Tiêu chí so sánh	Chủ nghĩa nam quyền trung tâm (Androcentrism)	Chủ nghĩa nhân loại trung tâm (Anthropocentrism)
Quan niệm vị thế	Tư duy nam giới trung tâm, khẳng định sự vượt trội của nam giới so với phụ nữ.	Tư duy lấy con người làm trung tâm, khẳng định sự vượt trội của con người so với tự nhiên.
Cấu trúc quyền lực	Sắp xếp, điều đình hệ thống cấu trúc thống trị của nam giới; thực thi quyền lực lên phụ nữ.	Xác lập con người có luân lý; con người thực thi quyền lực đối với thế giới tự nhiên.
Đánh giá giá trị	Phủ nhận hoặc bỏ qua các giá trị của phụ nữ; lấy đàn ông làm tiêu chuẩn đánh giá.	Giá trị xác đáng duy nhất là giá trị con người; lấy con người làm thước đo vạn vật.
Phân cấp thứ bậc	Phân cấp giá trị: đàn ông/phụ nữ, văn hóa/bản năng, linh hồn/thể xác, lý trí/cảm xúc.	Phân cấp giá trị: con người/thiên nhiên, văn hóa/tự nhiên, linh hồn/thể xác, lý trí/cảm xúc.
Đặc quyền xác lập	Đặc quyền của đàn ông gắn với công việc, địa vị, tính chủ động, bạo lực và quyền hạn.	Đặc quyền của con người gắn với luân lý, quyền làm chủ, tính toàn vẹn và quyền năng khai thác.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp các phương pháp nghiên cứu văn học định tính và tiếp cận liên ngành:

• Phương pháp xã hội – lịch sử: Tìm hiểu nguồn gốc xuất hiện và quá trình vận động của ý thức nữ quyền sinh thái trong tiến trình văn học Việt Nam.
• Phương pháp cấu trúc – hệ thống: Định hình các đặc trưng lý thuyết và các cấp độ biểu hiện của diễn ngôn nữ quyền sinh thái trong chỉnh thể tác phẩm.
• Phương pháp so sánh – loại hình: Đối chiếu sáng tác giữa các thời kỳ lịch sử, giữa nhà văn nam và nhà văn nữ để làm rõ nét đặc thù của văn xuôi nữ đương đại.
• Phương pháp phê bình cổ mẫu: Giải mã các biểu tượng tự nhiên mang tính phổ quát bắt nguồn từ văn hóa, tín ngưỡng dân tộc.
• Các thao tác bổ trợ: Phân tích – tổng hợp và thống kê ngữ liệu hình tượng, chi tiết nghệ thuật trong văn bản.

Nguồn dữ liệu khảo sát

Dữ liệu khảo sát bao gồm hệ thống truyện ngắn, tiểu thuyết của các tác giả nữ Việt Nam tiêu biểu từ năm 1986 đến năm 2022, trong đó tập trung vào các tập sách của Nguyễn Ngọc Tư, Võ Thị Hảo, Quế Hương, Dạ Ngân, Đỗ Bích Thúy, Thuận, Phong Điệp, Võ Thị Xuân Hà.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Nữ quyền sinh thái và vấn đề nghiên cứu nữ quyền sinh thái trong văn học nữ Việt Nam đương đại

Chương 1 thiết lập khung lý thuyết toàn diện cho luận án. Tác giả trình bày lịch sử hình thành thuật ngữ nữ quyền sinh thái, phân tích bốn trường phái lý thuyết (văn hóa, xã hội, duy vật, cấp tiến) và các đặc trưng cốt lõi của phê bình nữ quyền sinh thái. Trọng tâm của chương là việc làm rõ logic áp bức song hành giữa phụ nữ và tự nhiên thông qua việc giải cấu trúc chủ nghĩa nhị nguyên, chủ nghĩa nhân loại trung tâm và chủ nghĩa nam quyền trung tâm. Tác giả cũng tổng thuật chi tiết tiến trình tiếp nhận lý thuyết tại Việt Nam qua các hoạt động dịch thuật và phê bình thực hành, từ đó khẳng định tính khả thi và tiềm năng của việc ứng dụng hệ hình này vào khảo sát văn học nữ nước nhà.

