Mở đầu là nghiên cứu của Linneman (1966) chứng minh cho mô hình trên cơ sở cân bằng tổng giá trị xuất nhập khẩu của toàn nền kinh tế. Thƣơng mại giữa hai nƣớc chịu tác động của nhóm các yếu tố cung của nƣớc xuất khẩu, nhóm các yếu tố cầu của nƣớc nhập khẩu, và một số yếu tố mang tính cố hữu ảnh hƣởng đến thƣơng mại giữa hai nƣớc, sau đó cho các nền kinh tế cân bằng bằng cách cho cung xuất khẩu bằng cầu và thu đƣợc mô hình hấp dẫn trong thƣơng mại. Bên cạnh đó, trong nghiên cứu của Bergstrand (1985) lại sử dụng những lý thuyết kinh tế vi mô cho từng ngành: cung hàng một ngành của một quốc gia đƣợc cho là tạo nên bởi hoạt động tối đa hóa lợi nhuận của các doanh nghiệp trong khi cầu hàng tạo nên đƣợc bởi hoạt động tối đa hóa độ thỏa dụng với giới hạn về ngân sách. Khi nền kinh tế ở trạng thái cân bằng thì cung bằng cầu và từ đây thu đƣợc mô hình hấp dẫn trong thƣơng mại.
Ngoài những nghiên cứu kể trên chứng minh mô hình hấp dẫn dựa trên sự cân bằng của nền kinh tế từ cân bằng cung cầu, có khá nhiều nghiên cứu lại chứng minh cho mô hình hấp dẫn dựa vào nền tảng là các lý thuyết cơ bản về thƣơng mại quốc tế 3 Khoảng cách ở đây đƣợc hiểu theo nghĩa rộng bao gồm cả sự xa cách về địa lý và một số yếu tố khác biệt về mặt kinh tế xã hội.vn 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mà phải kể đến trƣớc hết là nghiên cứu của James E. Những nghiên cứu này đã chỉ ra mô hình hấp dẫn có thể giải thích các luồng thƣơng mại dựa trên sự khác biệt về công nghệ trong mô hình của trƣờng phái Ricardo, dựa trên sự khác biệt về sự sẵn có của các yếu tố đầu vào sản xuất trong mô hình Heckscher – Ohlin, và dựa trên sự gia tăng hiệu quả ở mức độ sản xuất doanh nghiệp trong mô hình tính kinh tế theo quy mô, cạnh tranh độc quyền và sự khác biệt về sản phẩm (theo nghiên cứu của Helpman và Krugman (1985)) Tổng hợp lại, có thể thấy mô hình hấp dẫn đã đƣợc giải thích rõ ràng để có thể vận dụng vào trong phân tích các luổng thƣơng mại quốc tế. Với việc xét đến nhiều yếu tố khác nhau tác động đến luồng thƣơng mại cũng nhƣ việc dễ dàng trong lƣợng hóa các yếu tố đó để giải thích cho khía cạnh quy mô của các luồng thƣơng mại quốc tế thì mô hình hấp dẫn càng ngày càng đƣợc sử dụng phổ biến trong các nghiên cứu về thƣơng mại quốc tế. Do vậy, nghiên cứu này sẽ tiếp cận vấn đề dựa trên nền tảng là mô hình hấp dẫn trong thƣơng mại quốc tế.
