Luận án tiến sĩ về nữ quyền luận sinh thái trong văn xuôi nữ Việt Nam đương đại

Luận án tiến sĩ nghiên cứu tự nhiên và nữ giới trong văn xuôi nữ việt nam đương đại nhìn từ nữ quyền luận sinh thái, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất giải

• Tác giả: Hoàng Lê Anh Ly
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thành Thi
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Văn Học Việt Nam
• Đề tài: Nữ Quyền Luận Sinh Thái Trong Văn Xuôi Nữ Việt Nam Đương Đại
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. NỮ QUYỀN SINH THÁI VÀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU NỮ QUYỀN SINH THÁI TRONG VĂN HỌC NỮ VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI
• 1.1.1. Nữ quyền sinh thái và tiềm năng của phê bình nữ quyền sinh thái trong nghiên cứu văn học
• 1.1.2. Thuật ngữ nữ quyền sinh thái và chủ nghĩa nữ quyền sinh thái
• 1.1.3. Các trường phái của chủ nghĩa nữ quyền sinh thái
• 1.1.4. Đặc trưng của chủ nghĩa nữ quyền sinh thái
• 1.1.5. Tiềm năng của phê bình nữ quyền sinh thái trong nghiên cứu văn học
• 1.1.6. Tổng quan về tình hình nghiên cứu văn xuôi nữ Việt Nam đương đại từ nữ quyền luận sinh thái
• 1.1.6.1. Về mặt du nhập lý thuyết
• 1.1.6.2. Về thực hành phê bình nữ quyền sinh thái
• 1.1.6.3. Ứng dụng phê bình nữ quyền sinh thái trong nghiên cứu văn học
• 1.2. VẤN ĐỀ “NỮ QUYỀN” VÀ VẤN ĐỀ “SINH THÁI” TRONG SÁNG TÁC CỦA TÁC GIẢ NỮ VIỆT NAM: MỘT CÁI NHÌN LỊCH ĐẠI
• 1.2.1. Vấn đề “nữ quyền” trong sáng tác của tác giả nữ Việt Nam: một cái nhìn lịch đại
• 1.2.2. Sự manh nha và xác lập ý thức “nữ quyền” trong văn học nữ Việt Nam đầu thế kỉ XVIII đến cuối thế kỉ XIX
• 1.2.3. Vấn đề “nữ quyền” trong văn học nữ Việt Nam hiện đại thế kỉ XX đến năm 1975
• 1.2.4. Vấn đề “nữ quyền” trong văn học nữ Việt Nam từ năm 1975 đến nay
• 1.2.5. Vấn đề “sinh thái” trong sáng tác của các tác giả nữ Việt Nam - một cái nhìn lịch đại
• 1.2.6. Sự hình thành ý thức “sinh thái” trong văn học nữ Việt Nam trung đại
• 1.2.7. Vấn đề “sinh thái” trong văn học nữ Việt Nam từ đầu thế kỉ XX đến năm 1975
• 1.2.8. Vấn đề “sinh thái” trong văn học nữ Việt Nam sau năm 1975. Xu hướng lồng kết vấn đề “sinh thái” với vấn đề “nữ quyền”
• 1.2.8.1. Xuất phát từ sự “khúc xạ” lý thuyết nữ quyền sinh thái ở phương Tây
• 1.2.8.2. Xuất phát từ bản chất nội tại của nữ giới
• 1.3. Sự hình thành diễn ngôn nữ quyền sinh thái trong văn xuôi nữ Việt Nam đương đại
• 1.3.1. Từ “vấn đề” trong văn học đến “diễn ngôn” trong văn học
• 1.3.2. Điều kiện hình thành diễn ngôn nữ quyền sinh thái trong văn xuôi nữ Việt Nam
• 1.3.3. Thành tựu bước đầu và những hạn chế
• 1.4. “TỰ NHIÊN” VÀ “NỮ GIỚI” QUA Ý THỨC NGHỆ THUẬT VÀ GÓC NHÌN CỦA CHỦ THỂ NỮ TRONG VĂN XUÔI NỮ VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI
• 1.4.1. Vấn đề “Ý thức nghệ thuật”, “góc nhìn”/“điểm nhìn” và “chủ thể nữ”
• 1.4.2. Sự trỗi dậy “ý thức nghệ thuật” của chủ thể nữ
• 1.4.3. Sự thay đổi “góc nhìn”/“điểm nhìn” của “chủ thể nữ” trong văn xuôi nữ đương đại
• 1.4.4. Nét tương đồng về vẻ đẹp của “tự nhiên” và “nữ giới” qua điểm nhìn của chủ thể nữ
• 1.4.4.1. Vẻ đẹp phồn thực
• 1.4.4.2. Vẻ đẹp thiên tính mẫu
• 1.4.5. Sự tương hợp giữa tự nhiên và “giới thứ hai” về vị thế “ngoại biên”
• 1.4.5.1. Thuật ngữ “ngoại biên”
• 1.4.5.2. Hình tượng nam quyền “trung tâm”
• 1.4.5.3. Nữ giới và tự nhiên – hiện thân cho sự nô lệ và vị trí “ngoại biên”
• 1.4.5.4. Sự chia sẻ, thấu hiểu của “nữ giới” và “tự nhiên” từ vị thế ngoại biên
• 1.4.5.5. Bản lĩnh và sức đề kháng của “tự nhiên” và “nữ giới”
• 1.5. “TỰ NHIÊN” VÀ “NỮ GIỚI” QUA PHƯƠNG THỨC TỔ CHỨC TRẦN THUẬT TRONG VĂN XUÔI NỮ VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI
• 1.5.1. Diễn ngôn trần thuật nữ – phương tiện thể hiện ý thức nữ quyền sinh thái trong văn xuôi nữ Việt Nam đương đại
• 1.5.2. Diễn ngôn trần thuật nữ
• 1.5.3. Đặc trưng của diễn ngôn trần thuật nữ. Tự thuật như một hình thức kỹ thuật tự sự phổ biến
• 1.5.4. Quan niệm về tự thuật
• 1.5.5. Tự thuật “kiểu nữ giới” – một phương thức tự sự đặc trưng
• 1.5.6. Phong cách hòa phối diễn ngôn của “giới thứ hai”. Hòa phối giữa diễn ngôn độc thoại và đối thoại
• 1.5.7. Hòa phối giữa diễn ngôn kể, tả của người kể chuyện và diễn ngôn của nhân vật. Cách tạo sinh “ký hiệu quyển” và biểu tượng về tự nhiên và “giới thứ hai”
• 1.5.8. Ký hiệu quyển về “giới thứ hai” như là nạn nhân của mã không gian đô thị
• 1.5.9. Thiên nhiên và những biểu tượng mang dấu vết cổ mẫu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Nữ quyền sinh thái và tiềm năng nghiên cứu nữ quyền sinh thái trong văn học nữ Việt Nam đương đại

