Tổng quan về luận án
Nghiên cứu của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Đức Loan (2019) tại Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh mang tính tiên phong trong việc tiếp cận thực chứng về kế toán quản trị chi phí (KTQTCP) trong một ngành công nghiệp đặc thù có tác động sinh thái sâu sắc: ngành khai thác, chế biến và kinh doanh (KTCBKD) đá xây dựng tại vùng kinh tế trọng điểm phía Nam. Bối cảnh khoa học của luận án được định hình bởi sự bùng nổ nhu cầu hạ tầng giao thông và bất động sản giai đoạn 2020–2030 (với dự báo nhu cầu đá xây dựng toàn quốc đạt 181 triệu $m^3$, trong đó Đông Nam Bộ chiếm 45 triệu $m^3$), song hành cùng áp lực suy giảm trữ lượng tự nhiên và các ngoại ứng tiêu cực nghiêm trọng về môi trường như ô nhiễm bụi mịn, tiếng ồn, hố sâu ngập nước và nguy cơ an toàn lao động.
Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực trạng phần lớn tài liệu học thuật kế toán quản trị tại Việt Nam và quốc tế trước đây chỉ tập trung vào các khối ngành sản xuất lắp ráp, chế biến tiêu dùng, dệt may hoặc dịch vụ (như các công trình của Nguyễn Hoản, 2012; Đặng Nguyên Mạnh, 2019; Tô Minh Thu, 2019), hoàn toàn bỏ ngỏ ngành khai khoáng lộ thiên vốn chịu sự điều chỉnh gắt gao của chính sách bảo vệ môi trường và cấp phép tài nguyên. Luận án đặt ra hai câu hỏi nghiên cứu trọng tâm: (1) Những nhân tố nào tác động đến việc vận dụng KTQTCP tại các DNKTCBKD đá xây dựng ở các tỉnh Đông Nam Bộ? và (2) Mức độ ảnh hưởng của từng nhân tố đến việc vận dụng KTQTCP tại các doanh nghiệp này được lượng hóa như thế nào?
Hệ thống giả thuyết ban đầu gồm 16 giả thuyết được sàng lọc qua nghiên cứu định tính và kiểm định thực chứng thành mô hình 6 giả thuyết chính ($H_1$ đến $H_6$), giải thích cơ chế tác động của: Nhận thức của nhà quản trị, Chiến lược kinh doanh, Kiểm soát chi phí quản lý môi trường, Trình độ nhân viên kế toán, Quy định pháp lý về quản lý và khai thác tài nguyên, cùng Mối quan hệ lợi ích – chi phí. Luận án xây dựng khung lý thuyết đa tầng tích hợp 5 lý thuyết nền tảng kinh điển: Lý thuyết ngẫu nhiên (Contingency Theory), Lý thuyết đại diện (Agency Theory), Lý thuyết chi phí – lợi ích (Cost-Benefit Theory), Lý thuyết tính hợp pháp (Legitimacy Theory) và Lý thuyết các bên liên quan (Stakeholder Theory). Khảo sát thực chứng được tiến hành trên quy mô mẫu gồm 213 cán bộ quản lý cấp cao và cấp trung tại 43 doanh nghiệp trong giai đoạn thời gian 2015–2018, thiết lập một đóng góp đột phá về việc tích hợp chi phí ngoại ứng môi trường vào hệ thống kế toán quản trị nội bộ.
Literature Review và Positioning
Dòng chảy học thuật quốc tế về KTQTCP đã trải qua sự chuyển dịch mạnh mẽ từ kế toán chi phí truyền thống hướng tới kế toán quản trị chiến lược. Các học giả như Drury (2008), Horngren et al., và Kenneth Boyd (2013) khẳng định KTQTCP đóng vai trò huyết mạch trong việc cung cấp thông tin cho chuỗi chu kỳ sống của sản phẩm, hỗ trợ hoạch định ngân sách linh hoạt và kiểm soát biến động. Mahmoud & Noor (2011) chỉ ra rằng KTQTCP kết hợp với công nghệ thông tin tạo lập lợi thế cạnh tranh vượt trội. Đồng thời, Sulaiman (2014) nhấn mạnh sự tiến hóa của kế toán quản trị từ chức năng ghi chép thụ động sang kiến tạo giá trị chiến lược cho doanh nghiệp.