Chương 2: Vấn đề “nữ quyền” và vấn đề “sinh thái” trong sáng tác của tác giả nữ Việt Nam: một cái nhìn lịch đại

Chương 2 khảo sát tiến trình vận động của ý thức nữ quyền và ý thức sinh thái trong văn học nữ Việt Nam theo trục thời gian:

• Ý thức nữ quyền: Đi từ sự manh nha, xác lập trong văn học trung đại (thế kỷ XVIII đến cuối thế kỷ XIX với các tác giả như Hồ Xuân Hương, Đoàn Thị Điểm, Bà Huyện Thanh Quan), qua giai đoạn hiện đại đầu thế kỷ XX đến năm 1975, đến sự chuyển biến mạnh mẽ sau năm 1975.
• Ý thức sinh thái: Vận động từ cảm quan giao hòa nguyên sơ thời trung đại, qua phản ánh hiện thực môi trường trong chiến tranh giai đoạn 1945–1975, đến nhận thức khủng hoảng sinh thái sau năm 1975.
• Sự hình thành diễn ngôn nữ quyền sinh thái: Phân tích sự khúc xạ của lý thuyết phương Tây kết hợp với bản chất nội tại của nữ giới Việt Nam để chuyển hóa từ "vấn đề" thành "diễn ngôn" nghệ thuật trong văn xuôi đương đại, đánh giá những thành tựu bước đầu cùng các điểm còn hạn chế.

Chương 3: “Tự nhiên” và “nữ giới” qua ý thức nghệ thuật và góc nhìn của chủ thể nữ trong văn xuôi nữ Việt Nam đương đại

Chương 3 đi sâu phân tích hình tượng nghệ thuật trong tác phẩm văn xuôi nữ:

• Sự thay đổi điểm nhìn: Sự trỗi dậy của ý thức nghệ thuật nữ quyền và sự chuyển dịch điểm nhìn trần thuật sang góc nhìn của chủ thể nữ.
• Nét tương đồng về vẻ đẹp: Khảo sát vẻ đẹp phồn thực và vẻ đẹp thiên tính mẫu – khả năng tái sinh sự sống, nuôi dưỡng và che chở của cả tự nhiên lẫn người phụ nữ.
• Sự tương hợp về vị thế ngoại biên: Phân tích hình tượng nam quyền ở vị trí "trung tâm" đối lập với tự nhiên và nữ giới ở vị trí "ngoại biên", "kẻ khác" bị bóc lột, nô dịch. Đồng thời, chương này chỉ ra sự chia sẻ, đồng cảm sâu sắc giữa nữ giới và thiên nhiên, cũng như bản lĩnh và sức đề kháng bền bỉ của họ trước sự áp chế của trật tự phụ quyền.

Chương 4: “Tự nhiên” và “nữ giới” qua phương thức tổ chức trần thuật trong văn xuôi nữ Việt Nam đương đại

Chương 4 khảo sát các phương diện thi pháp và hình thức tổ chức tự sự:

• Diễn ngôn trần thuật nữ: Xác định đặc trưng của diễn ngôn mang đậm thiên tính nữ như phương tiện biểu đạt cảm quan sinh thái.
• Kỹ thuật tự sự: Phân tích hình thức tự thuật (autobiographical narrative) kiểu nữ giới như một phương thức bộc lộ nội tâm và trải nghiệm thân thể.
• Phong cách hòa phối diễn ngôn: Khảo sát nghệ thuật hòa phối đa thanh giữa độc thoại nội tâm và đối thoại, giữa lời người kể chuyện và lời nhân vật.
• Kiến tạo ký hiệu quyển và biểu tượng cổ mẫu: Phân tích không gian đô thị như một mã không gian đối kháng biến phụ nữ và tự nhiên thành nạn nhân, cùng các biểu tượng thiên nhiên (đất, nước, cây, rừng) mang dấu ấn cổ mẫu tâm linh trong văn hóa truyền thống.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Hệ thống hóa các khái niệm, lịch sử hình thành, trường phái tư tưởng và các mô hình phân tích của chủ nghĩa nữ quyền sinh thái, góp phần bổ sung một khung lý thuyết tiếp cận văn học liên ngành tại Việt Nam.
• Làm rõ cơ chế vận hành của các cấu trúc nhị nguyên và logic thống trị song hành của chủ nghĩa nhân loại trung tâm và chủ nghĩa nam quyền trung tâm, cung cấp hệ tiêu chí để nhận diện diễn ngôn nữ quyền sinh thái trong văn bản văn học.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Luận giải toàn diện sự tương đồng giữa hình tượng nữ giới và tự nhiên trong văn xuôi nữ Việt Nam đương đại trên cả bình diện thẩm mỹ (vẻ đẹp phồn thực, thiên tính mẫu), xã hội học (thân phận ngoại biên, nạn nhân của văn minh công nghiệp/đô thị) và đạo đức sinh thái (sức đề kháng, sự hòa giải).
• Phân tích có hệ thống các đặc trưng thi pháp trần thuật của văn xuôi nữ đương đại từ góc nhìn giới và sinh thái, chỉ ra cách thức tổ chức ngôn ngữ, điểm nhìn, kỹ thuật tự thuật và hệ thống biểu tượng cổ mẫu mang tính đặc thù của các nhà văn nữ.
• Nâng cao nhận thức xã hội về mối liên hệ giữa bảo vệ môi trường và giải phóng phụ nữ, đề xuất thay đổi chuẩn mực ứng xử của con người hướng đến sự phát triển bền vững và công bằng sinh thái.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Hệ thống lý thuyết phê bình nữ quyền sinh thái tại Việt Nam vẫn đang trong quá trình tiếp nhận và hoàn thiện, nguồn tài liệu dịch thuật trong nước còn tản mác nên việc xây dựng một mô hình lý thuyết hoàn toàn khép kín mang tính đặc thù bản địa còn gặp những rào cản nhất định.
• Phạm vi khảo sát của luận án tập trung chủ yếu vào thể loại truyện ngắn và tiểu thuyết của các tác giả nữ đương đại tiêu biểu, chưa thể bao quát toàn bộ các thể loại văn học khác như thơ ca, kịch bản, ký sự hoặc các sáng tác của các tác giả nam giới có biểu hiện cảm quan nữ quyền sinh thái.

Hướng nghiên cứu tiếp nối

• Mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các thể loại phi hư cấu, thơ ca đương đại và văn học dân tộc thiểu số từ góc nhìn nữ quyền sinh thái.
• Thực hiện các nghiên cứu so sánh đối chiếu giữa sáng tác của tác giả nữ và tác giả nam về đề tài môi trường – giới, hoặc so sánh văn xuôi nữ quyền sinh thái Việt Nam với các nước trong khu vực Đông Á và Đông Nam Á.

---

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tư liệu và phương pháp luận thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng học thuật:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên ngành Văn học Việt Nam, Lý luận văn học, Văn hóa học, Xã hội học và Giới tính học: Cung cấp tài liệu tham khảo chuyên sâu về khung lý thuyết phê bình nữ quyền sinh thái và phương pháp phân tích văn bản nghệ thuật theo hướng liên ngành.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu văn học: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy cho các chuyên đề về văn học Việt Nam đương đại, tiến trình văn học nữ, lý thuyết phê bình hiện đại và hậu hiện đại.
• Các nhà hoạt động xã hội và nghiên cứu văn hóa – môi trường: Tham khảo các luận điểm về mối liên hệ giữa văn hóa phụ quyền, đạo đức sinh thái và nhận thức giới nhằm phục vụ công tác truyền thông, giáo dục nâng cao ý thức cộng đồng về bình đẳng giới và bảo vệ môi trường.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Thuật ngữ "nữ quyền sinh thái" xuất hiện lần đầu tiên khi nào và do ai khởi xướng?

Thuật ngữ "nữ quyền sinh thái" (ecofeminism hay ecological feminism) xuất hiện lần đầu tiên vào năm 1974 trong cuốn sách Chủ nghĩa nữ quyền hay là chết (Le Féminisme ou la Mort, Paris: P. Horay) của tác giả người Pháp Françoise d'Eaubonne. Tác giả đưa ra thuật ngữ này nhằm mô tả các phong trào và triết lý liên kết phong trào giải phóng phụ nữ với phong trào sinh thái, nhấn mạnh tiềm năng của phụ nữ trong cuộc cách mạng bảo vệ môi trường.