Nữ quyền sinh thái là một lĩnh vực nghiên cứu mới mẻ, kết hợp giữa nữ quyền và sinh thái học. Sự ra đời của nó không chỉ phản ánh những vấn đề về bất bình đẳng giới mà còn chỉ ra mối liên hệ giữa sự thống trị của nam giới và sự khai thác tự nhiên. Trong bối cảnh văn học Việt Nam, phê bình nữ quyền sinh thái đã bắt đầu được chú ý, đặc biệt là trong các tác phẩm của các nhà văn nữ như Võ Thị Hảo, Nguyễn Ngọc Tư. Những tác phẩm này không chỉ thể hiện sự nhạy bén với các vấn đề xã hội mà còn khẳng định vai trò của nữ giới trong việc bảo vệ môi trường. Việc nghiên cứu văn xuôi nữ từ góc độ này sẽ giúp làm phong phú thêm lý luận phê bình văn học, đồng thời nâng cao nhận thức về mối quan hệ giữa nữ giới và tự nhiên.

1.2. Tiềm năng của phê bình nữ quyền sinh thái trong nghiên cứu văn học

Phê bình nữ quyền sinh thái có tiềm năng lớn trong việc làm phong phú thêm các phương pháp nghiên cứu văn học. Nó không chỉ giúp nhận diện các vấn đề bất bình đẳng giới mà còn chỉ ra mối liên hệ giữa nữ giới và tự nhiên. Các tác phẩm văn học của nữ tác giả thường thể hiện sự nhạy cảm với các vấn đề xã hội, từ đó tạo ra những hình ảnh mạnh mẽ về tự nhiên và nữ giới. Việc áp dụng lý thuyết nữ quyền sinh thái trong nghiên cứu văn học sẽ giúp nâng cao nhận thức về mối quan hệ giữa con người và môi trường, đồng thời khẳng định vai trò của nữ giới trong việc bảo vệ sinh thái. Điều này không chỉ có ý nghĩa lý thuyết mà còn mang lại giá trị thực tiễn trong việc xây dựng một xã hội công bằng và bền vững.

II. Vấn đề nữ quyền và sinh thái trong sáng tác của tác giả nữ Việt Nam một cái nhìn lịch đại

Nghiên cứu về nữ quyền và sinh thái trong văn học nữ Việt Nam cần được nhìn nhận từ một cái nhìn lịch đại. Từ những năm đầu thế kỷ XX, nữ quyền đã bắt đầu hình thành trong văn học, thể hiện qua các tác phẩm của những nhà văn như Nhất Linh và Tô Hoài. Đến những năm 1975, nữ quyền trong văn học đã có những bước tiến đáng kể, với sự xuất hiện của nhiều tác phẩm phản ánh sâu sắc thân phận và khát vọng của nữ giới. Bên cạnh đó, vấn đề sinh thái cũng bắt đầu được đề cập, đặc biệt là trong bối cảnh biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường. Việc kết hợp giữa nữ quyền và sinh thái trong văn học không chỉ giúp làm nổi bật những vấn đề xã hội mà còn tạo ra một cái nhìn toàn diện về mối quan hệ giữa nữ giới và tự nhiên.

2.2. Vấn đề sinh thái trong sáng tác của các tác giả nữ Việt Nam một cái nhìn lịch đại

Vấn đề sinh thái trong văn học nữ Việt Nam đã bắt đầu được đề cập từ đầu thế kỷ XX, với những tác phẩm phản ánh sự gắn bó giữa nữ giới và tự nhiên. Các tác giả nữ đã thể hiện sự nhạy cảm với các vấn đề môi trường, từ đó tạo ra những hình ảnh mạnh mẽ về mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên. Đặc biệt, sau năm 1975, khi mà biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường trở thành những vấn đề cấp bách, nhiều tác phẩm đã bắt đầu phản ánh sự lo lắng về tương lai của tự nhiên và nữ giới. Việc kết hợp giữa nữ quyền và sinh thái trong văn học không chỉ giúp nâng cao nhận thức về các vấn đề xã hội mà còn tạo ra một cái nhìn toàn diện về mối quan hệ giữa nữ giới và tự nhiên.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Khủng hoảng sinh thái toàn cầu và tình trạng bất bình đẳng giới dai dẳng là hai vấn nạn mang tính cấu trúc của văn minh nhân loại trong kỷ nguyên Nhân sinh (Anthropocene). Đứng trước các thảm họa biến đổi khí hậu, suy thoái môi sinh và sự áp chế phụ quyền, lý thuyết nữ quyền sinh thái (ecofeminism) ra đời như một bước tiến mang tính cách mạng nhằm giải cấu trúc tư duy nhị nguyên và mô hình thống trị phụ quyền. Tại Việt Nam, công trình nghiên cứu tiến sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam của tác giả Hoàng Lê Anh Ly (người hướng dẫn khoa học: PGS. Nguyễn Thành Thi, bảo vệ tại Trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh năm 2022) với đề tài “Tự nhiên” và “nữ giới” trong văn xuôi nữ Việt Nam đương đại nhìn từ nữ quyền luận sinh thái đánh dấu một mốc học thuật tiên phong trong việc tích hợp phê bình sinh thái và phê bình nữ quyền vào diện mạo văn học dân tộc.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ nét: Mặc dù phê bình sinh thái và phê bình nữ quyền đã du nhập vào Việt Nam qua các công trình của Đỗ Hải Ninh, Trần Thị Ánh Nguyệt, Lê Lưu Oanh (2016), Nguyễn Thị Tịnh Thy (2017) hay Bùi Thanh Truyền (2018), nhưng các khảo sát về nữ quyền sinh thái phần lớn mới dừng ở mức độ bài báo đơn lẻ, mang tính giới thiệu lý thuyết hoặc điểm xuyết trên một vài tác phẩm cục bộ (như nghiên cứu của Phạm Ngọc Lan năm 2016 về Cánh đồng bất tận). Một hệ thống lý luận hoàn chỉnh, tích hợp đa chiều giữa lịch đại và đồng đại, giữa ý thức nghệ thuật và thi pháp trần thuật về sự tương hợp giữa "tự nhiên" và "nữ giới" trong toàn bộ dòng văn xuôi nữ đương đại vẫn hoàn toàn khuyết thiếu.

