Luận án về nhân tố ảnh hưởng đến vận dụng kế toán quản trị chi phí đá xây dựng tại Đông Nam Bộ

Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc áp dụng kế toán quản trị chi phí trong doanh nghiệp khai thác và chế biến đá xây dựng tại Đông Nam Bộ.

• Tác giả: Nguyễn Thị Đức Loan
• Người hướng dẫn: PGS. Mai Ngọc Anh
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Những Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Vận Dụng Kế Toán Quản Trị Chi Phí Tại Doanh Nghiệp Đá Xây Dựng Ở Đông Nam Bộ
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CÁM ƠN
• DANH MỤC KÝ HIỆU VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU, ĐỒ THỊ, SƠ ĐỒ
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU CÔNG BỐ Ở NƯỚC NGOÀI
• 1.1.1. Các nghiên cứu về lợi ích và sự cần thiết khi vận dụng KTQTCP
• 1.1.2. Nghiên cứu các nhân tố tác động đến việc vận dụng KTQTCP tại các DN
• 1.2. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU TRONG NƯỚC
• 1.2.1. Tổng hợp những nghiên cứu về KTQTCP
• 1.2.2. Các nhân tố ảnh hưởng đến việc vận dụng KTQTCP trong DN
• 1.3. NHẬN XÉT VỀ CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN
• 1.3.1. Đối với các công trình ở nước ngoài
• 1.3.2. Đối với công trình nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.3.3. Xác định khe hổng nghiên cứu
• 1.4. ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 2.1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KTQTCP TRONG DN SẢN XUẤT
• 2.1.1. Khái niệm về chi phí và quản trị chi phí trong doanh nghiệp sản xuất
• 2.1.2. Khái niệm về KTQT, KTQTCP, vai trò của KTQTCP
• 2.2. LÝ THUYẾT NỀN TẢNG
• 2.2.1. Lý thuyết ngẫu nhiên (Contigency Theory)
• 2.2.2. Lý thuyết đại diện (Agency theory)
• 2.2.3. Lý thuyết quan hệ lợi ích – chi phí (Cost benefit theory)
• 2.2.4. Lý thuyết hợp pháp (Legitimacy theory)
• 2.2.5. Lý thuyết các bên liên quan (Stakeholder theory)
• 2.3. TỔNG HỢP CÁC NHÂN TỐ DỰ KIẾN TÁC ĐỘNG ĐẾN VIỆC VẬN DỤNG KTQTCP TRONG CÁC DNKTCBKD ĐÁ XÂY DỰNG Ở CÁC TỈNH ĐÔNG NAM BỘ
• 2.3.1. Khái niệm về các nhân tố tác động
• 2.3.2. Tổng hợp các nhân tố dự kiến tác động đến vận dụng KTQTCP trong các DNKTCBKD đá xây dựng ở các tỉnh Đông Nam Bộ
• 3. CHƯƠNG 3: THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU
• 3.1. QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU
• 3.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.2.1. Nghiên cứu định tính
• 3.2.2. Nghiên cứu định lượng
• 3.3. MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU
• 3.3.1. Mô hình nghiên cứu
• 3.3.2. Giả thuyết nghiên cứu
• 3.3.3. Nguyên tắc xây dựng thang đo
• 3.3.4. Thang đo đo lường các nhân tố tác động việc vận dụng kế toán quản trị chi phí trong các doanh nghiệp
• 3.4. ĐỐI TƯỢNG, KÍCH THƯỚC MẪU
• 3.4.1. Đối tượng khảo sát
• 3.4.2. Kích thước mẫu nghiên cứu
• 3.5. PHƯƠNG PHÁP THU THẬP, XỬ LÝ DỮ LIỆU
• 3.5.1. Thu thập dữ liệu
• 3.5.2. Xử lý dữ liệu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
• 4.1. ĐẶC ĐIỂM CỦA CÁC DN TRONG LĨNH VỰC KTCBKD ĐÁ XÂY DỰNG Ở CÁC TỈNH ĐÔNG NAM BỘ
• 4.1.1. Sản phẩm đá xây dựng
• 4.1.2. Quy trình khai thác, chế biến và kinh doanh đá xây dựng
• 4.1.3. Các chất thải và ảnh hưởng từ KTCBKD đá xây dựng đến môi trường
• 4.1.4. Một số kết quả đạt được của ngành KTCBKD đá xây dựng ở các tỉnh Đông Nam Bộ
• 4.1.5. Đặc điểm của ngành KTCBKD đá xây dựng ở các tỉnh Đông Nam Bộ ảnh hưởng đến việc vận dụng KTQTCP trong DN
• 4.2. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH
• 4.2.1. Kết quả nội dung khảo sát thực trạng vận dụng KTQTCP vào các DNKTCBKD đá xây dựng ở các tỉnh Đông Nam Bộ
• 4.2.2. Về nhân tố ảnh hưởng đến việc vận dụng KTQTCP trong các DN
• 4.2.3. So sánh với các nghiên cứu trước
• 4.2.4. Về thang đo đánh giá các nhân tố tác động đến việc vận dụng KTQTCP vào DN
• 4.3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CHÍNH THỨC
• 4.3.1. Thống kê mô tả
• 4.3.2. Đánh giá độ tin cậy của thang đo
• 4.3.3. Kiểm định lại thang đo sau khi loại các biến có hệ số tương quan biến tổng
• 4.3.4. Đánh giá giá trị thang đo – Phân tích nhân tố khám phá
• 4.3.5. Thực hiện kiểm định lại chất lượng thang đo mới
• 4.3.6. Phân tích hồi quy đa biến
• 4.4. BÀN LUẬN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.4.1. Các nhân tố ảnh hưởng
• 4.4.2. Bàn luận về các nhân tố
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1. HÀM Ý CHÍNH SÁCH
• 5.1.1. Hàm ý thực tiễn
• 5.2. KHUYẾN NGHỊ
• 5.2.1. Đối với Nhà nước
• 5.2.2. Đối với các doanh nghiệp khai thác, chế biến và kinh doanh đá xây dựng
• 5.3. HẠN CHẾ CỦA LUẬN ÁN VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU TIẾP THEO
• 5.3.1. Hạn chế của Luận án
• 5.3.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Vận Dụng Kế Toán Quản Trị Chi Phí KTQTCP

Hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực khai thác, chế biến và kinh doanh (KTCBKD) đá xây dựng ở các tỉnh Đông Nam Bộ có nhiều tiềm năng phát triển. Nhu cầu đá xây dựng dự kiến tăng trưởng mạnh mẽ từ năm 2020 đến 2030, theo quy hoạch tổng thể ngành vật liệu xây dựng. Sản lượng dự kiến năm 2020 của cả nước là 181 triệu m3, trong đó Đông Nam Bộ chiếm 45 triệu m3. Các mỏ đá ở khu vực phía Nam đang dần cạn kiệt, trong khi nguồn cung từ miền Bắc khó bù đắp do chi phí vận chuyển cao. Chính phủ cũng đang thắt chặt việc cấp phép khai thác mỏ đá, tạo điều kiện cho giá bán tăng. Sự phục hồi của thị trường bất động sản và ít cạnh tranh từ nước ngoài cũng là lợi thế. Các công trình giao thông lớn như sân bay Long Thành, cao tốc Dầu Giây - Phan Thiết sẽ thúc đẩy nhu cầu. Mức tăng trưởng kinh tế của khu vực thúc đẩy doanh nghiệp đá xây dựng phát triển. Vì vậy, việc vận dụng kế toán quản trị chi phí giúp các doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh.

1.1. Tầm Quan Trọng của Kế Toán Quản Trị Chi Phí ở Đông Nam Bộ

Trong bối cảnh thị trường đá xây dựng cạnh tranh khốc liệt, việc quản lý chi phí hiệu quả trở nên vô cùng quan trọng. Kế toán quản trị chi phí (KTQTCP) cung cấp thông tin chi tiết về chi phí sản xuất đá xây dựng, giúp doanh nghiệp đưa ra các quyết định kinh doanh sáng suốt. Điều này bao gồm việc xác định giá bán hợp lý, kiểm soát chi phí hoạt động và đánh giá hiệu quả của các hoạt động sản xuất và kinh doanh. KTQTCP còn giúp doanh nghiệp tối ưu hóa việc sử dụng nguồn lực, giảm thiểu lãng phí và nâng cao lợi nhuận.