2. Luận án phân loại chủ nghĩa nữ quyền sinh thái thành những trường phái tư tưởng chính nào?

Luận án phân tích bốn trường phái tư tưởng chủ đạo:

• Nữ quyền sinh thái văn hóa: Nhấn mạnh sự gắn kết tự nhiên giữa phụ nữ và môi trường qua thiên tính mẫu và vai trò sinh học.
• Nữ quyền sinh thái xã hội: Bác bỏ tính phân đôi tự nhiên – văn hóa và thuyết bản chất, nhấn mạnh căn tính phụ nữ được kiến tạo qua cấu trúc lịch sử – xã hội.
• Nữ quyền sinh thái duy vật: Gắn nguồn gốc áp bức phụ nữ và thiên nhiên với các thể chế lao động, tài sản và phân cấp kinh tế.
• Nữ quyền sinh thái cấp tiến: Sử dụng khái niệm chế độ phụ quyền để phê phán trật tự nam trị và phi nhân loại trung tâm.

3. Mô hình giải cấu trúc chủ nghĩa nhân loại trung tâm và nam quyền trung tâm trong luận án dựa trên cơ sở nào?

Mô hình giải cấu trúc trong luận án được xây dựng dựa trên lý thuyết của Val Plumwood và sự phân tích của Daniel Pérez Marina (Anthropocentrism and Androcentrism – An Ecofeminist Connection), chỉ ra năm đặc trưng áp bức chung:

1. Loại trừ triệt để (Radical exclusion): Phân biệt tuyệt đối giữa trung tâm và ngoại vi.
2. Đồng nhất hóa (Homogenization): Coi các đối tượng bị trị là giống nhau, có thể thay thế.
3. Phủ nhận (Denial): Phủ nhận sự phụ thuộc của trung tâm vào ngoại vi.
4. Sát nhập (Incorporation): Không thừa nhận tính tự chủ, định nghĩa kẻ khác dựa trên nhu cầu của trung tâm.
5. Chủ nghĩa công cụ (Instrumentalism): Xem kẻ khác là công cụ, tài nguyên phục vụ lợi ích của trung tâm.

4. Tình hình nghiên cứu phê bình nữ quyền sinh thái tại Việt Nam trước luận án được tác giả đánh giá như thế nào?

Tác giả đánh giá phê bình nữ quyền sinh thái tại Việt Nam là kết quả của chuỗi "phản ứng muộn màng", chỉ mới được quan tâm trong khoảng mười năm trở lại đây. Các công trình chủ yếu dừng ở mức độ dịch thuật lý thuyết đại cương hoặc lồng ghép phụ trợ trong phê bình sinh thái, phê bình nữ quyền, chưa có công trình nghiên cứu chuyên sâu, tập trung và có tính hệ thống tương xứng với thực tiễn sáng tác văn xuôi nữ đương đại.

5. Phương thức tổ chức trần thuật trong văn xuôi nữ đương đại được luận án phân tích qua những khía cạnh nào?

Phương thức tổ chức trần thuật được phân tích qua bốn khía cạnh:

• Diễn ngôn trần thuật nữ mang đậm cảm quan thiên tính nữ.
• Hình thức tự thuật kiểu nữ giới như một kỹ thuật tự sự đặc thù.
• Phong cách hòa phối đa thanh giữa độc thoại nội tâm và đối thoại, giữa lời người kể chuyện và lời nhân vật.
• Cách kiến tạo ký hiệu quyển không gian đô thị (nơi phụ nữ và tự nhiên là nạn nhân) cùng hệ thống biểu tượng thiên nhiên mang dấu vết cổ mẫu tâm linh truyền thống.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Hoàng Lê Anh Ly là công trình nghiên cứu hệ thống về mối quan hệ giữa tự nhiên và nữ giới trong văn xuôi nữ Việt Nam đương đại dưới góc nhìn phê bình nữ quyền sinh thái. Thông qua việc giải cấu trúc tư duy nhị nguyên, chủ nghĩa nhân loại trung tâm và chủ nghĩa nam quyền trung tâm, luận án đã làm sáng tỏ sự tương đồng về số phận, vẻ đẹp và sức đề kháng của tự nhiên và người phụ nữ trong các tác phẩm văn xuôi. Công trình không chỉ đóng góp một khung phân tích liên ngành có giá trị học thuật đối với nghiên cứu văn học Việt Nam mà còn góp phần thức tỉnh nhận thức về đạo đức sinh thái và bình đẳng giới trong xã hội đương đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 NỮ QUYỀN SINH THÁI VÀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU NỮ QUYỀN SINH THÁI TRONG VĂN HỌC NỮ VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI 1. Nữ quyền sinh thái và tiềm năng của phê bình nữ quyền sinh thái trong nghiên cứu văn học 1. Thuật ngữ nữ quyền sinh thái và chủ nghĩa nữ quyền sinh thái Sự ra đời của nữ quyền sinh thái được xem là bước ngoặt lớn của chủ nghĩa nữ quyền. Phong trào chính trị – xã hội này ra đời ở phương Tây cuối thập niên 70, nở rộ mạnh mẽ từ khoảng những năm 80 và phát triển thành cao trào vào thập niên 90 của thế kỷ XX.