Chi tiết về các yếu tố trong mô hình hấp dẫn sẽ đƣợc trình bày ở phần tiếp theo. Các nhân tố ảnh hƣởng đến hoạt động xuất nhập khẩu của từng nhóm hàng Dựa trên cơ sở lý thuyết về mô hình hấp dẫn nhƣ trên đã nói, tựu trung lại, các yếu tố ảnh hƣởng đến các luồng thƣơng mại quốc tế đƣợc xếp vào 3 nhóm chính: nhóm các yếu tố ảnh hƣởng đến cung, nhóm các yếu tố ảnh hƣởng đến cầu và nhóm các yếu tố hấp dẫn/ cản trở nhƣ Sơ đồ 1.vn 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Biên giới Biên giới nước xuất nước nhập Đẩy khẩu khẩu Hút Nước xuất Nước nhập khẩu khẩu Năng lực Chính sách “Khoảng Chính sách Sức mua của sản xuất khuyến cách” khuyến thị trường của nước khích/ quản giữa hai khích/ quản nước nhập xuất khẩu lý xuất khẩu nước lý nhập khẩu khẩu Các yếu tố ảnh Các yếu tố hấp Các yếu tố ảnh hưởng đến cung dẫn/ cản trở hưởng đến cầu Các yếu tố ảnh hưởng đến luồng thương mại quốc tế Sơ đồ 1.1: Mô hình trọng lƣợng (hấp dẫn) trong thƣơng mại quốc tế Nguồn: Đào Ngọc Tiến (2008) 2. Nhóm các yếu tố ảnh hƣởng đến cung và nhóm các yếu tố ảnh hƣởng đến cầu Cung và cầu hình thành nên luồng thƣơng mại, do đó những yếu tố tác động tới cung và cầu hàng hóa sẽ là những yếu tố quan trọng trong việc xét tác động tới luồng xuất khẩu của một quôc gia. Trong nhóm các yếu tố ảnh hƣởng đến cung và nhóm các yếu tố ảnh hƣởng đến cầu thì có hai yếu tố chính yếu: đó là yếu tố thu nhập (thƣờng đƣợc đại diện bởi giá trị tổng sản phẩm quốc nội GDP hoặc tổng sản phẩm quốc dân GNP) và yếu tố dân số của cả nƣớc nhập khẩu và nƣớc xuất khẩu.
Tác động của các yếu tố này nhƣ thế nào sẽ đƣợc trình bày rõ hơn trong phần dƣới đây. Thu nhập của nước xuất khẩu và nước nhập khẩu 2. GDP của nước xuất khẩu http://svnckh.vn 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khi xét yếu tố thu nhập của nƣớc xuất khẩu đại diện cho khả năng mua hàng, có thể xét đến giá trị tổng sản phẩm quốc nội (GDP) ở đây, giá trị này sẽ đại diện cho yếu tố cung hàng xuất khẩu. Về cơ bản, khi tổng giá trị hàng hóa và dịch vụ sản xuất trong lãnh thổ của một nƣớc tăng lên sẽ đồng nghĩa với lƣợng cung hàng của nƣớc đó tăng lên và nƣớc đó càng có cơ hội xuất khẩu nhiều hơn.
Tuy nhiên, mức độ ảnh hƣởng của yếu tố giá trị sản xuất xuất khẩu trong các nến kinh tế là khác nhau: đối với những nền kinh tế lấy xuất khẩu là động lực thì xuất khẩu và thu nhập quốc dân có mối liên hệ chặt chẽ (bởi các ngành sản xuất chính trong nền kinh tế phục vụ cho mục đích xuất khẩu nên khi giá trị sản xuất gia tăng sẽ đồng nghĩa với cung cho xuất khẩu tăng mạnh từ đó thúc đẩy xuất khẩu tăng cao); đối với những nền kinh tế không hƣớng theo mục tiêu xuất khẩu thì khi giá trị sản xuất gia tăng lên chƣa hẳn đã ảnh hƣởng nhiều đến giá trị xuất khẩu hàng hóa. Bên cạnh đó, do đặc thù của từng ngành sản xuất nên cơ cấu cũng nhƣ tốc độ gia tăng trong cung các nhóm hàng hóa trong nền kinh tế là không đều, vì thế, khi giá trị sản xuất tăng lên sẽ khiến cho cung xuất khẩu của các mặt hàng tăng lên có sự khác biệt. Hay nói cách khác tác động của yếu tố thu nhập nƣớc xuất khẩu lên xuất khẩu các nhóm hàng khác nhau là khác nhau. Ngƣợc lại với trƣờng hợp khả năng sản xuất gia tăng, khi giá trị sản xuất của một quốc gia giảm xuống thì sẽ có những tác động giảm đối với giá trị xuất khẩu hàng hóa.
GDP của nước nhập khẩu Xét về nƣớc nhập khẩu, nếu GDP hay chính xác hơn phải nhắc đến GDP bình quân đầu ngƣời của một nƣớc lớn thì đi kèm với thu nhập của quốc gia đó cao, điều này đồng nghĩa với việc nƣớc đó có khả năng chi trả nhiều hơn cho hàng hóa của các nƣớc khác, điều này khiến cho giá trị xuất khẩu vào nƣớc đó tăng lên. Tuy nhiên, GDP nƣớc nhập khẩu càng lớn thì khả năng sản xuất của nƣớc đó càng cao, nƣớc đó sẽ càng có khả năng đáp ứng đầy đủ nhu cầu trong nƣớc và sản xuất đƣợc hàng hóa thay thế http://svnckh.vn 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhập khẩu. Do vậy sẽ càng gây khó khăn cho các mặt hàng của nƣớc xuất khẩu trong việc xâm nhập thị trƣờng. Không chỉ có thế, tác động của thu nhập quốc dân tới cầu xuất khẩu còn phụ thuộc vào từng loại hàng hóa.