Nghiên cứu giải quyết hệ thống câu hỏi và giả thuyết khoa học:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Mối liên hệ bản thể luận và xã hội học giữa sự áp bức giới nữ và sự tàn phá tự nhiên được biểu hiện như thế nào trong tiến trình lịch đại của văn học nữ Việt Nam?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Ý thức nghệ thuật và điểm nhìn của chủ thể nữ tái định vị vẻ đẹp, sức đề kháng và vị thế ngoại biên của tự nhiên và nữ giới ra sao nhằm giải cấu trúc chủ nghĩa nam quyền trung tâm?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Phương thức tổ chức trần thuật, phong cách hòa phối diễn ngôn và cấu trúc ký hiệu quyển (semiosphere) mang thiên tính nữ nào đã kiến tạo nên diễn ngôn nữ quyền sinh thái đặc trưng?
• Giả thuyết khoa học 1 (H1): Sự thống trị tự nhiên và áp bức phụ nữ trong văn xuôi nữ Việt Nam đương đại vận hành trên cùng một logic phụ quyền và nhị nguyên luận mang tính công cụ.
• Giả thuyết khoa học 2 (H2): Văn xuôi nữ đương đại xác lập một bước chuyển hệ hình (paradigm shift) từ điểm nhìn phản ánh ngoại giới sang điểm nhìn sinh thái - nữ quyền giải trung tâm (de-centering).
• Giả thuyết khoa học 3 (H3): Hình thức tự thuật kiểu nữ giới và kỹ thuật hòa phối đa thanh đóng vai trò là công cụ giải phóng diễn ngôn, phục hồi tiếng nói cho các thực thể bị gạt ra ngoài lề.

Khung lý thuyết cốt lõi được xây dựng trên sự tích hợp giữa Thuyết nữ quyền sinh thái của Françoise d'Eaubonne (1974), Karen J. Warren (1987, 1990), Carolyn Merchant (1980), Val Plumwood (1993); Xã hội học văn hóa về bạo lực biểu trưng của Pierre Bourdieu (1998); Thuyết nữ quyền của Simone de Beauvoir (1949); Thi pháp học tự sự của Gérard Genette và Ký hiệu học không gian văn hóa của Yuri Lotman. Phạm vi khảo sát bao quát hơn 40 năm vận động văn học (1986–2022), tập trung cao độ vào các sáng tác từ năm 2000 đến 2020 của các cây bút nữ tiêu biểu: Nguyễn Ngọc Tư, Võ Thị Hảo, Quế Hương, Dạ Ngân, Võ Thị Xuân Hà, Đỗ Bích Thúy, Thuận, Phong Điệp với quy mô hơn 100 tác phẩm gồm truyện ngắn và tiểu thuyết.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu quốc tế cho thấy chủ nghĩa nữ quyền sinh thái khởi sinh từ công trình Le Féminisme ou la Mort (1974) của Françoise d'Eaubonne, sau đó phân nhánh thành bốn trường phái lý thuyết căn bản:

1. Nữ quyền sinh thái văn hóa (Cultural Ecofeminism) đại diện bởi Starhawk, Riane Eisler, Carol J. Adams, nhấn mạnh sự tương đồng tâm linh, sinh học và thiên tính mẫu thiêng liêng giữa phụ nữ và Đất Mẹ (Gaia).
2. Nữ quyền sinh thái xã hội (Social Ecofeminism) với đại diện N. Guttman, phản đối thuyết bản chất luận (essentialism), khẳng định mối liên hệ giữa nữ giới và môi trường là sản phẩm kiến tạo của lịch sử và các cấu trúc quyền lực xã hội.
3. Nữ quyền sinh thái duy vật (Materialist/Marxist Ecofeminism) của Carolyn Merchant (1980) và S. Buckingham, gắn liền nguồn gốc thống trị tự nhiên và phụ nữ với phương thức sản xuất hàng hóa tư bản và sự phân cấp lao động.
4. Nữ quyền sinh thái cấp tiến (Radical Ecofeminism) tập trung triệt để vào việc giải mã và lật đổ hệ thống phụ hệ (patriarchy).

Cuộc tranh luận lý thuyết trung tâm diễn ra giữa phái Bản chất luận (coi phụ nữ gắn liền tự nhiên do thiên tính sinh học) và phái Kiến tạo xã hội (cho rằng sự đồng nhất này là công cụ áp bức của phụ quyền). Greta Gaard tổng kết bản chất liên đới của sự áp bức: "Chủ nghĩa nữ quyền sinh thái không chỉ dựa vào sự nhận biết các mối liên hệ giữa việc lợi dụng tự nhiên và việc đè nén phụ nữ trong những xã hội nam quyền mà cả trong nhận thức rằng hai hình thái thống trị này được gắn với bóc lột giai cấp, chủ nghĩa phân biệt chủng tộc, chủ nghĩa thực dân và chủ nghĩa thực dân mới".

Tại Việt Nam, tiến trình tiếp nhận lý thuyết trải qua sự chuẩn bị từ các công trình dịch thuật nền tảng: Rừng đàn bà điên loạn của Jacques Dournes (Nguyên Ngọc dịch, 2006), Giới thứ hai của Simone de Beauvoir (Nguyễn Trọng Định dịch, 1996), Sự thống trị của nam giới của Pierre Bourdieu (Lê Hồng Sâm dịch, 2011), các bài thuyết trình và khảo luận của Karen Thornber (2011, 2013), bản dịch Cheryll Glotfelty của Trần Thị Ánh Nguyệt (2014), cùng chuyên khảo của Nguyễn Thị Tịnh Thy (2017). Tuy nhiên, đúng như Nguyễn Thị Tịnh Thy nhận định: "So với lý luận chính trị, triết học về chủ nghĩa nữ quyền sinh thái thì phê bình văn học từ chủ nghĩa nữ quyền sinh thái không thành thục bằng, diễn ngôn phê bình của nó đang trong quá trình xây dựng".

