CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ Ý ĐỊNH KHỞI NGHIỆP 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu Ý định khởi nghiệp có vai trò quan trọng tới cả hành trình khởi nghiệp của các cá nhân và gián tiếp thúc đẩy hoạt động sáng tạo, tính năng động của nền kinh tế và giải quyết vấn đề việc làm (Delmar & cộng sự, 2003). Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với sinh viên bởi họ là nhóm tinh hoa, có tri thức và được đào tạo bài bản (Wilbard, 2009). Như vậy, việc thúc đẩy YĐKN có ý nghĩa quan trọng với cả cá nhân sinh viên và xã hội.
Do đó, chủ đề về YĐKN của sinh viên đã và đang được rất nhiều học giả quan tâm. Cho đến nay đã có nhiều nghiên cứu trong nước và quốc tế được thực hiện để đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến YĐKN của sinh viên. Tổng quan tài liệu nghiên cứu trong nước Nghiên cứu của Nguyễn Xuân Hiệp & cộng sự (2019) về các yếu tố ảnh hưởng đến YĐKN kinh doanh của sinh viên khối ngành kinh tế thuộc 10 trường Đại học tại TP.HCM có tỷ lệ sinh viên khởi nghiệp cao sau khi tốt nghiệp. Kết quả nghiên cứu cho thấy, các yếu tố ảnh hưởng đến YĐKN kinh doanh của sinh viên khối ngành kinh tế các trường Đại học tại TP.HCM (được sắp xếp theo trình tự mức độ quan trọng từ cao xuống thấp) bao gồm: Giáo dục kinh doanh; Chuẩn chủ quan; Môi trường khởi nghiệp; Đặc điểm tính cách và Nhận thức tính khả thi.
Nghiên cứu của Nguyễn Văn Định & cộng sự (2022) cũng chỉ ra 5 nhân tố ảnh hưởng đến YĐKN của sinh viên Trường đại học Nam Cần Thơ đó là đặc điểm tính cách; thái độ đối với hành vi khởi nghiệp; môi trường giáo dục; nhận thức kiểm soát hành vi và nguồn vốn. Tuy nhiên, thứ tự mức độ ảnh hưởng của các nhân tố đó lại được đánh giá khác so với nghiên cứu trên. Cụ thể, nhân tố 6 “Đặc điểm tính cách” có tác động lớn nhất tới “YĐKN của sinh viên”, tiếp đến là Thái độ đối với hành vi khởi nghiệp; Môi trường giáo dục; Nhận thức kiểm soát hành vi và Nguồn vốn. Bên cạnh đó, kết quả cũng đã chỉ ra Chuẩn chủ quan không có tác động đến YĐKN của sinh viên.
Đồng quan điểm, nghiên cứu của Võ Văn Hiền & Lê Hoàng Vân Trang (2020) cũng đã luận ra nhân tố “Đặc điểm tính cách” có ảnh hưởng lớn nhất đến YĐKN của sinh viên. Nghiên cứu dựa trên lý thuyết hành vi dự định của Ajzen (1991) kết hợp với các nghiên cứu liên quan để xây dựng mô hình nghiên cứu đề xuất gồm bảy nhân tố tác động đến YĐKN (Thái độ đối với hành vi, Quy chuẩn chủ quan, Nhận thức kiểm soát hành vi, Giáo dục khởi nghiệp, Kinh nghiệm, Đặc điểm tính cách, Nguồn vốn). Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng năm nhân tố ảnh hưởng đến YĐKN của sinh viên, sắp xếp theo mức độ ảnh hưởng giảm dần là: (1) Đặc điểm tính cách, (2) Giáo dục khởi nghiệp, (3) Kinh nghiệm, (4) Nhận thức kiểm soát hành vi và (5) Quy chuẩn chủ quan. Trương Hoàng Diệp Hương & cộng sự (2022) thực hiện nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến YĐKN thông qua 206 sinh viên khối ngành kinh tế thuộc các trường đại học tại Thành phố Hà Nội.
