Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ HỢP ĐỒNG THUÊ MUA 1. Hoạt động thuê mua trong nền kinh tế thị trường 1. Lược sử hình thành và phát triển của thuê mua 1. Lược sử hình thành hoạt động thuê mua Từ những năm 2000 - 2800 trước Công nguyên, tại thành phố Sumerian của người Ur [92, p.
912] sống ở phía Nam Mesopotania cổ [94, p.6-7] (gần vịnh Ba Tư thuộc lãnh thổ Iraq ngày nay) đã sử dụng hình thức cho thuê vận hành đối với các dụng cụ và công cụ cầm tay trong ngành nông nghiệp. Với vị trí gần vịnh Ba Tư, những người nông dân và chủ sở hữu tài sản đã đem công cụ sản xuất nông nghiệp, bò, nhà cửa, trang trại, ruộng đất canh tác, vào giao dịch thuê này. Các thày tu giữ vai trò Bên cho thuê, Bên thuê là những nông dân tự do [71, tr. Những ghi chép mới nhất tìm được vào năm 1984 chỉ ra rằng vào khoảng năm 1700 trước Công nguyên, Vua xứ Babylonnia là Hamurabi đã tập hợp các quy định về cho thuê tài sản của người Sumerian và người Achaian (vùng đất của người Achaian cổ sinh sống ngày nay thuộc nước Hy Lạp) để ban hành Đạo luật cho thuê tài sản trong Bộ luật nổi tiếng Hammurabi [100, p.
Nền văn minh cổ đại Ai Cập, Hy Lạp và La Mã đã ghi nhận những giao dịch cho thuê bất động sản, động sản trong giai đoạn đó. Những người Phoenix cổ đại đã sử dụng việc thuê tàu rất giống với hình thức thuê thiết bị thuần tuý hiện nay. Vào khoảng năm 400 - 450 trước Công nguyên, tại phía Đông Nam xứ Babylonia, tại thành phố Nipper cổ đại (nay là Nuffer), gia đình Murashu thành lập cái gọi là trung tâm thuê mua (Leasing House) khá nổi tiếng về cho thuê đất, bò, công cụ sản xuất và hạt giống [94, p. Hoạt động cho thuê ở Anh được pháp luật công nhận từ thế kỷ thứ XIII cho phép cho thuê tài sản cá nhân.
Đến năm 1571 ở Anh đã thông qua đạo luật cấm lợi dụng hình thức cho thuê để chuyển quyền sở hữu bất hợp pháp LUAN VAN CHAT LUONG download7 : add luanvanchat@agmail. Những năm đầu thế kỷ XVIII, cho thuê ở Mỹ phát triển thực sự nhờ ngành công nghiệp đường sắt. Đầu năm 1950, các loại máy bay, máy tính và các thiết bị chủ yếu đắt tiền khác lần đầu tiên được sử dụng trong ngành công nghiệp Mỹ. Cuối năm 1950, thuê mua ở Mỹ đã phát triển và Bên cho thuê thấy cần thiết phải mở rộng hoạt động này sang các nước khác.
Ngành công nghiệp thuê mua hiện đại xuất hiện ở Mỹ vào năm 1952 [82, p.2] với sự thành lập của công ty mang tên “United States Leasing International Inc” [94, p. Công ty này khởi nghiệp với một số vốn không lớn nhưng đã nhanh chóng cung cấp thiết bị máy móc cho khách hàng lớn hơn nhiều so với bản thân Công ty. Kể từ đầu thập niên 70, hình thức thuê mua đã có bước phát triển đáng ngạc nhiên ở châu Á và nhiều khu vực khác [94, p. Vào những năm 80, hoạt động này đã lan tới các nước đang phát triển và họ đã củng cố nghiệp vụ này vào đầu thập niên 90 của thế kỷ XX.