Tuy nhiên, bức tranh học thuật tồn tại những tranh luận lý thuyết sâu sắc giữa hai trường phái: (1) Trường phái hiệu quả kỹ thuật nội bộ (đại diện bởi Cooper & Kaplan, 1998; Simons, 2000; Chenhall, 2004) xem KTQTCP là công cụ thuần túy tối ưu hóa phân bổ nguồn lực nội bộ dựa trên cấu trúc tổ chức và mức độ cạnh tranh thị trường; đối lập với (2) Trường phái thể chế và xã hội (đại diện bởi Deegan, 2002; Bebbington, 2001) lập luận rằng hệ thống kế toán chi phí của doanh nghiệp khai khoáng bắt buộc phải thích ứng với các áp lực pháp lý và đòi hỏi tính hợp pháp từ cộng đồng xã hội.
[Trường phái Kỹ thuật Nội bộ] [Trường phái Thể chế & Xã hội]
(Cooper & Kaplan; Chenhall; Simons) (Deegan; Bebbington; Suchman)
Tập trung: Phân bổ nguồn lực, Tập trung: Tính hợp pháp,
tiết kiệm chi phí, cạnh tranh áp lực pháp lý, môi trường
\ /
\ /
===================================================
KHUNG ĐỊNH VỊ CỦA LUẬN ÁN (NGUYỄN THỊ ĐỨC LOAN, 2019)
Tích hợp KTQTCP truyền thống với Kế toán Quản lý Môi trường (EMA)
trong ngành Khai thác & Chế biến Đá Xây dựng
===================================================
Khi so sánh với các nghiên cứu quốc tế tiêu biểu, luận án tạo lập vị trí học thuật riêng biệt:
- Nghiên cứu của Ulf Diefenbach, Andreas Wald, Ronald Gleich (2018) khảo sát 251 doanh nghiệp Châu Âu đã chứng minh vai trò của văn hóa tổ chức, chiến lược và phương pháp quản trị chi phí nhưng chưa xem xét biến số can thiệp từ quy định tài nguyên thiên nhiên.
- Nghiên cứu của Abdel-Kader & Luther (2006) tại Vương quốc Anh phân tích 28 yếu tố quản trị chi phí trong doanh nghiệp sản xuất nhưng đặt giả định môi trường kinh doanh có tính ổn định cao về mặt sinh thái.
Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Hoàng Thu Hiền (2017) trong ngành nội dung số, Lê Thị Hương (2017) trong ngành xây lắp, hay Đặng Nguyên Mạnh (2019) trong ngành sản xuất gốm sứ đã tiếp cận các nhân tố công nghệ, quy mô và nhận thức nhưng chưa giải quyết bài toán đặc thù của ngành khai khoáng lộ thiên. Luận án của Nguyễn Thị Đức Loan đã lấp đầy khoảng trống này bằng cách định vị sự tương tác giữa kế toán quản lý môi trường (EMA) và KTQTCP, chứng minh rằng chi phí hoàn nguyên môi trường và đền bù dân sinh không thể tách rời khỏi giá thành sản phẩm đá xây dựng.
Đóng góp lý thuyết và khung phân tích
Đóng góp cho lý thuyết
Luận án mở rộng biên giới của Lý thuyết ngẫu nhiên (Contingency Theory do Otley và Chenhall khởi xướng) bằng cách chứng minh rằng đối với các ngành công nghiệp khai thác tài nguyên, các yếu tố ngẫu nhiên bên ngoài không chỉ dừng lại ở mức độ cạnh tranh thị trường hay công nghệ sản xuất, mà cấu trúc pháp lý về cấp phép mỏ và nghĩa vụ sinh thái là những biến số môi trường vĩ mô chi phối trực tiếp đến cấu trúc hệ thống thông tin KTQTCP.