Nhóm tác giả đã đề xuất mô hình nghiên cứu bao gồm 4 nhân tố: Thái độ khởi nghiệp, Chuẩn chủ quan, Nhận thức kiểm soát hành vi, Giáo dục khởi nghiệp. Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng nhân tố “nhận thức kiểm soát hành vi” không tác động tới “YĐKN của sinh viên” khối ngành kinh tế trên địa bàn Thành phố Hà Nội. Theo đó, chỉ có 3 nhân tố ảnh hưởng đến YĐKN của sinh viên khối ngành kinh tế, bao gồm: Thái độ khởi nghiệp, Chuẩn chủ quan và Giáo dục khởi nghiệp. Trong đó, nhân tố Thái độ khởi nghiệp có tác động lớn nhất, tiếp đó là Chuẩn chủ quan và cuối cùng là Giáo dục khởi nghiệp.
7 Nghiên cứu “Ý định khởi nghiệp của sinh viên trường Đại học Tài chính – Marketing (UFM)” của Huỳnh Nhựt Nghĩa & cộng sự (2021) cho thấy có 6 nhân tố ảnh hưởng đến YĐKN của sinh viên, cụ thể như sau: Nhân tố “Hỗ trợ từ gia đình và bạn bè” có mức ảnh hưởng cao nhất đến YĐKN của sinh viên trường UFM với 38,1%. Kế đến là nhân tố “Năng lực của sinh viên” với 36,2% và nhân tố “Hệ sinh thái khởi nghiệp” với 35%. Nhân tố “Động lực” chiếm 32,9%, nhân tố “Nhận thức” chiếm 31,8% mức độ ảnh hưởng đến YĐKN của sinh viên. Nhân tố ảnh hưởng thấp nhất là “Thái độ” với 16%.
Không chỉ riêng sinh viên khối ngành kinh tế, các sinh viên ngành kỹ thuật cũng quan tâm đến việc khởi nghiệp. Bùi Huy Hải Bích & Phạm Tiến Minh (2021) đã khám phá các động lực và rào cản cảm nhận liên quan đến khởi nghiệp và đánh giá ảnh hưởng của chúng đến YĐKN của sinh viên ngành kỹ thuật trường Đại học Bách khoa, ĐHQGHCM. Kết quả cho thấy sự sáng tạo, sự độc lập, và động lực kinh tế có tác động tích cực đến YĐKN, và động lực quan trọng nhất cho YĐKN của sinh viên kỹ thuật là sự sáng tạo. Ngược lại, thiếu kiến thức là rào cản duy nhất (thuộc rào cản bên trong) gây cản trở đến YĐKN của sinh viên.
Những kết quả này ngụ ý rằng YĐKN của sinh viên bị tác động mạnh bởi các yếu tố bên trong (cho cả động lực và rào cản) hơn là các yếu tố bên ngoài. Xét tương quan về mức độ tác động của động lực và rào cản đến YĐKN, kết quả cho thấy tác động của động lực nhìn chung là mạnh hơn so với tác động của rào cản. Tổng quan tài liệu nghiên cứu quốc tế Không chỉ ở Việt Nam, chủ đề về YĐKN của sinh viên cũng được rất nhiều các học giả quốc tế quan tâm. Điển hình là nghiên cứu của Xianyue Liu & cộng sự (2019) về sự ảnh hưởng của giáo dục kinh doanh và năng lực bản thân đến YĐKN của sinh viên 8 đại học.
Từ quan điểm của lý thuyết hành vi có kế hoạch, nghiên cứu phân tích tác động của việc giáo dục kinh doanh của sinh viên đại học và sự tự tin vào năng lực bản thân đối với ý định kinh doanh của họ. Kết quả cho thấy cả hai nhân tố trên đều có tác động tích cực đến YĐKN kinh doanh. Muhammad Farrukh Shahzad & cộng sự (2021) nghiên cứu để xác định tác động của động lực bản thân (self-motivation), sự hỗ trợ của gia đình (family support), ảnh hưởng của bạn bè (peer influence) và sự hỗ trợ của thể chế (institutional support) đối với ý định kinh doanh thông qua các kỹ năng kinh doanh (entrepreneurial skills), xu hướng chấp nhận rủi ro (propensity to take risks) và tính đổi mới(innovativeness). Dữ liệu được thu thập từ 416 sinh viên kinh doanh từ sáu trường đại học khu vực công và tư nhân ở Pakistan.