Xét về tính ưu việt, thuê mua là phương thức tài trợ tín dụng có tính an toàn cao, thuận lợi cho các bên tham gia. Thuê mua là loại hình tín dụng thể hiện sự phát triển, sự đa dạng và phong phú của KTTT mà nguồn gốc là dựa vào những quy định cởi mở và thông thoáng của pháp luật về quyền tự do kinh doanh, tự do khế ước, tự do hợp đồng của cá nhân và tổ chức. Từ đó cho đến nay, thuê mua đã không ngừng phát triển và những qui định pháp lý về thuê mua cũng thường xuyên được sửa đổi và hoàn thiện. Quá trình phát triển của thuê mua Thuê mua là loại hình tín dụng phát triển không ngừng và nay đã trở thành phổ biến trong hoạt động kinh tế quốc tế.
Nhưng ở mỗi một quốc gia, mỗi khu vực, nó đều có những đặc điểm riêng. Đây chính là sự đa dạng, phong phú nhưng đồng thời cũng là sự phức tạp của các giao dịch thuê mua. Thuê mua là một kỹ thuật đầu tư tài chính, là loại hình cấp tín dụng dưới dạng LUAN VAN CHAT LUONG download8 : add luanvanchat@agmail.com tài sản. Thuê mua thật sự phát triển mạnh mẽ sau thế chiến thứ hai [81, p.2] nhằm đáp ứng nhu cầu về vốn cho các công ty, các nhà kinh doanh.
Về quá trình phát triển, Thuê mua xuất phát từ thuê truyền thống (Traditional Lease) phát triển lên thành cho thuê tài chính(Finance Lease). Quá trình phát triển của thuê mua diễn ra theo chu trình trải qua 6 giai đoạn tính từ thời điểm bắt đầu cho thuê tài chính [94, p. 4-9] Có thể tóm lược sáu giai đoạn phát triển của thuê mua như sau: + Giai đoạn 1: Cho thuê tài chính (Finance Lease). Các tài sản cho thuê trong giai đoạn này chỉ được coi là một hình thức tài trợ để bán thiết bị.
Vì vậy, việc tài trợ vốn dưới hình thức tài sản và mức độ cạnh tranh cho thuê tài chính trong giai đoạn này chưa gay gắt. Hợp đồng CTTC được coi là hợp đồng hoàn trả toàn phần (Full Payout Lease). Hợp đồng được thoả thuận phải có điều khoản quy định không được huỷ ngang và đồng thời Bên thuê sẽ mua lại tài sản cho thuê khi kết thúc hợp đồng với giá tượng trưng. Bên thuê, thông thường, phải thanh toán mọi chi phí bảo hiểm, bảo trì, vận hành và các loại thuế được tính cho tài sản thuê.
Bên cho thuê sẽ tài trợ 100% vốn đầu tư vào thiết bị, tài sản [71, tr. Cho thuê tài chính có đặc điểm sau: - Thoả thuận cho thuê tài chính cho phép Bên thuê có quyền ưu tiên mua tài sản thuê theo giá danh nghĩa thấp hơn giá trị thực tế của tài sản thuê tại thời điểm mua. - Phần lớn các chi phí bảo trì, bảo hiểm, rủi ro, các lợi ích phát sinh trong quá trình sử dụng tài sản, thuế được chuyển từ Bên cho thuê sang Bên thuê. - Tổng số tiền Bên thuê trả cho Bên cho thuê phải đủ để trang trải toàn bộ giá trị đầu tư của tài sản và phần lãi hợp lý được tính trên số tiền đầu tư ban đầu.
- Thời gian thực hiện cho thuê tài chính thường là trung và dài hạn, chiếm phần lớn thời gian sử dụng, vận hành tốt của tài sản và đặc biệt là hợp LUAN VAN CHAT LUONG download9 : add luanvanchat@agmail.com đồng không thể huỷ ngang theo ý muốn của một bên. + Giai đoạn 2: Cho thuê tài chính mềm dẻo, linh hoạt (Flexible Finance Lease). Ở giai đoạn này, Bên cho thuê áp dụng mềm dẻo phương thức thanh toán phù hợp với năng lực tài chính của Bên thuê. Bên cho thuê có khả năng bảo trì, sửa chữa nhỏ tài sản cho thuê.