Đồng thời, công trình đóng góp cho Lý thuyết tính hợp pháp (Legitimacy Theory) và Lý thuyết các bên liên quan (Stakeholder Theory do Freeman phát triển). Tác giả làm rõ rằng việc đo lường và kiểm soát chi phí môi trường không đơn thuần là hoạt động tuân thủ thụ động, mà là công cụ quản trị chiến lược nhằm bảo đảm "giấy phép xã hội để hoạt động" (social license to operate). Mô hình lý thuyết đề xuất xác lập mối liên kết hữu cơ giữa 6 biến độc lập và 1 biến phụ thuộc thông qua các mệnh đề khoa học được lượng hóa rõ ràng:
$$\text{KQVD} = \beta_0 + \beta_1 \text{NTKT} + \beta_2 \text{CLKD} + \beta_3 \text{KSCP} + \beta_4 \text{TDKT} + \beta_5 \text{QDPL} + \beta_6 \text{QHLC} + \epsilon$$
Trong đó:
- $\text{KQVD}$: Khả năng vận dụng KTQTCP trong DNKTCBKD đá xây dựng.
- $\text{NTKT}$: Nhận thức của nhà quản trị về KTQTCP.
- $\text{CLKD}$: Chiến lược kinh doanh của doanh nghiệp.
- $\text{KSCP}$: Kiểm soát chi phí quản lý môi trường.
- $\text{TDKT}$: Trình độ nhân viên kế toán trong doanh nghiệp.
- $\text{QDPL}$: Quy định pháp lý về quản lý và khai thác tài nguyên.
- $\text{QHLC}$: Mối quan hệ giữa lợi ích và chi phí.
Khung phân tích độc đáo
Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều 5 trường phái lý thuyết nền tảng nhằm giải quyết triệt để tính đa diện của hành vi quản trị doanh nghiệp:
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| CÁC LÝ THUYẾT NỀN TẢNG |
| - Contingency Theory (Otley, Chenhall): Thích ứng với môi trường & công nghệ |
| - Agency Theory (Jensen & Meckling): Giảm bất đối xứng thông tin, kiểm soát |
| - Cost-Benefit Theory: Cân đối chi phí triển khai hệ thống và lợi ích thu được |
| - Legitimacy Theory (Suchman, Deegan): Hợp pháp hóa hoạt động khai khoáng |
| - Stakeholder Theory (Freeman): Cân bằng lợi ích cộng đồng & cơ quan quản lý |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
+-----------------------------------------------------------------------------------+
| 6 NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐƯỢC XÁC LẬP TRONG MÔ HÌNH |
+-----------------------------------------------------------------------------------+
Khung phân tích đặt ra các điều kiện biên (boundary conditions) chặt chẽ: Áp dụng đối với các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực khai khoáng, khai thác lộ thiên có phát sinh chất thải bụi, rung chấn nổ mìn, hoàn nguyên mỏ và chịu sự quản lý trực tiếp của Luật Khoáng sản, Luật Bảo vệ Môi trường tại địa bàn các tỉnh Đông Nam Bộ.
Phương pháp nghiên cứu tiên tiến
Thiết kế nghiên cứu
Luận án tuân thủ thế giới quan thực chứng (Positivism) với lập trường nhận thức luận khách quan, kết hợp thiết kế phương pháp hỗn hợp tuần tự (Sequential Mixed Methods Design). Trọng tâm của thiết kế là sử dụng nghiên cứu định tính để khám phá, điều chỉnh thang đo cho phù hợp với ngành đá xây dựng, sau đó sử dụng nghiên cứu định lượng để kiểm định mô hình toán học trên mẫu khảo sát thực nghiệm.
Đối tượng khảo sát được phân tầng rõ ràng gồm cán bộ quản lý cấp cao (Chủ tịch HĐQT, Tổng Giám đốc, Ban Giám đốc) và cấp trung (Trưởng phòng Kế toán, Trưởng phòng Kế hoạch, Trưởng phòng Kinh doanh, Quản đốc phân xưởng khai thác) tại 43 doanh nghiệp KTCBKD đá xây dựng ở Đông Nam Bộ (Bình Dương, Đồng Nai, Bình Phước, Bà Rịa - Vũng Tàu, Tây Ninh, TP.HCM).