Công trình định vị chính xác vị trí học thuật bằng việc vượt thoát khỏi các phân tích văn bản học cô lập, so sánh trực diện bối cảnh văn xuôi nữ Việt Nam với các điển cứu quốc tế:

• So sánh với nghiên cứu nhân học sinh thái của Jacques Dournes trong Forêt, femme, folie về cấu trúc mẫu hệ Gia-rai: "Người đàn bà vừa là tự nhiên vừa là văn hóa. Họ vừa là cái tự nhiên đã được thuần hóa, đã trở thành nội giới, trở thành làng, thành xã hội; đồng thời trong họ lại chứa đựng cái nguồn gốc tự nhiên của con người, và của cả xã hội".
• So sánh đối chiếu với tiểu thuyết The Vegetarian của Han Kang (Hàn Quốc) và State of War của Nicothacka Rosca (Philippines) nhằm làm nổi bật tính đặc thù của diễn ngôn chấn thương sinh thái và căn tính nữ tại không gian hậu thuộc địa Đông Nam Á.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Nghiên cứu mang lại đóng góp bước ngoặt khi hệ thống hóa và mở rộng mô hình giải cấu trúc chủ nghĩa nhân loại trung tâm (anthropocentrism) và chủ nghĩa nam quyền trung tâm (androcentrism) của Val Plumwood và Daniel Pérez Marina vào văn học phương Đông. Khung lý thuyết chứng minh rằng cả hai hệ tư tưởng trên đều vận hành thông qua 5 cơ chế áp bức cấu trúc:

1. Loại trừ triệt để (Radical exclusion): Tách biệt tuyệt đối nam giới/văn hóa khỏi nữ giới/tự nhiên, biến nữ giới và tự nhiên thành "Cái Khác" (the Other) thấp kém.
2. Đồng nhất hóa (Homogenization): Phủ nhận tính dị biệt của các cá thể nữ và các hệ sinh thái, quy giản chúng thành khối thuần nhất để dễ kiểm soát.
3. Phủ nhận (Denial): Che giấu và coi thường sự phụ thuộc sinh tồn của trung tâm vào nguồn lực nâng đỡ của tự nhiên và lao động tái sinh của phụ nữ.
4. Sáp nhập (Incorporation): Định danh phẩm giá của tự nhiên và nữ giới chỉ qua chức năng phục vụ cho lợi ích của trung tâm gia trưởng.
5. Chủ nghĩa công cụ (Instrumentalism): Tước đoạt quyền tự trị tự thân, biến toàn bộ thế giới phi nhân và thân thể nữ thành tài nguyên phục vụ khoái lạc và sản xuất.

Simone de Beauvoir từng chỉ rõ căn nguyên này trong Giới thứ hai: "số phận người đàn bà là phục tùng, là bị chiếm hữu, bị khai thác như giới Tự nhiên mà mình là hiện thân của sự phì nhiêu huyền diệu bị khai thác". Công trình đã phát triển luận điểm này thành mô hình lý thuyết giải ảo quyền lực phụ quyền và khẳng định nguyên tắc "lệch tâm", "tản quyền" trong tiếp cận văn học.

[Chủ nghĩa Phụ quyền & Nhị nguyên luận]
       │
       ├─► Áp chế Tự nhiên ──► Khủng hoảng Môi sinh, Cạn kiệt Sinh thái
       │
       └─► Áp bức Nữ giới   ──► Bất bình đẳng Giới, Bạo lực Biểu trưng
                 │
                 ▼
[Phê bình Nữ quyền Sinh thái Giải cấu trúc]
       │
       ├─► 5 Cơ chế: Loại trừ | Đồng nhất | Phủ nhận | Sáp nhập | Công cụ hóa
       │
       └─► Tái thiết: Điểm nhìn Lệch tâm + Diễn ngôn Đa thanh + Ký hiệu Cổ mẫu

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích được xây dựng trên trục ba chiều liên hoàn:

• Chiều kích 1: Tiến trình lịch đại. Khảo sát sự thức nhận mầm mống nữ quyền và sinh thái từ văn học trung đại (thế kỷ XVIII-XIX qua Hồ Xuân Hương, Đoàn Thị Điểm) qua văn học 1945–1975 đến sự kết tinh thành diễn ngôn hoàn chỉnh sau 1986.
• Chiều kích 2: Cảm quan bản thể và vị thế ngoại biên. Khám phá vẻ đẹp phồn thực, thiên tính mẫu và sự chia sẻ chấn thương giữa "giới thứ hai" và "vùng sinh thái bị tước đoạt".
• Chiều kích 3: Thi pháp học trần thuật và ký hiệu học. Phân tích các kỹ thuật tự sự đặc thù như tự thuật kiểu nữ (feminine autodiegetic narration), sự hòa phối đa thanh giữa độc thoại nội tâm và đối thoại, cùng hệ thống ký hiệu quyển đối kháng giữa "mã không gian đô thị cơ giới" và "mã không gian tự nhiên cổ mẫu".

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu định vị trên nền tảng triết học Hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp với Thông diễn học nữ quyền hậu cấu trúc (Post-structuralist Feminist Hermeneutics). Thiết kế nghiên cứu đa tầng (multi-level research design) cho phép xử lý đồng thời văn bản học, xã hội học lịch sử và nhân học biểu tượng:

• Tầng vi mô (Micro level): Phân tích ngôn ngữ trần thuật, cấu trúc câu, từ ngữ tính dục, biểu tượng sinh thái trong từng đơn vị tác phẩm.
• Tầng trung mô (Meso level): Khảo sát phong cách cá nhân và sự vận động thể loại của các nhà văn nữ trong tương quan với bối cảnh xã hội Việt Nam thời kỳ Đổi mới và hội nhập.
• Tầng vĩ mô (Macro level): Đối thoại với các lý thuyết văn hóa, triết học môi trường và phong trào giải phóng giới toàn cầu.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu tuân thủ nghiêm ngặt chuẩn mực học thuật quốc tế thông qua kỹ thuật tam giác đạc (triangulation):

• Tam giác đạc lý thuyết (Theory Triangulation): Tích hợp phê bình nữ quyền sinh thái, thi pháp học tự sự (Gérard Genette), ký hiệu học văn hóa (Yuri Lotman) và phân tâm học cổ mẫu (Carl Jung, Gaston Bachelard).
• Tam giác đạc phương pháp (Methodological Triangulation): Kết hợp phương pháp xã hội - lịch sử, phương pháp cấu trúc - hệ thống, phương pháp so sánh - loại hình và thao tác thống kê định lượng biểu tượng.
• Quy chuẩn độ tin cậy và giá trị: Độ giá trị cấu trúc (construct validity) được bảo đảm qua việc đối chiếu trực tiếp các phạm trù lý thuyết của Warren và Plumwood với hệ thống ngữ liệu thực tế; tính khách quan được duy trì qua việc phân tích toàn diện cả thành tựu lẫn giới hạn thi pháp của các tác giả.