1.2. Mục Tiêu của Nghiên Cứu Về Vận Dụng Kế Toán Quản Trị Chi Phí

Nghiên cứu tập trung vào việc xác định các nhân tố ảnh hưởng đến vận dụng kế toán quản trị tại các doanh nghiệp đá xây dựng tại Đông Nam Bộ. Mục tiêu chính là xây dựng mô hình lý thuyết về mối quan hệ giữa các yếu tố này và hiệu quả vận dụng KTQTCP. Kết quả nghiên cứu này sẽ cung cấp cơ sở khoa học cho việc đề xuất các giải pháp giúp doanh nghiệp nâng cao hiệu quả trong quản lý chi phí, từ đó tăng cường khả năng cạnh tranh và phát triển bền vững. Nghiên cứu cũng hướng tới việc đánh giá khó khăn trong vận dụng và đề xuất các giải pháp cụ thể.

II. Thách Thức Vấn Đề Vận Dụng Kế Toán Quản Trị Chi Phí

Mặc dù tầm quan trọng của kế toán quản trị chi phí (KTQTCP) là rõ ràng, nhưng việc vận dụng nó trong các doanh nghiệp đá xây dựng ở Đông Nam Bộ vẫn còn nhiều hạn chế. Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu hụt nguồn nhân lực có trình độ chuyên môn cao về KTQTCP. Bên cạnh đó, nhiều doanh nghiệp vẫn còn tư duy lạc hậu về quản lý chi phí, chưa nhận thức đầy đủ về vai trò của KTQTCP trong việc hỗ trợ quyết định kinh doanh. Sự phức tạp của quy trình sản xuất đá xây dựng và sự biến động của thị trường cũng gây khó khăn cho việc tính giá thành sản phẩm và kiểm soát chi phí.

2.1. Khó Khăn Trong Thu Thập và Xử Lý Dữ Liệu Chi Phí Sản Xuất

Việc thu thập và xử lý dữ liệu chi phí sản xuất đá xây dựng một cách chính xác và kịp thời là một thách thức không nhỏ. Quy trình sản xuất thường phức tạp, liên quan đến nhiều công đoạn và bộ phận khác nhau, dẫn đến việc khó khăn trong việc theo dõi và phân bổ chi phí. Bên cạnh đó, nhiều doanh nghiệp vẫn sử dụng các phương pháp kế toán truyền thống, thiếu sự hỗ trợ của các phần mềm quản lý chi phí hiện đại, gây khó khăn cho việc phân tích chi phí và đưa ra các quyết định kịp thời.

2.2. Hạn Chế Về Nhận Thức và Năng Lực Quản Lý Chi Phí Doanh Nghiệp

Nhận thức và năng lực quản lý chi phí của đội ngũ quản lý trong các doanh nghiệp đá xây dựng ở Đông Nam Bộ còn hạn chế. Nhiều nhà quản lý chưa hiểu rõ về các công cụ và kỹ thuật của KTQTCP, cũng như chưa nhận thức được tầm quan trọng của nó trong việc nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp. Điều này dẫn đến việc KTQTCP chưa được vận dụng một cách hiệu quả, gây lãng phí nguồn lực và giảm khả năng cạnh tranh.

2.3. Yếu Tố Môi Trường và Quy Định Pháp Luật Tác Động Đến Chi Phí

Các quy định pháp luật và môi trường kinh tế có tác động lớn đến chi phí của các doanh nghiệp đá xây dựng. Chi phí tuân thủ các quy định về bảo vệ môi trường, khai thác tài nguyên, và các loại thuế phí khác có thể làm tăng đáng kể chi phí sản xuất. Sự biến động của giá nguyên vật liệu, giá năng lượng và các yếu tố môi trường kinh tế khác cũng gây khó khăn cho việc kiểm soát chi phí và lập kế hoạch.