Nội dung trào lưu đề cập đến sự liên kết nữ quyền với những vấn đề sinh thái tự nhiên, đặc biệt là cặp quan hệ thống trị và bị trị song song: nam giới – nữ giới, văn hoá – tự nhiên. Thuật ngữ nữ quyền sinh thái (ecofeminism) là một thuật ngữ được kết hợp giữa nữ quyền luận (feminism) và sinh thái học (ecology) được viết một cách đầy đủ là "ecological feminism”. Sinh thái học nghiên cứu về sự phụ thuộc lẫn nhau và kết nối của tất cả các chuỗi sự sống trên trái đất. Nữ quyền là một phong trào đấu tranh chính trị – xã hội và bình đẳng giáo dục của phụ nữ với nam giới.

Sinh thái lo sợ về những hoạt động của con người đang phá hủy khả năng tồn tại của hệ sinh thái toàn cầu. Nữ quyền lo lắng với cách mà phụ nữ đã và đang phụ thuộc vào đàn ông. Thuyết nữ quyền sinh thái cho rằng hai vấn đề này về bản chất là tương đồng và kết nối với nhau. Nữ quyền sinh thái như tên gọi của nó chỉ đơn giản là sản phẩm kết hợp của phong trào giải phóng phụ nữ và phong trào bảo vệ sinh thái.

Nữ quyền sinh thái có thể được định nghĩa là một hệ thống giá trị, một phong trào xã hội, nhận thức và thực tiễn xem chủ nghĩa môi trường và mối quan hệ giữa phụ nữ và tự nhiên là nền tảng cho sự phân tích và ý nghĩa thực tiễn của nó. Thuật ngữ này đã được Francoise d'Eaubonne giới thiệu trong cuốn sách của bà viết vào năm 1974 – Chủ nghĩa nữ quyền hay là chết (Le Féminisme ou la Mort, Paris: P Horay, 1974) nhằm mô tả các phong trào và triết lý liên kết nữ quyền với sinh thái. Sự liên kết này nhằm xoá bỏ mọi hình thức bất công xã hội đặc biệt là sự bất công đối với phụ nữ và môi trường. Việc giới thiệu thuật ngữ nữ quyền sinh thái như là một cách để Francoise d'Eaubonne gây chú ý đến tiềm năng của phụ nữ trong cuộc cách mạng sinh thái.

Không giống như các lý thuyết hậu hiện đại, thuyết nữ quyền sinh thái không bắt nguồn từ một công thức lý thuyết đơn lẻ nào, thuật ngữ chủ nghĩa nữ quyền sinh thái được luan an 7 các nhà nữ quyền sinh thái sử dụng như tên của một loạt các quan điểm khác nhau để khám phá các kết nối phụ nữ và để phát triển các triết lý nữ quyền và môi trường dựa trên những hiểu biết này. Các kết nối này thực sự cần thiết cho chủ nghĩa nữ quyền, chủ nghĩa môi trường. Cheryll Glotfelty cho rằng chủ nghĩa nữ quyền sinh thái là một diễn ngôn lý thuyết “nối kết sự áp bức phụ nữ và sự thống trị thiên nhiên” (Glotfelty, C. “Nữ quyền sinh thái là một nhánh của nữ quyền khảo sát các kết nối giữa phụ nữ và thiên nhiên” (Miles, K.