Quy trình nghiên cứu rigorous
Quy trình nghiên cứu được triển khai chặt chẽ qua hai giai đoạn:
[GIAI ĐOẠN 1: NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH]
[GIAI ĐOẠN 2: NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG]
Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu tuân thủ các chuẩn mực đo lường quốc tế:
- Độ tin cậy (Reliability): Kiểm tra hệ số tương quan biến - tổng ($r_{item-total} \ge 0.30$) và hệ số Cronbach's Alpha cho từng thang đo thành phần (tất cả đều đạt ngưỡng $\alpha \ge 0.70$).
- Giá trị hội tụ và phân biệt (Validity): Thử nghiệm KMO and Bartlett's Test đạt mức ý nghĩa thống kê cao ($p < 0.001$), phương sai trích (Total Variance Explained) vượt ngưỡng $50%$, hệ số tải nhân tố (Factor Loading) của các biến quan sát đều lớn hơn $0.50$.
Data và phân tích
Toàn bộ dữ liệu định lượng thu thập từ 213 phiếu hợp lệ được phân tích bằng phần mềm thống kê SPSS phiên bản 20.0. Các kiểm định kinh tế lượng chuyên sâu được thực hiện:
- Kiểm định hiện tượng đa cộng tuyến: Tất cả các hệ số phóng đại phương sai (VIF - Variance Inflation Factor) của các biến độc lập đều nằm trong khoảng từ 1.05 đến 1.85 (nhỏ hơn rất nhiều so với ngưỡng cảnh báo 2.0 hoặc 10.0), khẳng định mô hình không xảy ra hiện tượng đa cộng tuyến.
- Kiểm định tính độc lập của phần dư: Hệ số Durbin-Watson đạt giá trị nằm trong khoảng chấp nhận tiêu chuẩn ($1.5 < d < 2.5$), bác bỏ giả thuyết có tự tương quan bậc nhất giữa các phần dư.
- Kiểm định phương sai phần dư không đổi và phân phối chuẩn: Đồ thị phân tán Scatterplot giữa giá trị dự đoán chuẩn hóa (Standardized Predicted Value) và phần dư chuẩn hóa (Standardized Residual) cho thấy các điểm phân bố ngẫu nhiên xung quanh đường tung độ 0, đồ thị Histogram và Normal P-P Plot chứng minh phần dư tuân theo quy luật phân phối chuẩn.
Phát hiện đột phá và implications
Những phát hiện then chốt
Kết quả phân tích hồi quy đa biến đã chứng minh 6 nhân tố tác động có ý nghĩa thống kê ($p < 0.05$) đến việc vận dụng KTQTCP trong các DNKTCBKD đá xây dựng Đông Nam Bộ:
| Ký hiệu |
Tên nhân tố tác động |
Chiều hướng tác động |
Mức độ đóng góp tương đối |
Ý nghĩa thống kê ($p$-value) |
| $\text{NTKT}$ |
Nhận thức của nhà quản trị về KTQTCP |
Dương ($+$) |
Rất cao |
$p < 0.001$ |
| $\text{CLKD}$ |
Chiến lược kinh doanh của doanh nghiệp |
Dương ($+$) |
Cao |
$p < 0.01$ |
| $\text{KSCP}$ |
Kiểm soát chi phí quản lý môi trường |
Dương ($+$) |
Đột phá / Mới |
$p < 0.01$ |
| $\text{TDKT}$ |
Trình độ nhân viên kế toán |
Dương ($+$) |
Trung bình |
$p < 0.05$ |
| $\text{QDPL}$ |
Quy định pháp lý khai thác & tài nguyên |
Dương ($+$) |
Cao |
$p < 0.01$ |
| $\text{QHLC}$ |
Quan hệ lợi ích - chi phí |
Dương ($+$) |
Trung bình |
$p < 0.05$ |
Bốn phát hiện đột phá mang tính bản lề gồm:
- Sự trỗi dậy của nhân tố "Kiểm soát chi phí quản lý môi trường": Lần đầu tiên trong hệ thống nghiên cứu kế toán tại Việt Nam, biến số chi phí môi trường được chứng minh có tác động thúc đẩy trực tiếp đến việc tổ chức KTQTCP. Đúng như nhận định của Lê Thị Tâm (2017, 17): "Quá trình thu thập, xử lý và cung cấp thông tin chi phí môi trường cho nhà quản trị nội bộ nhằm gia tăng lợi ích kinh tế và cải thiện hiệu quả môi trường hướng tới mục tiêu phát triển bền vững". Các chi phí đền bù hoa màu, xử lý bụi mìn, gia cố đường vận chuyển và quỹ ký quỹ phục hồi môi trường chiếm tỷ trọng lớn trong giá thành khai thác đá, buộc nhà quản trị phải áp dụng kế toán quản trị để kiểm soát.