Kết quả cho thấy động lực bản thân, sự hỗ trợ của gia đình, ảnh hưởng của bạn bè và sự hỗ trợ của thể chế ảnh hưởng tích cực đến YĐKN. Nghiên cứu của Wang Jiatong & cộng sự (2021) về ảnh hưởng trực tiếp của các yếu tố giáo dục khởi nghiệp, tư duy khởi nghiệp và tính sáng tạo đến YĐKN với vai trò gián tiếp của yếu tố năng lực bản thân. Thông qua dữ liệu khảo sát từ 365 sinh viên đại học của tỉnh Jiangsu và Zhejiang của Trung Quốc, nghiên cứu chỉ ra rằng giáo dục khởi nghiệp, tư duy khởi nghiệp và tính sáng tạo có ảnh hưởng tích cực và đáng kể đến YĐKN. Hơn nữa, kết quả cho thấy rằng yếu tố năng lực bản thân làm trung gian một phần trong mối quan hệ giữa giáo dục khởi nghiệp, tư duy khởi nghiệp và tính sáng tạo trong YĐKN.
Ririn Alfianti & cộng sự (2021) đã thực hiện các nghiên cứu liên quan YĐKN của sinh viên tại Indonesia. Bằng cách sử dụng dữ liệu sơ cấp thu được từ doanh nghiệp startup của các sinh viên là thành viên của cộng đồng doanh nhân HIPMI PT (Hiệp hội Doanh nhân trẻ Indonesia – Các trường đại học) ở Semarang thông qua bảng câu hỏi. Tổng cộng đã có 168 người tham gia khảo 9 sát. Thông qua kỹ thuật thống kê suy luận Warp-PLS SEM, kết quả cho thấy hỗ trợ của trường đại học có vai trò quan trọng trong việc điều chỉnh ảnh hưởng của kiến thức kinh doanh đối với ý định kinh doanh.
Nó có ý nghĩa thiết thực đối với việc ưu tiên các chính sách về vấn đề học tập và sinh viên của trường đại học nhằm tập trung vào tất cả các hình thức hoạt động hoặc chương trình khuyến khích và hỗ trợ các hoạt động khởi nghiệp của sinh viên dưới hình thức cộng đồng, cũng như sự cần thiết nghiêm túc trong việc hỗ trợ các cơ sở ươm tạo doanh nghiệp sinh viên. Nghiên cứu của Ingrid Wakkee & cộng sự (2020) điều tra các yếu tố ảnh hưởng đến YĐKN của sinh viên đại học, đó là: Định hướng kinh doanh cá nhân, Năng lực bản thân, Hỗ trợ giáo dục được nhận thức, Hỗ trợ quan hệ được nhận thức, Hỗ trợ cấu trúc được nhận thức, Chia sẻ kiến thức và Giới tính được đánh giá bằng SEM. Kết quả của một cuộc khảo sát với 268 sinh viên cho thấy sự tự tin vào năng lực bản thân là yếu tố ảnh hưởng mạnh nhất đến YĐKN của sinh viên. Nghiên cứu Richmell Baaba Amanamah & cộng sự (2018) đã khám phá các quan điểm về rào cản của sinh viên đối với YĐKN kinh doanh của họ.
Nhóm tác giả đã phân tích dựa trên dữ liệu thu thập từ 731 sinh viên của một trường đại học công lập ở Ghana về nhận thức của với bốn loại rào cản đối với YĐKN (Kinh tế, Pháp lý, Văn hóa xã hội và Cá nhân). Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng cả bốn loại đều góp phần cản trở ý định kinh doanh của sinh viên. Các yếu tố kinh tế là rào cản được xếp hạng cao nhất đối với ý định kinh doanh (β = 0,242, p < 0,001), tiếp theo là các yếu tố pháp lý (β = 0,084, p < 0,05), và sau đó là các yếu tố cá nhân (β = 0,061, p <. Các yếu tố văn hóa xã hội đóng vai trò là hình thức ít cản trở nhất đối với ý định kinh doanh (β = 0,014, p < 0,05).