III. Cách Vận Dụng Hiệu Quả Kế Toán Quản Trị Chi Phí KTQTCP

Để vận dụng hiệu quả kế toán quản trị chi phí (KTQTCP) trong các doanh nghiệp đá xây dựng ở Đông Nam Bộ, cần có một cách tiếp cận toàn diện, bao gồm việc nâng cao nhận thức, đào tạo nhân lực, đầu tư vào công nghệ và áp dụng các phương pháp quản lý chi phí tiên tiến. Quan trọng hơn cả là xây dựng một văn hóa doanh nghiệp coi trọng việc kiểm soát chi phí và nâng cao hiệu quả hoạt động. Cần xây dựng hệ thống thông tin kế toán phù hợp để hỗ trợ việc thu thập, xử lý và phân tích thông tin chi phí.

3.1. Nâng Cao Năng Lực Quản Lý Chi Phí Cho Nhà Quản Trị

Cần tăng cường đào tạo và bồi dưỡng kiến thức về KTQTCP cho đội ngũ quản lý trong các doanh nghiệp đá xây dựng. Các khóa đào tạo nên tập trung vào các công cụ và kỹ thuật quản lý chi phí hiện đại, cũng như cách vận dụng chúng vào thực tế sản xuất kinh doanh. Ngoài ra, cần tạo điều kiện cho các nhà quản lý tham gia các hội thảo, diễn đàn để học hỏi kinh nghiệm từ các doanh nghiệp khác và cập nhật kiến thức mới.

3.2. Đầu Tư Vào Hệ Thống Thông Tin Kế Toán Quản Trị Chi Phí

Đầu tư vào hệ thống thông tin kế toán hiện đại là một yếu tố then chốt để vận dụng hiệu quả KTQTCP. Các doanh nghiệp nên lựa chọn các phần mềm quản lý chi phí phù hợp với quy mô và đặc điểm hoạt động của mình. Hệ thống thông tin kế toán cần có khả năng thu thập, xử lý và phân tích dữ liệu chi phí một cách chính xác và kịp thời, đồng thời cung cấp các báo cáo quản trị hữu ích cho việc ra quyết định.

IV. Phân Tích Các Nhân Tố Ảnh Hưởng Vận Dụng Kế Toán Quản Trị

Để vận dụng hiệu quả KTQTCP đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về các nhân tố ảnh hưởng đến quá trình này. Các nhân tố này có thể thuộc về môi trường bên trong doanh nghiệp (như văn hóa doanh nghiệp, trình độ nhân lực) hoặc môi trường bên ngoài (như quy định pháp luật, môi trường kinh tế). Việc phân tích kỹ lưỡng các nhân tố ảnh hưởng sẽ giúp doanh nghiệp xác định được các điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức, từ đó đưa ra các giải pháp phù hợp để vận dụng KTQTCP một cách hiệu quả nhất.

4.1. Vai Trò Của Yếu Tố Văn Hóa Doanh Nghiệp và Nguồn Nhân Lực

Một văn hóa doanh nghiệp coi trọng việc kiểm soát chi phí và nâng cao hiệu quả hoạt động là một yếu tố quan trọng để vận dụng thành công KTQTCP. Sự tham gia và ủng hộ của toàn bộ nhân viên trong doanh nghiệp, từ cấp quản lý cao nhất đến nhân viên thường, là điều cần thiết. Bên cạnh đó, trình độ chuyên môn và kinh nghiệm của đội ngũ nhân lực kế toán cũng đóng vai trò quan trọng. Cần đảm bảo rằng đội ngũ kế toán có đủ kiến thức và kỹ năng để vận dụng các công cụ và kỹ thuật của KTQTCP một cách hiệu quả.

4.2. Tác Động Của Quy Định Pháp Luật Đến Vận Dụng KTQTCP

Quy định pháp luật về khai thác tài nguyên, bảo vệ môi trường và kế toán có ảnh hưởng lớn đến việc vận dụng KTQTCP trong các doanh nghiệp đá xây dựng. Các doanh nghiệp cần tuân thủ các quy định này và tính toán các chi phí liên quan vào giá thành sản phẩm. Việc không tuân thủ quy định pháp luật có thể dẫn đến các khoản phạt và ảnh hưởng đến lợi nhuận của doanh nghiệp.