- Vai trò định hướng mang tính quyết định của "Nhận thức nhà quản trị": Nhà quản lý có hiểu biết sâu sắc về KTQTCP sẽ chủ động yêu cầu các báo cáo phân tích biến động chi phí, phân loại định phí - biến phí và dự toán linh hoạt thay vì chỉ dựa vào báo cáo kế toán tài chính phục vụ thuế.
- Áp lực từ "Quy định pháp lý về tài nguyên": Các quy định siết chặt cấp phép mỏ đến năm 2020 của Chính phủ và biểu thuế tài nguyên, phí bảo vệ môi trường tăng cao đã chuyển hóa áp lực tuân thủ bên ngoài thành động lực hoàn thiện công cụ quản trị bên trong.
- Mối liên kết chiến lược kinh doanh và chi phí: Phù hợp với luận điểm của Hansen & Mowen (2009, 37): "Quản trị chi phí là việc xác định, thu thập, phân loại và lập các báo cáo về thông tin chi phí cho nhà quản trị nhằm mục đích lập kế hoạch, kiểm soát và ra quyết định". Các doanh nghiệp theo đuổi chiến lược dẫn đầu về chi phí thấp trong khai thác đá bắt buộc phải vận dụng KTQTCP để tinh gọn quy trình nổ mìn, nghiền sàng và bốc xúc.
Implications đa chiều
HỆ THỐNG IMPLICATIONS ĐA CHIỀU
[HÀM Ý LÝ THUYẾT] [HÀM Ý PHƯƠNG PHÁP] [HÀM Ý THỰC TIỄN DN] [HÀM Ý CHÍNH SÁCH NHÀ NƯỚC]
- Mở rộng Contingency - Thiết lập bộ thang đo - Thiết lập trung tâm - Hoàn thiện khung pháp
Theory gắn với EMA đặc thù cho ngành khai chi phí môi trường lý hướng dẫn KTQT
- Tích hợp chi phí sinh khoáng lộ thiên - Đào tạo kỹ năng KTQT - Minh bạch hóa biểu
thái vào cấu trúc - Khung phân tích hỗn hợp cho nhân viên kế toán thuế tài nguyên & phí
quản trị nội bộ chuẩn hóa thực chứng - Ứng dụng mô hình ABC môi trường khai khoáng
- Về mặt lý thuyết: Bổ sung luận cứ khoa học về sự giao thoa giữa Kế toán quản trị môi trường (EMA) và KTQTCP truyền thống trong bối cảnh các nền kinh tế mới nổi giàu tài nguyên.
- Về mặt phương pháp luận: Bộ thang đo về kiểm soát chi phí quản lý môi trường và nhận thức pháp lý tài nguyên trở thành công cụ đo lường chuẩn hóa có thể tái lập trong các ngành khai khoáng khác (than, cát, quặng kim loại, xi măng).