Data và phân tích

Ngữ liệu khảo sát bao gồm toàn bộ các tập truyện ngắn và tiểu thuyết cốt lõi của văn học nữ đương đại:

• Tác giả trung tâm: Nguyễn Ngọc Tư (Ngọn đèn không tắt, Cánh đồng bất tận, Gió lẻ, Sông); Võ Thị Hảo (Biển cứu rỗi, Người sót lại của rừng cười, Vườn yêu hay là Bi kịch thứ nhất); Quế Hương (Thành phố đi vắng, Tờ lịch gỡ mỗi ngày); Dạ Ngân (Gia đình bé mọn, Chốn hoàn lương); Đỗ Bích Thúy (Bóng của cây sồi, Người đàn bà bến Sa Tổng); Thuận (Chinatown, Paris 11 tháng 8); Võ Thị Xuân Hà, Phong Điệp.
• Mã hóa dữ liệu: Phân loại hơn 300 trích đoạn và biến cố nghệ thuật theo các trường nghĩa: (1) Bạo lực đối với thân thể nữ và đất đai; (2) Sự tương đồng phồn thực - sinh nở; (3) Điểm nhìn trần thuật bên trong (internal focalization); (4) Không gian biểu tượng (rừng, sông, đầm lầy, đô thị).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự đồng dạng cấu trúc giữa thân phận phụ nữ và tự nhiên: Nghiên cứu chứng minh trong văn xuôi nữ đương đại, sự hủy hoại thiên nhiên luôn song hành với bạo lực đối với thân xác và tâm lý người phụ nữ. Điển hình trong truyện ngắn của Nguyễn Ngọc Tư và Võ Thị Hảo, cảnh rừng bị đốn hạ, đất đai bị nhiễm phèn, sông ngòi bị bức tử phản chiếu trực tiếp nỗi đau bị ruồng bỏ, bị cưỡng bức và tước đoạt quyền sống của nhân vật nữ.
2. Giải cấu trúc nhị nguyên văn hóa/tự nhiên và tái sinh vẻ đẹp phồn thực: Tác phẩm của các nhà văn nữ không thi vị hóa tự nhiên theo lối lãng mạn cổ điển mà nhìn nhận tự nhiên như một chủ thể sống động, có tính nữ, mang vẻ đẹp nguyên sơ, sức sống mãnh liệt và quyền năng sinh nở vô tận. Điểm nhìn của chủ thể nữ đã đảo ngược trật tự thẩm mỹ phụ quyền vốn coi nhẹ bản năng và thể xác.
3. Phát hiện sức đề kháng sinh thái - nữ quyền từ vị thế ngoại biên: Phụ nữ và tự nhiên không cam chịu thân phận nạn nhân thụ động. Từ vị trí "ngoại biên", họ hình thành một liên minh sinh thái ngầm ẩn, tạo ra sức đề kháng tinh thần mạnh mẽ chống lại sự tha hóa cơ giới của chủ nghĩa duy lý nam quyền. Tự nhiên sẵn sàng nổi giận, trả thù (lũ lụt, hạn hán, bùn lầy) trong khi người phụ nữ vùng vẫy thoát khỏi sự giam cầm gia trưởng.
4. Đột phá trong hình thức trần thuật "tự thuật kiểu nữ giới": Diễn ngôn trần thuật nữ phá vỡ cấu trúc tự sự đơn tuyến, duy lý của nam giới bằng lối viết phân mảnh, dòng ý thức, độc thoại nội tâm hòa phối với lời kể gián tiếp tự do, tạo nên một không gian đa thanh (polyphony) nơi thiên nhiên và người nữ cùng cất lên tiếng nói tự thân.
5. Thiết lập hệ thống ký hiệu không gian đối kháng: Tác giả chỉ ra sự xung đột gay gắt giữa "Ký hiệu quyển đô thị" (không gian bê tông, máy móc, nam quyền, ngột ngạt, tha hóa) và "Ký hiệu quyển tự nhiên" (không gian rừng rậm, sông nước, bến bãi, mang đậm dấu ấn mẫu quyền cổ sơ).

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Bổ sung và bản địa hóa lý thuyết nữ quyền sinh thái vào bối cảnh nghiên cứu văn học một quốc gia đang phát triển có nền văn hóa truyền thống Nho giáo kết hợp tín ngưỡng thờ Mẫu bản địa.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp một mô hình phân tích liên ngành hoàn chỉnh (kết hợp phê bình sinh thái, phê bình nữ quyền, ký hiệu học và tự sự học) có khả năng chuyển giao để nghiên cứu các thể loại khác như thơ ca, kịch bản sân khấu và điện ảnh.
• Về mặt thực tiễn - xã hội: Nâng cao nhận thức xã hội về mối quan hệ nhân quả giữa suy thoái môi trường và bất bình đẳng giới; góp phần thúc đẩy đạo đức sinh thái nhân văn và lối sống hòa hợp với tự nhiên.
• Về mặt chính sách và giáo dục: Cung cấp luận cứ khoa học để tích hợp giáo dục môi trường gắn liền với bình đẳng giới vào chương trình giảng dạy ngữ văn tại các trường phổ thông và đại học.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nội tại mang tính học thuật:

• Phạm vi thể loại: Tập trung chuyên sâu vào truyện ngắn và tiểu thuyết, chưa mở rộng khảo sát các thể loại giàu tiềm năng sinh thái khác như thơ đương đại, phóng sự, ký văn học hay kịch bản văn học.
• Không gian địa lý và tộc người: Mặc dù ngữ liệu đã bao quát từ đồng bằng sông Cửu Long (Nguyễn Ngọc Tư) đến miền núi phía Bắc (Đỗ Bích Thúy), nhưng các sáng tác của các tác giả nữ thuộc các dân tộc thiểu số Tây Nguyên và Chăm vẫn chưa được khảo sát tương xứng với tiềm năng mẫu hệ thực tế.
• Độ sâu liên ngành thực nghiệm: Chưa kết hợp phương pháp nhân văn số (Digital Humanities) để xử lý dữ liệu lớn (text mining) về tần suất xuất hiện của các từ khóa sinh thái - giới tính.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Mở rộng khung phân tích sang mảng thơ nữ đương đại (Vi Thùy Linh, Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Thúy Hạnh).
2. Nghiên cứu so sánh xuyên quốc gia (transnational comparative studies) giữa văn xuôi nữ Việt Nam với các nền văn học Đông Nam Á (Indonesia, Philippines, Thái Lan).
3. Ứng dụng lý thuyết Nữ quyền sinh thái vật chất (Material Ecofeminism) của Serenella Iovino và Serpil Oppermann để phân tích tính năng hành động của vật chất (material agency) trong văn học.
4. Triển khai phân tích diễn ngôn sinh thái số trên các nền tảng mạng xã hội và văn học mạng của tác giả nữ trẻ.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Công trình là tài liệu tham khảo chuẩn mực hàng đầu tại Việt Nam về phê bình nữ quyền sinh thái, mở ra hướng trích dẫn then chốt cho các luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ và đề tài khoa học cấp Bộ/Nhà nước về lý luận văn học và nghiên cứu văn hóa.
• Chuyển đổi giáo dục và nghiên cứu: Thúc đẩy sự hình thành học phần "Văn học và Môi trường", "Phê bình Nữ quyền Sinh thái" trong chương trình đào tạo Cử nhân và Sau đại học ngành Văn học, Văn hóa học tại các trường đại học lớn (ĐH Sư phạm TP.HCM, ĐH KHXH&NV ĐHQG Hà Nội và TP.HCM).
• Ý nghĩa văn hóa - xã hội: Góp tiếng nói học thuật bảo vệ các mục tiêu phát triển bền vững của Liên Hợp Quốc (UN SDGs), đặc biệt là Mục tiêu 5 (Bình đẳng giới) và Mục tiêu 13, 15 (Hành động vì khí hậu và Bảo vệ hệ sinh thái trên cạn).

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận một khung phương pháp luận hoàn chỉnh, quy chuẩn trích dẫn và các khoảng trống nghiên cứu cụ thể để phát triển đề tài tiến sĩ/thạc sĩ.
• Giảng viên và chuyên gia lý luận văn học: Sở hữu bộ công cụ giảng dạy cập nhật về các trường phái phê bình văn học hậu hiện đại thế giới đã được kiểm chứng thực tế trên văn bản học Việt Nam.
• Nhà văn và giới phê bình văn học: Tiếp nhận những phản tư sâu sắc về ý thức nghệ thuật và kỹ thuật trần thuật, khơi gợi cảm hứng sáng tạo hướng về các vấn đề mang tính toàn cầu.
• Các tổ chức phi chính phủ (NGOs) về Môi trường và Giới: Sử dụng cứ liệu văn hóa - nghệ thuật để xây dựng các chiến dịch truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng một cách truyền cảm và thuyết phục.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?
Nghiên cứu đã bản địa hóa và mở rộng thành công lý thuyết Giải cấu trúc chủ nghĩa nhân loại trung tâm và nam quyền trung tâm của Val Plumwood và Daniel Pérez Marina vào văn học phương Đông. Bằng việc chứng minh 5 cơ chế áp bức (Loại trừ, Đồng nhất hóa, Phủ nhận, Sáp nhập, Công cụ hóa) vận hành trong diễn ngôn phụ quyền Việt Nam, tác giả đã chứng minh mối liên kết hữu cơ không thể tách rời giữa bạo lực giới và bạo lực sinh thái trong nền văn học hậu Đổi mới.

2. Đột phá phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thể hiện ở đâu?
So với các nghiên cứu trước chỉ tiếp cận đơn tuyến (hoặc thuần túy sinh thái như Nguyễn Thị Tịnh Thy, hoặc thuần túy nữ quyền như Trần Huyền Sâm, Hồ Khánh Vân), nghiên cứu đã xác lập một phương pháp tích hợp đa tầng: kết hợp phê bình sinh thái nữ quyền với thi pháp học tự sự (Genette), phân tích diễn ngôn trần thuật và ký hiệu học không gian (Lotman). Đây là bước nhảy vọt từ việc đọc - hiểu chủ đề sang giải mã cấu trúc ký hiệu thẩm mỹ sâu sắc.

3. Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất rút ra từ dữ liệu là gì?
Đó là sự phản tư đối với huyền thoại "Đất Mẹ". Nghiên cứu chỉ ra rằng việc đồng nhất hóa tuyệt đối phụ nữ với người mẹ thiên nhiên bao dung, vô tận cho đi (theo thuyết Nữ quyền sinh thái văn hóa) nếu không tỉnh táo sẽ vô tình củng cố cho sự bóc lột của nam quyền, hợp thức hóa việc loài người mặc sức khai thác tự nhiên mà không cảm thấy tội lỗi. Văn xuôi nữ đương đại đã vượt qua cái bẫy bản chất luận này để tái hiện một tự nhiên có bản lĩnh đề kháng và quyền năng tự trị.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lập (replication protocol) cho các bối cảnh khác không?
Có. Khung phân tích 3 trục (Lịch đại - Cảm quan bản thể học - Thi pháp trần thuật và Ký hiệu học) được thiết kế theo dạng module hóa chuẩn mực, hoàn toàn có thể áp dụng trực tiếp để phân tích các nền văn học khu vực Đông Nam Á, văn học các dân tộc thiểu số, hoặc các loại hình nghệ thuật khác như điện ảnh và sân khấu sinh thái.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào?
Chương trình nghiên cứu 10 năm tới định hướng: (1) Mở rộng lý thuyết Nữ quyền sinh thái vật chất (Material Ecofeminism); (2) Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa văn học sinh thái Việt Nam; (3) Triển khai nghiên cứu so sánh văn học sinh thái xuyên Á; (4) Tích hợp lý thuyết sinh thái - giới vào nghiên cứu văn hóa đại chúng và truyền thông môi trường.