4.3. Ứng Dụng Công Nghệ Trong Quản Lý Chi Phí Sản Xuất Đá

Việc ứng dụng công nghệ vào quản lý chi phí sản xuất đá ngày càng trở nên quan trọng. Các doanh nghiệp có thể sử dụng các phần mềm quản lý chi phí, các hệ thống ERP (Enterprise Resource Planning) để tự động hóa quy trình thu thập và xử lý dữ liệu chi phí. Điều này giúp tăng tính chính xác và kịp thời của thông tin chi phí, đồng thời giảm thiểu sai sót và chi phí thủ công. Ứng dụng công nghệ cũng giúp doanh nghiệp theo dõi và kiểm soát chi phí một cách hiệu quả hơn.

V. Hiệu Quả Ứng Dụng Thực Tiễn Kế Toán Quản Trị Chi Phí

Việc vận dụng kế toán quản trị chi phí một cách hiệu quả mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho các doanh nghiệp đá xây dựng ở Đông Nam Bộ. KTQTCP giúp doanh nghiệp kiểm soát chi phí sản xuất, tính giá thành sản phẩm chính xác, đưa ra các quyết định kinh doanh sáng suốt và nâng cao hiệu quả hoạt động. Ngoài ra, KTQTCP còn giúp doanh nghiệp tuân thủ các quy định pháp luật về kế toán và bảo vệ môi trường, từ đó xây dựng hình ảnh doanh nghiệp uy tín và phát triển bền vững.

5.1. Cải Thiện Khả Năng Tính Giá Thành và Kiểm Soát Chi Phí

KTQTCP giúp doanh nghiệp tính giá thành sản phẩm một cách chính xác hơn, bằng cách phân bổ chi phí một cách hợp lý cho từng sản phẩm. Điều này giúp doanh nghiệp xác định giá bán phù hợp, đồng thời kiểm soát chi phí hiệu quả hơn bằng cách theo dõi và phân tích các khoản chi phí phát sinh trong quá trình sản xuất.

5.2. Hỗ Trợ Ra Quyết Định Kinh Doanh Chiến Lược cho Doanh Nghiệp

Thông tin từ KTQTCP cung cấp cơ sở quan trọng cho việc ra các quyết định kinh doanh chiến lược. Ví dụ, KTQTCP có thể giúp doanh nghiệp quyết định nên tự sản xuất hay thuê ngoài một công đoạn nào đó, nên đầu tư vào công nghệ mới hay tiếp tục sử dụng công nghệ cũ, nên mở rộng sản xuất hay thu hẹp quy mô hoạt động.

VI. Kết Luận Hướng Nghiên Cứu Về Kế Toán Quản Trị Chi Phí

Việc vận dụng kế toán quản trị chi phí là một yếu tố then chốt để nâng cao khả năng cạnh tranh và phát triển bền vững cho các doanh nghiệp đá xây dựng ở Đông Nam Bộ. Nghiên cứu này đã xác định và phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến quá trình vận dụng KTQTCP, từ đó đưa ra các giải pháp nhằm giúp doanh nghiệp vận dụng KTQTCP một cách hiệu quả hơn. Tuy nhiên, nghiên cứu vẫn còn một số hạn chế và cần được tiếp tục phát triển trong tương lai.

6.1. Đề Xuất Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Quản Lý Chi Phí Đá

Dựa trên kết quả nghiên cứu, có thể đề xuất một số giải pháp để nâng cao hiệu quả quản lý chi phí trong các doanh nghiệp đá xây dựng, như tăng cường đào tạo nhân lực, đầu tư vào hệ thống thông tin kế toán, áp dụng các phương pháp quản lý chi phí tiên tiến, và xây dựng văn hóa doanh nghiệp coi trọng việc kiểm soát chi phí.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Vận Dụng KTQTCP