- Về thực tiễn doanh nghiệp: Doanh nghiệp ngành đá cần chuyển đổi từ phương pháp tính giá thành truyền thống giản đơn sang phương pháp phân bổ chi phí dựa trên hoạt động (ABC - Activity Based Costing), bóc tách rõ chi phí môi trường phát sinh ở từng công đoạn (khoan nổ mìn $\rightarrow$ bốc xúc $\rightarrow$ vận tải nội mỏ $\rightarrow$ nghiền sàng $\rightarrow$ xuất bán).
- Về chính sách vĩ mô: Bộ Tài chính và Bộ Tài nguyên & Môi trường cần ban hành cẩm nang hướng dẫn hạch toán kế toán quản trị môi trường chi tiết cho các doanh nghiệp khoáng sản, gắn trách nhiệm bảo vệ môi trường với việc phân loại chi phí hợp lý.
Limitations và Future Research
Luận án thừa nhận một số giới hạn nghiên cứu khách quan:
- Giới hạn về không gian địa lý: Mẫu khảo sát tập trung tại các tỉnh Đông Nam Bộ; dù đây là vùng kinh tế trọng điểm chiếm sản lượng tiêu thụ đá lớn nhất nước, kết quả có thể chưa bao quát hoàn toàn các doanh nghiệp khai thác đá vôi, đá granite tại miền Bắc và miền Trung nơi có điều kiện địa chất và quy định địa phương khác biệt.
- Giới hạn về thiết kế dữ liệu cắt ngang (Cross-sectional): Dữ liệu thu thập trong giai đoạn 2015–2018 phản ánh ảnh hưởng tại một thời điểm, chưa phản ánh được tác động dài hạn dạng chuỗi thời gian (Panel/Longitudinal data) khi các mỏ đá đóng cửa hoàn nguyên.
- Kỹ thuật phân tích: Mô hình mới dừng lại ở phân tích hồi quy tuyến tính OLS trên SPSS, chưa áp dụng mô hình phương trình cấu trúc (SEM - Structural Equation Modeling) để đánh giá các mối quan hệ gián tiếp, vai trò trung gian (mediator) hay điều tiết (moderator).
Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):
- Mở rộng khảo sát đa ngành khai khoáng (khai thác than Quảng Ninh, khoáng sản bauxit Tây Nguyên, cát xây dựng Đồng bằng sông Cửu Long).
- Ứng dụng mô hình PLS-SEM hoặc CB-SEM để kiểm định các biến điều tiết như văn hóa doanh nghiệp và mức độ ứng dụng ERP.
- Nghiên cứu định lượng mối quan hệ giữa mức độ vận dụng KTQTCP với hiệu quả tài chính dài hạn (ROA, ROE, Tobin's Q) và hiệu quả sinh thái (Eco-efficiency).
Tác động và ảnh hưởng
Nghiên cứu mang lại tiềm năng trích dẫn học thuật cao trong lĩnh vực kế toán quản trị và kế toán môi trường tại Đông Nam Á nhờ việc tiên phong giải quyết bài toán dung hòa giữa lợi nhuận khai khoáng và chi phí ngoại ứng sinh thái. Về mặt chuyển đổi ngành nghề, kết quả nghiên cứu thúc đẩy 43 doanh nghiệp đá Đông Nam Bộ tái cấu trúc bộ máy kế toán, chuyển từ kế toán viên ghi sổ thụ động sang vai trò đối tác kinh doanh (Business Partner) tham mưu chiến lược chi phí.
Về mặt chính sách, luận án cung cấp luận cứ thực nghiệm xác đáng để Tổng cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam cùng Sở Tài nguyên & Môi trường các tỉnh Đồng Nai, Bình Dương hoàn thiện cơ chế giám sát quỹ phục hồi môi trường mỏ. Luận án đã lượng hóa lợi ích kinh tế: việc kiểm soát tốt chi phí môi trường giúp doanh nghiệp tiết giảm từ 5% đến 12% các chi phí phạt vi phạm hành chính và chi phí đền bù dân sinh phát sinh đột xuất, trực tiếp gia tăng giá trị doanh nghiệp bền vững.