Các nhóm hàng khác nhau sẽ có độ co giãn theo thu nhập không giống nhau. Đối với những mặt hàng trở thành hàng hóa thứ cấp khi mức sống tăng cao do thu nhập thì khi thu nhập tăng sẽ chỉ khiến cầu của những hàng hóa này giảm. Đối với hàng hóa thông thƣờng cầu sẽ tăng khi thu nhập tăng lên, tuy vậy, những mặt hàng cần thiết thì thu nhập tăng cao sẽ chỉ đem đến một mức cầu tăng vừa phải trong khi đối với những hàng hóa xa xỉ thì thu nhập tăng ở mức cao kéo theo cầu hàng tăng mạnh. Mặc dù vậy, việc hàng hóa nào là xa xỉ, hàng hóa nào là cần thiết hay thứ cấp còn tùy thuộc vào những đặc điểm riêng, sự phù hợp và khác biệt giữa nƣớc xuất khẩu và nƣớc nhập khẩu.
Các nghiên cứu thực nghiệm Nhƣ vậy phần trên đã đƣa ra các suy luận để chứng minh tác động của yếu tố thu nhập hai nƣớc xuất khẩu và nhập khẩu tới giá trị xuất khẩu. Xét về nghiên cứu thực nghiệm, đã có rất nhiều những nghiên cứu chỉ ra tác động cùng chiều của cả hai yếu tố này tới tổng giá trị xuất khẩu tổng hợp của các nhóm hàng nhƣ: nghiên cứu của Céline Carrere (2003) cho trƣờng hợp của hơn 130 nƣớc; nghiên cứu của H. Mikael Sandberg (2004) cho trƣờng hợp các nƣớc thuộc FTAA4; nghiên cứu của Tiiu Paas (2000) cho Estonia và các nƣớc bạn hàng hay nghiên cứu của Inmaculada Martínez-Zarzoso và Felicitas Nowak-Lehmann D. (2003) cho trƣờng hợp của các nƣớc EU5 và các nƣớc trong khối MECOSUR6.
Tuy nhiên, những tác động tìm thấy trong các nghiên cứu này khi so sánh với nhau lại không đồng đều nên không thể kết luận đƣợc đây là nhân tố gây tác động mạnh hay yếu tới xuất khẩu. Điều này có thể đƣợc giải thích bởi các mẫu đƣợc lấy trong nghiên cứu là các nƣớc khác nhau nên ảnh hƣởng của yếu tố đặc 4 Khu thƣơng mại tự do Châu Mỹ 5 Liên minh Châu Âu 6 Khối các nƣớc tham gia vào hiệp định thƣơng mại tự do Mercado Común del Sur bao gồm: Brazil, Argentina, Uruguay, Paraguay, Venezuela, Bolivia, Chile, Colombia, Ecuador và Peru.vn 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thù từng quốc gia gây ra những khác biệt đó. Đó mới chỉ là những nghiên cứu cho tổng giá trị hàng hóa, còn khi tách riêng tác động tới giá trị xuất khẩu của các nhóm hàng thì lại chỉ có rất ít nghiên cứu có thể tìm đƣợc nhƣ nghiên cứu của H. Hai nghiên cứu này tuy cách phân loại hàng khác nhau nhƣng đều chỉ ra mức độ tác động của yếu tố thu nhập tới xuất khẩu của các nhóm hàng với đặc tính khác nhau là khác nhau, khẳng định thêm những hàng hóa cần thiết nhƣ hàng lƣơng thực thực phẩm, hàng hóa đồng nhất sẽ chịu tác động từ thu nhập ít hơn là các hàng hóa còn lại.
Nhƣ vậy với trƣờng hợp tổng hợp cho nhiều nƣớc thì các lý thuyết kinh tế và nghiên cứu thực nghiệm đều tỏ ra thống nhất.