Trong tương lai, cần có thêm các nghiên cứu về việc vận dụng KTQTCP trong các doanh nghiệp đá xây dựng, đặc biệt là trong bối cảnh công nghệ 4.0 và bảo vệ môi trường. Nghiên cứu cũng nên tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của các phương pháp KTQTCP mới, như kế toán quản trị môi trường (EMA) và kế toán chi phí dựa trên hoạt động (ABC), và cách chúng có thể giúp doanh nghiệp đạt được các mục tiêu kinh doanh và môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu "Các nhân tố tác động đến việc vận dụng kế toán quản trị chi phí tại các doanh nghiệp khai thác, chế biến và kinh doanh đá xây dựng ở các tỉnh Đông Nam Bộ" do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Đức Loan thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Mai Ngọc Anh và TS. Trần Anh Hoa tại Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh (UEH) là công trình tiên phong giải quyết bài toán tối ưu hóa hệ thống kiểm soát chi phí gắn với trách nhiệm sinh thái trong ngành công nghiệp khai khoáng đặc thù. Bối cảnh kinh tế khu vực Đông Nam Bộ giai đoạn 2015–2030 chứng kiến sự bùng nổ nhu cầu hạ tầng giao thông và bất động sản trọng điểm như Cảng hàng không quốc tế Long Thành, cao tốc Dầu Giây – Phan Thiết, với dự báo quy hoạch sản lượng đá xây dựng toàn quốc năm 2020 đạt 181 triệu $m^3$ (riêng vùng Đông Nam Bộ chiếm 45 triệu $m^3$, tương đương gần 25% tổng sản lượng cả nước). Tuy nhiên, ngành khai thác đá lộ thiên đối mặt với khủng hoảng cạn kiệt tài nguyên cục bộ, nguy cơ bị rút giấy phép khai thác và sức ép hoàn nguyên môi trường do bụi mịn, tiếng ồn, sạt lở và hố sâu nguy hiểm.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) học thuật được xác lập rõ nét: các công trình trước đây tại Việt Nam (Nguyễn Hoản, 2012; Đoàn Ngọc Phi Anh, 2012; Nguyễn Hải Hà, 2016; Lê Thị Hương, 2017; Đặng Nguyên Mạnh, 2019; Tô Minh Thu, 2019) chủ yếu tiếp cận kế toán quản trị chi phí (KTQTCP) dưới góc độ mô tả quy trình kỹ thuật truyền thống hoặc khảo sát trong ngành sản xuất công nghiệp nhẹ, may mặc, gốm sứ và xây lắp dân dụng, hoàn toàn bỏ trống mối tương tác giữa chi phí môi trường và hành vi vận dụng KTQTCP trong ngành khai khoáng nặng. Luận án giải quyết hai câu hỏi nghiên cứu trung tâm:

1. Những nhân tố nào tác động đến việc vận dụng KTQTCP tại các doanh nghiệp khai thác, chế biến và kinh doanh (DNKTCBKD) đá xây dựng ở các tỉnh Đông Nam Bộ?
2. Mức độ tác động cụ thể của từng nhân tố đến việc vận dụng KTQTCP tại các doanh nghiệp này như thế nào?

Khung lý thuyết của luận án được tích hợp từ 5 lý thuyết nền tảng: Lý thuyết ngẫu nhiên (Contingency Theory), Lý thuyết đại diện (Agency Theory), Lý thuyết quan hệ lợi ích – chi phí (Cost-Benefit Theory), Lý thuyết hợp pháp (Legitimacy Theory) và Lý thuyết các bên liên quan (Stakeholder Theory). Nghiên cứu xây dựng và kiểm định 6 giả thuyết khoa học:

• $H_1$: Chiến lược kinh doanh (CLKD) có tác động tích cực (+) đến việc vận dụng KTQTCP.
• $H_2$: Quy định pháp lý về quản lý và khai thác tài nguyên (QDPL) có tác động tích cực (+) đến việc vận dụng KTQTCP.
• $H_3$: Kiểm soát chi phí quản lý môi trường (KSCP) có tác động tích cực (+) đến việc vận dụng KTQTCP.
• $H_4$: Trình độ nhân viên kế toán (TDKT) có tác động tích cực (+) đến việc vận dụng KTQTCP.
• $H_5$: Nhận thức của nhà quản trị về KTQTCP (NTKT) có tác động tích cực (+) đến việc vận dụng KTQTCP.
• $H_6$: Mối quan hệ giữa lợi ích và chi phí (QHLC) có tác động tích cực (+) đến việc vận dụng KTQTCP.