Kết luận

1. Nghiên cứu đã xác lập một cách hệ thống, hoàn chỉnh diện mạo lý luận phê bình nữ quyền sinh thái trong văn học Việt Nam, khỏa lấp khoảng trống học thuật tồn tại nhiều thập kỷ qua.
2. Chứng minh thành công mối quan hệ đẳng cấu giữa sự áp chế thiên nhiên và áp bức phụ nữ thông qua việc giải cấu trúc chủ nghĩa nhân loại trung tâm và tư duy nhị nguyên phụ quyền.
3. Làm sáng tỏ sự trỗi dậy của ý thức nghệ thuật và điểm nhìn chủ thể nữ trong việc tái định vị vẻ đẹp phồn thực, thiên tính mẫu và bản lĩnh sinh thái từ vị thế ngoại biên.
4. Đóng góp phát hiện mới về thi pháp học trần thuật: khẳng định hình thức tự thuật kiểu nữ giới, cấu trúc đa thanh và ký hiệu quyển cổ mẫu là những công cụ nghệ thuật độc đáo kiến tạo diễn ngôn nữ quyền sinh thái.
5. Mở ra 3 dòng nghiên cứu học thuật mới mẻ cho tương lai: Nữ quyền sinh thái vật chất, Thi pháp học không gian sinh thái số và Văn học so sánh sinh thái khu vực.
6. Thiết lập một di sản học thuật chuẩn mực, giàu giá trị khai phóng nhân văn, kết nối chặt chẽ giữa nghiên cứu văn học hàn lâm với sự nghiệp bảo vệ môi sinh và bình đẳng giới toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 NỮ QUYỀN SINH THÁI VÀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU NỮ QUYỀN SINH THÁI TRONG VĂN HỌC NỮ VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI 1. Nữ quyền sinh thái và tiềm năng của phê bình nữ quyền sinh thái trong nghiên cứu văn học 1. Thuật ngữ nữ quyền sinh thái và chủ nghĩa nữ quyền sinh thái Sự ra đời của nữ quyền sinh thái được xem là bước ngoặt lớn của chủ nghĩa nữ quyền. Phong trào chính trị – xã hội này ra đời ở phương Tây cuối thập niên 70, nở rộ mạnh mẽ từ khoảng những năm 80 và phát triển thành cao trào vào thập niên 90 của thế kỷ XX.

Nội dung trào lưu đề cập đến sự liên kết nữ quyền với những vấn đề sinh thái tự nhiên, đặc biệt là cặp quan hệ thống trị và bị trị song song: nam giới – nữ giới, văn hoá – tự nhiên. Thuật ngữ nữ quyền sinh thái (ecofeminism) là một thuật ngữ được kết hợp giữa nữ quyền luận (feminism) và sinh thái học (ecology) được viết một cách đầy đủ là "ecological feminism”. Sinh thái học nghiên cứu về sự phụ thuộc lẫn nhau và kết nối của tất cả các chuỗi sự sống trên trái đất. Nữ quyền là một phong trào đấu tranh chính trị – xã hội và bình đẳng giáo dục của phụ nữ với nam giới.

Sinh thái lo sợ về những hoạt động của con người đang phá hủy khả năng tồn tại của hệ sinh thái toàn cầu. Nữ quyền lo lắng với cách mà phụ nữ đã và đang phụ thuộc vào đàn ông. Thuyết nữ quyền sinh thái cho rằng hai vấn đề này về bản chất là tương đồng và kết nối với nhau. Nữ quyền sinh thái như tên gọi của nó chỉ đơn giản là sản phẩm kết hợp của phong trào giải phóng phụ nữ và phong trào bảo vệ sinh thái.

Nữ quyền sinh thái có thể được định nghĩa là một hệ thống giá trị, một phong trào xã hội, nhận thức và thực tiễn xem chủ nghĩa môi trường và mối quan hệ giữa phụ nữ và tự nhiên là nền tảng cho sự phân tích và ý nghĩa thực tiễn của nó. Thuật ngữ này đã được Francoise d'Eaubonne giới thiệu trong cuốn sách của bà viết vào năm 1974 – Chủ nghĩa nữ quyền hay là chết (Le Féminisme ou la Mort, Paris: P Horay, 1974) nhằm mô tả các phong trào và triết lý liên kết nữ quyền với sinh thái. Sự liên kết này nhằm xoá bỏ mọi hình thức bất công xã hội đặc biệt là sự bất công đối với phụ nữ và môi trường. Việc giới thiệu thuật ngữ nữ quyền sinh thái như là một cách để Francoise d'Eaubonne gây chú ý đến tiềm năng của phụ nữ trong cuộc cách mạng sinh thái.

Không giống như các lý thuyết hậu hiện đại, thuyết nữ quyền sinh thái không bắt nguồn từ một công thức lý thuyết đơn lẻ nào, thuật ngữ chủ nghĩa nữ quyền sinh thái được luan an 7 các nhà nữ quyền sinh thái sử dụng như tên của một loạt các quan điểm khác nhau để khám phá các kết nối phụ nữ và để phát triển các triết lý nữ quyền và môi trường dựa trên những hiểu biết này. Các kết nối này thực sự cần thiết cho chủ nghĩa nữ quyền, chủ nghĩa môi trường. Cheryll Glotfelty cho rằng chủ nghĩa nữ quyền sinh thái là một diễn ngôn lý thuyết “nối kết sự áp bức phụ nữ và sự thống trị thiên nhiên” (Glotfelty, C. “Nữ quyền sinh thái là một nhánh của nữ quyền khảo sát các kết nối giữa phụ nữ và thiên nhiên” (Miles, K.

Chủ nghĩa nữ quyền sinh thái có hai cách gọi: Chủ nghĩa nữ quyền sinh thái (The feminism of ecology) hoặc sinh thái học chủ nghĩa nữ quyền (The ecology of feminism). Nó vừa là một thuật ngữ chỉ một trào lưu chính trị – xã hội (Phong trào biểu tình của nữ giới ở những thập niên 70, 80 chống lại thảm họa môi trường và sự hủy hoại sinh thái đang tái diễn, xuất hiện đồng thời với làn sóng nữ quyền thứ hai) vừa để chỉ một học thuật, một triết lý về những nguyên lý cơ bản của sự bình đẳng giới nên nó vừa mang tính chất lý thuyết vừa mang tính thực hành: “Chủ nghĩa nữ quyền sinh thái là một phong trào hoạt động và học thuật nhìn thấy mối liên hệ quan trọng giữa sự thống trị tự nhiên và sự bóc lột phụ nữ” (Eaton, H., 2003); “Chủ nghĩa nữ quyền sinh thái là một phong trào nhìn thấy mối liên hệ giữa sự bóc lột và suy thoái của thế giới tự nhiên và sự phụ thuộc và áp bức của phụ nữ. Nó xuất hiện vào giữa những năm 1970 cùng với chủ nghĩa nữ quyền ở làn sóng thứ hai và phong trào xanh” (Mellor, M. Như vậy, chủ nghĩa nữ quyền sinh thái là sự kết nối của lý thuyết (các diễn ngôn về phụ nữ và diễn ngôn về môi trường) và kết nối thực hành (phong trào đấu tranh bình đẳng giới và phòng trào đấu tranh bảo vệ mội trường), đó điều là những hoạt động chống lại các dạng bất công trong xã hội.