Đối tượng hưởng lợi
- Nghiên cứu sinh và học giả kế toán: Thụ hưởng bộ thang đo đã được kiểm định độ tin cậy và giá trị hội tụ về chi phí môi trường, làm tiền đề mở rộng các mô hình nghiên cứu tích hợp EMA và KTQTCP.
- Giảng viên và cơ sở đào tạo: Bổ sung học liệu thực tế sinh động về kế toán quản trị chuyên ngành khai khoáng vào chương trình đào tạo sau đại học.
- Hội đồng quản trị và Ban Điều hành doanh nghiệp khai khoáng: Nhận diện rõ 6 trụ cột cần đầu tư để tối ưu hóa chi phí sản xuất, xây dựng chiến lược cạnh tranh bền vững trong bối cảnh mỏ đá cạn kiệt.
- Kế toán trưởng và nhân viên kế toán quản trị: Có được cẩm nang hướng dẫn phân loại chi phí, lập dự toán chi phí môi trường và thiết lập hệ thống báo cáo kế toán quản trị nội bộ chuyên biệt.
- Cơ quan quản lý nhà nước: Sử dụng các khuyến nghị của luận án để thiết kế chính sách thuế tài nguyên, phí xả thải và quy hoạch khai thác đá xây dựng hài hòa giữa phát triển kinh tế và an sinh xã hội.
Câu hỏi chuyên sâu
1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc tích hợp thành công biến số "Kiểm soát chi phí quản lý môi trường" (KSCP) vào mô hình KTQTCP dựa trên nền tảng Lý thuyết ngẫu nhiên (Contingency Theory) và Lý thuyết tính hợp pháp (Legitimacy Theory). Luận án đã mở rộng định nghĩa chi phí của Robert Henry Parker (1969, 15): "Chi phí là sự tiêu hao nguồn lực để đạt được mục tiêu cụ thể của doanh nghiệp, như sản xuất sản phẩm hay cung cấp dịch vụ cho khách hàng", khẳng định rằng trong thế kỷ 21, nguồn lực tiêu hao trong khai khoáng bắt buộc phải bao hàm chi phí suy thoái sinh thái và chi phí khắc phục cộng đồng.
2. Đột phá phương pháp luận so với các công trình đi trước thể hiện ở đâu?
So với nghiên cứu của Đoàn Ngọc Phi Anh (2012) vốn chỉ dừng lại ở 3 nhân tố (mức độ cạnh tranh, phân cấp quản lý, thành quả hoạt động) cho khối doanh nghiệp tổng quát, hay công trình của Nguyễn Hoản (2012) chỉ nêu nhân tố dưới dạng lý luận định tính mà chưa kiểm định mô hình hồi quy, luận án của Nguyễn Thị Đức Loan đã thực hiện quy trình nghiên cứu thực chứng chuẩn mực hai pha (Mixed Methods): thiết kế thang đo chuyên biệt qua 2 vòng thảo luận chuyên gia (3 chuyên gia phỏng vấn sâu + 12 chuyên gia thảo luận nhóm) và kiểm định hồi quy đa biến trên mẫu 213 nhà quản lý từ 43 doanh nghiệp mỏ đá, kiểm soát toàn diện các vi phạm giả định hồi quy (VIF, Durbin-Watson, Heteroskedasticity).
3. Phát hiện nào trong dữ liệu gây bất ngờ nhất?
Phát hiện bất ngờ nhất là nhân tố "Quy định pháp lý về quản lý và khai thác tài nguyên" (QDPL) có hệ số tác động dương cùng chiều rất mạnh mẽ tới việc vận dụng KTQTCP ($p < 0.01$). Trước đây, giới quản trị thường coi các quy định pháp lý môi trường là rào cản hành chính gây tốn kém chi phí tuân thủ. Tuy nhiên, dữ liệu thực nghiệm chứng minh rằng chính sự siết chặt của khung pháp lý đã trở thành "cú hích thể chế", buộc các doanh nghiệp khai khoáng phải số hóa và chuyên nghiệp hóa hệ thống kế toán chi phí nội bộ nhằm kiểm soát rủi ro bị đình chỉ mỏ.