Bên thuê có thể được lựa chọn mua tài sản theo giá trị của tài sản trên thị trường hoặc giá trị còn lại của tài sản theo thoả thuận. Đối với Bên thuê đây là sự tiện lợi về dịch vụ và ưu thế về tài chính so với khi đi thuê tài sản thông thường cũng như so với cho thuê tài chính ở giai đoạn 1. Giá trị của những hợp đồng được ký kết ở giai đoạn này thường rất lớn. Vì vậy, việc tài trợ vốn cho những hợp đồng này thường phải là các công ty tài chính.
+ Giai đoạn 3: Thuê vận hành (Operating Lease). Hoạt động thuê mua lúc này đã có sự chuyên môn hoá cao hơn do có sự phân tầng hoạt động cho thuê theo từng chủng loại thiết bị, tài sản [71, tr.Thuê vận hành có đặc điểm là rủi ro đối với giá trị còn lại của thiết bị cho thuê thuộc về Bên cho thuê. Bên thuê có thể huỷ ngang hợp đồng vào bất cứ thời điểm nào; vì vậy, Bên cho thuê phải có trình độ quản lý tài sản và phát triển các kỹ thuật tài chính, kỹ thuật xây dựng điều khoản bảo hiểm tài sản trong hợp đồng thuê mua để phân bổ rủi ro. Thuê vận hành rất gần gũi với thuê truyền thống “Traditional Lease”.
Chính vì vậy, cho thuê vận hành có nhiều đặc điểm của cho thuê truyền thống nhưng tài sản tham gia vào hoạt động cho thuê có thay đổi theo nhu cầu của thị trường, của bên thuê trong mỗi giai đoạn phát triển của hoạt động này. Thuê vận hành có đặc điểm sau: - Quyền sở hữu tài sản cho thuê không được chuyển giao cho bên thuê khi kết thúc hợp đồng cho thuê vận hành. - Hợp đồng cho thuê vận hành không quy định việc thoả thuận việc mua tài sản giữa bên cho thuê và bên thuê. LUAN VAN CHAT LUONG download10: add luanvanchat@agmail.com - Thời hạn thuê chỉ chiếm một phần trong khoảng thời gian hữu dụng của tài sản cho thuê.
- Tổng giá trị tiền thuê chỉ chiếm một phần trong giá trị tài sản cho thuê. + Giai đoạn 4: Thuê mua đổi mới (Innovative Lease). Giai đoạn này của thuê mua có đặc trưng của phương thức tài trợ mang tính trọn gói, khép kín. Bên cho thuê cũng có nhiều phương thức linh hoạt để khai thác hiệu quả tài sản cho thuê của mình.
Vì vậy, Bên cho thuê có thể hạ thấp giá cho thuê bằng nhiều hình thức phát triển theo quy mô lớn để tận dụng lợi thế kinh doanh. Thuê mua đổi mới hiện nay đang phát triển khá nhanh và được áp dụng phổ biến ở Nhật Bản [71, tr. + Giai đoạn 5: Thuê mua hoàn thiện (Maturity Lease). Ở giai đoạn này, hoạt động thuê mua phát triển cả về quy mô, trình độ, kỹ thuật và sự phục vụ.
Để tồn tại và phát triển đòi hỏi các công ty cần cải tiến khả năng phục vụ và việc cung cấp dịch vụ cho khách hàng phải được dần nâng cao và hoàn thiện. Thuê mua hoàn thiện ra đời đã đáp ứng những yêu cầu này. Sự phát triển của thuê mua hoàn thiện đã thúc đẩy các công ty thuê mua mở rộng về quy mô, phạm vi hoạt động của mình. Các hoạt động thuê mua ở Hoa Kỳ đang từng bước tiến tới gần giai đoạn thuê mua hoàn thiện này [71, tr 8-9].
+ Giai đoạn 6: Thuê mua trên mức hoàn thiện (Beyond Maturity Lease) - thuê mua đã phát triển đến “nghệ thuật” cho thuê “đỉnh cao”. Hiện nay, trên thế giới chưa có nước nào có ngành công nghiệp cho thuê phát triển đến giai đoạn này. Trong tương lai, cùng với sự phát triển của các nghiệp vụ thuê mua thì loại hình này chắc chắn sẽ phát triển bởi sự sáng tạo của nhân loại. Ở mỗi giai đoạn phát triển, thuê mua có đặc điểm và độ dài thời gian khác nhau.