Các nhà nữ quyền sinh thái đều cho rằng mối quan hệ về sự thống trị giữa con người và thiên nhiên (được hình thành bởi khoa học hiện đại từ thế kỷ 16) và mối quan hệ bóc lột giữa đàn ông và phụ nữ là những mối quan hệ chiếm ưu thế trong hầu hết các xã hội gia trưởng, ngay cả những xã hội công nghiệp hiện đại và có mối liên quan chặt chẽ với nhau. Nó là hệ quả của chủ nghĩa nhân loại trung tâm và tư tưởng nhị nguyên. Chủ nghĩa nữ quyền sinh thái sử dụng các nguyên lý nữ quyền cơ bản của sự bình đẳng giữa các giới, giải cấu trúc chủ nghĩa nhân loại trung tâm dựa trên quan điểm tôn trọng sự phát triển tự nhiên, và kết nối toàn diện, hợp tác và bình đẳng: “Chủ nghĩa nữ quyền sinh thái lập luận rằng cuộc chiến cho sự sống còn của sinh thái về bản chất hòa quyện với cuộc chiến giải phóng phụ nữ và giành những hình thái công bằng xã hội khác” (Thornber, K. luan an 8 Qua một số luận điểm nêu trên ta thấy rằng chủ nghĩa nữ quyền sinh thái được hiểu khái quát là hệ thống các quan điểm về mối liên hệ mật thiết và sự tương đồng giữa sự thống trị phụ nữ với sự thống trị thiên nhiên – kết quả của nền văn hoá phụ quyền hình thành từ thời nguyên thuỷ và phát triển đến đỉnh cao trong chủ nghĩa nhị nguyên, nỗ lực xây dựng một cơ cấu xã hội công bằng, phản đối các hình thức phân biệt.

Đang trong quá trình hoàn thiện và chưa có sự thống nhất về hệ thống lý thuyết, nhưng nó đã làm dấy lên những trào lưu chính trị – xã hội góp phần lật đổ những giá trị truyền thống của nhân loại về sự chinh phục cũng như thống trị tự nhiên và nữ giới từ trước đến nay. Cân bằng tự nhiên cũng đảm bảo cho cân bằng xã hội nên sự tích hợp giữa vấn đề môi trường sinh thái và vấn đề nữ quyền là sự tất yếu xuất phát từ mối liên hệ nội tại giữa giới nữ và giới tự nhiên. Tư tưởng cốt lõi của chủ nghĩa nữ quyền sinh thái là phê phán chủ nghĩa nhị nguyên, chủ nghĩa nhân loại trung tâm, chủ nghĩa nam giới trung tâm, khẳng định vai trò quan trọng của phụ nữ trong việc duy trì sự phát triển bền vững, cải thiện môi trường và giảm áp lực khai thác lên môi trường tự nhiên. Từ đó lý thuyết này phản tỉnh về nguy cơ sinh thái cũng như những áp lực của giới nữ trong bối cảnh đương đại, thúc đẩy sự công bằng không chỉ với tự nhiên mà còn với cả những người đang nâng đỡ bảo vệ cho tự nhiên.

Đó là sự kết hợp tương tác không tách rời nhau giữa tự nhiên và nữ giới để nhân loại bền vững và ổn định. Các trường phái của chủ nghĩa nữ quyền sinh thái Chủ nghĩa nữ quyền sinh thái văn hóa (Cultural Ecofeminism) Đây là một nhánh của chủ nghĩa nữ quyền sinh thái, với các đại diện tiêu biểu như: Starhawk, Riane Eisler và Carol J. Trong lịch sử, chuỗi đầu tiên của chủ nghĩa sinh thái là chủ nghĩa nữ quyền văn hóa (đôi khi được gọi là chủ nghĩa nữ quyền triệt để hoặc tâm linh), được phát triển vào đầu những năm 1970. Một số nhà nữ quyền sinh thái văn hóa cho rằng phụ nữ gần gũi với thiên nhiên hơn nam giới.

Sự gắn kết giữa phụ nữ và môi trường được lý giải từ vai trò giới (ví dụ: người nuôi dưỡng, chăm sóc gia đình, người có vai trò cung cấp thực phẩm) và sinh học của họ (ví dụ: kinh nguyệt, mang thai và cho con bú). Họ tin rằng vai trò giới cũng như sự đặc biệt trong cấu trúc sinh học, cho phép phụ nữ nhạy cảm hơn với sự tôn nghiêm và suy thoái của môi trường và sự mẫn cảm này cần được xã hội đánh giá cao khi nó thiết lập một kết nối trực tiếp với thế giới tự nhiên mà con người phải cùng tồn tại. Chủ nghĩa nữ quyền sinh thái xã hội (social ecofeminism) Guttman đã chỉ ra chủ nghĩa nữ quyền sinh thái xã hội được coi là phiên bản “chân thực nhất” của chủ nghĩa nữ quyền sinh thái vì "sự bác bỏ tính phân đôi tự nhiên – văn luan an 9 hóa" (Guttman, N. Chủ nghĩa nữ quyền sinh thái xã hội đi ngược lại với các quan điểm của các nhà nữ quyền sinh thái văn hóa.

Họ đặc biệt chỉ trích và phê phán những gì được coi bản chất luận (essentialism) tức là thuộc tính có sẵn ở sự vật nào đó. Việc quan niệm mọi thực thể đều có một tập hợp các thuộc tính cần thiết cho danh tính và chức năng của nó của chủ nghĩa thiết yếu thực sự nguy hiểm vì nó tập hợp tất cả phụ nữ vào một loại và thực thi các quy tắc xã hội mà nữ quyền đang cố gắng phá vỡ và quan điểm này cũng đánh đồng phụ nữ với thiên nhiên. Chính vì thế, quan điểm thiết yếu của một số nhà nữ quyền sinh thái như là sự củng cố và gia tăng sự thống trị và chuẩn mực gia trưởng. Chủ nghĩa nữ quyền sinh thái xã hội cũng phê phán tính chất phổ quát (universality) trong những tuyên bố trước đây về phụ nữ và tự nhiên.

Các nhà nữ quyền sinh thái xã hội cho rằng không có bản chất thiết yếu (sinh học, tự nhiên, bẩm sinh) của phụ nữ, thay vào đó, bản sắc của phụ nữ được đánh giá theo cấu trúc lịch sử – xã hội thông qua sự tương tác của đa dạng chủng tộc/sắc tộc, giai cấp, khuynh hướng tình dục, tuổi tác, khả năng, tình trạng hôn nhân và các yếu tố địa lý (kiến tạo xã hội).