Chủ nghĩa nữ quyền sinh thái có hai cách gọi: Chủ nghĩa nữ quyền sinh thái (The feminism of ecology) hoặc sinh thái học chủ nghĩa nữ quyền (The ecology of feminism). Nó vừa là một thuật ngữ chỉ một trào lưu chính trị – xã hội (Phong trào biểu tình của nữ giới ở những thập niên 70, 80 chống lại thảm họa môi trường và sự hủy hoại sinh thái đang tái diễn, xuất hiện đồng thời với làn sóng nữ quyền thứ hai) vừa để chỉ một học thuật, một triết lý về những nguyên lý cơ bản của sự bình đẳng giới nên nó vừa mang tính chất lý thuyết vừa mang tính thực hành: “Chủ nghĩa nữ quyền sinh thái là một phong trào hoạt động và học thuật nhìn thấy mối liên hệ quan trọng giữa sự thống trị tự nhiên và sự bóc lột phụ nữ” (Eaton, H., 2003); “Chủ nghĩa nữ quyền sinh thái là một phong trào nhìn thấy mối liên hệ giữa sự bóc lột và suy thoái của thế giới tự nhiên và sự phụ thuộc và áp bức của phụ nữ. Nó xuất hiện vào giữa những năm 1970 cùng với chủ nghĩa nữ quyền ở làn sóng thứ hai và phong trào xanh” (Mellor, M. Như vậy, chủ nghĩa nữ quyền sinh thái là sự kết nối của lý thuyết (các diễn ngôn về phụ nữ và diễn ngôn về môi trường) và kết nối thực hành (phong trào đấu tranh bình đẳng giới và phòng trào đấu tranh bảo vệ mội trường), đó điều là những hoạt động chống lại các dạng bất công trong xã hội.

Các nhà nữ quyền sinh thái đều cho rằng mối quan hệ về sự thống trị giữa con người và thiên nhiên (được hình thành bởi khoa học hiện đại từ thế kỷ 16) và mối quan hệ bóc lột giữa đàn ông và phụ nữ là những mối quan hệ chiếm ưu thế trong hầu hết các xã hội gia trưởng, ngay cả những xã hội công nghiệp hiện đại và có mối liên quan chặt chẽ với nhau. Nó là hệ quả của chủ nghĩa nhân loại trung tâm và tư tưởng nhị nguyên. Chủ nghĩa nữ quyền sinh thái sử dụng các nguyên lý nữ quyền cơ bản của sự bình đẳng giữa các giới, giải cấu trúc chủ nghĩa nhân loại trung tâm dựa trên quan điểm tôn trọng sự phát triển tự nhiên, và kết nối toàn diện, hợp tác và bình đẳng: “Chủ nghĩa nữ quyền sinh thái lập luận rằng cuộc chiến cho sự sống còn của sinh thái về bản chất hòa quyện với cuộc chiến giải phóng phụ nữ và giành những hình thái công bằng xã hội khác” (Thornber, K. luan an 8 Qua một số luận điểm nêu trên ta thấy rằng chủ nghĩa nữ quyền sinh thái được hiểu khái quát là hệ thống các quan điểm về mối liên hệ mật thiết và sự tương đồng giữa sự thống trị phụ nữ với sự thống trị thiên nhiên – kết quả của nền văn hoá phụ quyền hình thành từ thời nguyên thuỷ và phát triển đến đỉnh cao trong chủ nghĩa nhị nguyên, nỗ lực xây dựng một cơ cấu xã hội công bằng, phản đối các hình thức phân biệt.