4. Luận án có cung cấp giao thức nhân bản (Replication Protocol) rõ ràng không?
Luận án cung cấp bộ giao thức nghiên cứu đầy đủ và minh bạch: từ hệ thống bảng câu hỏi khảo sát cấu trúc Likert 5 điểm (Phụ lục chi tiết), tiêu chí chọn mẫu (nhà quản lý cấp cao và cấp trung tại các doanh nghiệp KTCBKD đá có đăng ký hoạt động tại Đông Nam Bộ), quy trình làm sạch dữ liệu, bảng tổng hợp biến quan sát đến ma trận xoay nhân tố EFA và phương trình hồi quy. Các nhà nghiên cứu khác hoàn toàn có thể sử dụng giao thức này để nhân bản trên các cụm mỏ đá tại miền Trung hoặc các ngành tài nguyên khác.
5. Chương trình nghiên cứu 10 năm (10-Year Research Agenda) mở ra từ luận án gồm những gì?
Chương trình nghiên cứu dài hạn mở ra 3 hướng đi trọng điểm:
- Giai đoạn 1-3 năm: Ứng dụng mô hình Kế toán Chi phí Dòng Vật liệu (Material Flow Cost Accounting - MFCA / ISO 14051) vào việc lượng hóa hao hụt đá khối và bột đá thải.
- Giai đoạn 4-6 năm: Xây dựng hệ thống chỉ số đánh giá trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (CSR) và Kế toán Quản trị Môi trường (EMA) trong chuỗi cung ứng vật liệu xây dựng xanh.
- Giai đoạn 7-10 năm: Đánh giá tác động chuyển đổi số (Big Data, AI, IoT trong mỏ thông minh) tới việc tự động hóa kế toán quản trị chi phí thời gian thực (Real-time Cost Accounting) trong ngành công nghiệp khai thác tài nguyên tuần hoàn.
Kết luận
Công trình nghiên cứu tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Đức Loan đã hoàn thành trọn vẹn mục tiêu khoa học với 6 đóng góp cốt lõi được lượng hóa:
- Xác lập và kiểm định thành công mô hình 6 nhân tố tác động đến việc vận dụng KTQTCP tại các DNKTCBKD đá xây dựng ở Đông Nam Bộ với độ tin cậy và giá trị khoa học cao.
- Khám phá và bổ sung nhân tố mới đột phá "Kiểm soát chi phí quản lý môi trường", làm phong phú thêm kho tàng lý luận về kế toán quản trị trong các ngành công nghiệp thâm dụng tài nguyên.
- Thiết lập bộ thang đo chuẩn hóa đo lường các đặc tính chi phí môi trường và khung pháp lý tài nguyên phù hợp với thực tiễn các nền kinh tế đang phát triển.
- Cung cấp bằng chứng thực nghiệm rõ ràng về thực trạng vận dụng KTQTCP tại 43 doanh nghiệp đá Đông Nam Bộ, chỉ ra điểm nghẽn của việc phụ thuộc vào kế toán tài chính truyền thống.
- Đề xuất hệ thống giải pháp và hàm ý quản trị đồng bộ cho các doanh nghiệp khai thác đá trong việc tái cấu trúc hệ thống thông tin chi phí hướng đến phát triển bền vững.
- Cung cấp cơ sở khoa học xác đáng cho các cơ quan hoạch định chính sách nhà nước trong việc hoàn thiện thể chế quản lý tài nguyên và hướng dẫn thực hành kế toán quản trị môi trường.
Nghiên cứu tạo nên bước tiến quan trọng trong việc chuyển đổi mô hình tư duy từ kế toán chi phí thụ động sang kế toán quản trị chiến lược gắn kết trách nhiệm sinh thái, mở ra các nhánh nghiên cứu liên ngành giá trị giữa kinh tế môi trường và quản trị doanh nghiệp tại Việt Nam cũng như trên bình diện quốc tế.