Đang trong quá trình hoàn thiện và chưa có sự thống nhất về hệ thống lý thuyết, nhưng nó đã làm dấy lên những trào lưu chính trị – xã hội góp phần lật đổ những giá trị truyền thống của nhân loại về sự chinh phục cũng như thống trị tự nhiên và nữ giới từ trước đến nay. Cân bằng tự nhiên cũng đảm bảo cho cân bằng xã hội nên sự tích hợp giữa vấn đề môi trường sinh thái và vấn đề nữ quyền là sự tất yếu xuất phát từ mối liên hệ nội tại giữa giới nữ và giới tự nhiên. Tư tưởng cốt lõi của chủ nghĩa nữ quyền sinh thái là phê phán chủ nghĩa nhị nguyên, chủ nghĩa nhân loại trung tâm, chủ nghĩa nam giới trung tâm, khẳng định vai trò quan trọng của phụ nữ trong việc duy trì sự phát triển bền vững, cải thiện môi trường và giảm áp lực khai thác lên môi trường tự nhiên. Từ đó lý thuyết này phản tỉnh về nguy cơ sinh thái cũng như những áp lực của giới nữ trong bối cảnh đương đại, thúc đẩy sự công bằng không chỉ với tự nhiên mà còn với cả những người đang nâng đỡ bảo vệ cho tự nhiên.

Đó là sự kết hợp tương tác không tách rời nhau giữa tự nhiên và nữ giới để nhân loại bền vững và ổn định. Các trường phái của chủ nghĩa nữ quyền sinh thái Chủ nghĩa nữ quyền sinh thái văn hóa (Cultural Ecofeminism) Đây là một nhánh của chủ nghĩa nữ quyền sinh thái, với các đại diện tiêu biểu như: Starhawk, Riane Eisler và Carol J. Trong lịch sử, chuỗi đầu tiên của chủ nghĩa sinh thái là chủ nghĩa nữ quyền văn hóa (đôi khi được gọi là chủ nghĩa nữ quyền triệt để hoặc tâm linh), được phát triển vào đầu những năm 1970. Một số nhà nữ quyền sinh thái văn hóa cho rằng phụ nữ gần gũi với thiên nhiên hơn nam giới.

Sự gắn kết giữa phụ nữ và môi trường được lý giải từ vai trò giới (ví dụ: người nuôi dưỡng, chăm sóc gia đình, người có vai trò cung cấp thực phẩm) và sinh học của họ (ví dụ: kinh nguyệt, mang thai và cho con bú). Họ tin rằng vai trò giới cũng như sự đặc biệt trong cấu trúc sinh học, cho phép phụ nữ nhạy cảm hơn với sự tôn nghiêm và suy thoái của môi trường và sự mẫn cảm này cần được xã hội đánh giá cao khi nó thiết lập một kết nối trực tiếp với thế giới tự nhiên mà con người phải cùng tồn tại. Chủ nghĩa nữ quyền sinh thái xã hội (social ecofeminism) Guttman đã chỉ ra chủ nghĩa nữ quyền sinh thái xã hội được coi là phiên bản “chân thực nhất” của chủ nghĩa nữ quyền sinh thái vì "sự bác bỏ tính phân đôi tự nhiên – văn luan an 9 hóa" (Guttman, N. Chủ nghĩa nữ quyền sinh thái xã hội đi ngược lại với các quan điểm của các nhà nữ quyền sinh thái văn hóa.

Họ đặc biệt chỉ trích và phê phán những gì được coi bản chất luận (essentialism) tức là thuộc tính có sẵn ở sự vật nào đó. Việc quan niệm mọi thực thể đều có một tập hợp các thuộc tính cần thiết cho danh tính và chức năng của nó của chủ nghĩa thiết yếu thực sự nguy hiểm vì nó tập hợp tất cả phụ nữ vào một loại và thực thi các quy tắc xã hội mà nữ quyền đang cố gắng phá vỡ và quan điểm này cũng đánh đồng phụ nữ với thiên nhiên. Chính vì thế, quan điểm thiết yếu của một số nhà nữ quyền sinh thái như là sự củng cố và gia tăng sự thống trị và chuẩn mực gia trưởng. Chủ nghĩa nữ quyền sinh thái xã hội cũng phê phán tính chất phổ quát (universality) trong những tuyên bố trước đây về phụ nữ và tự nhiên.

Các nhà nữ quyền sinh thái xã hội cho rằng không có bản chất thiết yếu (sinh học, tự nhiên, bẩm sinh) của phụ nữ, thay vào đó, bản sắc của phụ nữ được đánh giá theo cấu trúc lịch sử – xã hội thông qua sự tương tác của đa dạng chủng tộc/sắc tộc, giai cấp, khuynh hướng tình dục, tuổi tác, khả năng, tình trạng hôn nhân và các yếu tố địa lý (kiến tạo xã hội).