Đóng góp đột phá của công trình nằm ở việc định danh và lượng hóa thành công nhân tố mới "Kiểm soát chi phí quản lý môi trường" (KSCP) và "Quy định pháp lý về tài nguyên" (QDPL) vào hàm hồi quy thực nghiệm. Nghiên cứu thực hiện khảo sát toàn diện trên cỡ mẫu 43 doanh nghiệp khoáng sản đá xây dựng tại 6 tỉnh, thành Đông Nam Bộ (Đồng Nai, Bình Dương, Bình Phước, Bà Rịa - Vũng Tàu, Tây Ninh, TP.HCM) và thu thập dữ liệu sơ cấp từ 213 cán bộ quản lý cấp cao và cấp trung trong khung thời gian 2015–2018.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế ghi nhận sự phát triển của hệ thống thông tin KTQTCP từ việc phục vụ lập báo cáo tài chính sang hỗ trợ hoạch định chiến lược và kiểm soát chi phí hiện đại. Kaplan (1988), Cooper & Kaplan (1998) và Shields & Young (1992) khẳng định sự thất bại của kế toán chi phí truyền thống nếu không kết hợp với các kỹ thuật tiên tiến như Phân bổ chi phí theo mức độ hoạt động (Activity-Based Costing - ABC), Chi phí mục tiêu (Target Costing - TC) và Chi phí cải tiến liên tục (Kaizen Costing - KC). Mahmoud & Noor (2011) chứng minh KTQTCP tác động mạnh mẽ đến hiệu quả quản trị trong môi trường biến động, trong khi Drury (2008) phân kỳ vai trò thông tin chi phí qua chu kỳ sống của sản phẩm, gắn kết mật thiết giữa phân tích biến động chi phí với khả năng kiểm soát vận hành.

Trong các dòng tranh luận học thuật về các nhân tố thúc đẩy KTQTCP, tồn tại hai luồng quan điểm đối lập:

• Luồng quan điểm định chế nội bộ (Internal Contingency Stream): Đại diện bởi Chenhall (2004), Ismail & King (2007) và McChlery et al. (2005), cho rằng năng lực kế toán viên, cơ cấu tổ chức và nhận thức của ban quản lý cấp cao đóng vai trò quyết định, chi phối mọi nỗ lực chuyển đổi hệ thống kế toán.
• Luồng quan điểm định chế môi trường và thị trường (External Market & Institutional Stream): Đại diện bởi Abdel-Kader & Luther (2006), Cooper (1998), Kallunki & Silvola (2008), nhấn mạnh áp lực cạnh tranh, văn hóa doanh nghiệp và yêu cầu từ phía khách hàng là động lực chính buộc doanh nghiệp phải áp dụng KTQTCP phức tạp.

So sánh với hai nghiên cứu quốc tế điển hình:

1. Nghiên cứu của Ulf Diefenbach, Andreas Wald & Ronald Gleich (2018) khảo sát 251 doanh nghiệp châu Âu đã kiểm định tác động của chiến lược, tổ chức, văn hóa doanh nghiệp và nhu cầu thông tin đến quản trị chi phí chiến lược (Strategic Cost Management - SCM).
2. Nghiên cứu của Herath (2007) mô hình hóa mối quan hệ giữa 5 yếu tố bối cảnh và việc vận dụng kiểm soát chi phí.

Vị thế nghiên cứu của luận án được xác lập: Trong khi Diefenbach et al. (2018) và Herath (2007) tập trung vào các nền kinh tế phát triển với thể chế hoàn thiện và ngành sản xuất chế tạo tiêu chuẩn, luận án định vị vào một thị trường mới nổi (Việt Nam), tại một phân khúc ngành thâm dụng tài nguyên hữu hạn, chịu rủi ro pháp lý cao và tác động sinh thái sâu sắc. Bằng việc kế thừa quan điểm của Lê Thị Tâm (2017, tr. 17) khi xác định: "Quá trình thu thập, xử lý và cung cấp thông tin chi phí môi trường cho nhà quản trị nội bộ nhằm gia tăng lợi ích kinh tế và cải thiện hiệu quả môi trường hướng tới mục tiêu phát triển bền vững", luận án đã thu hẹp khoảng trống tri thức về Kế toán quản lý môi trường (Environmental Management Accounting - EMA) trong hệ thống KTQTCP của ngành khai khoáng.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm phong phú 5 lý thuyết nền tảng trong chuyên ngành kế toán quản trị:

• Lý thuyết ngẫu nhiên (Contingency Theory - Otley, 1980; Chenhall, 2003): Chứng minh rằng không có một hệ thống KTQTCP phổ quát cho mọi doanh nghiệp. Sự thích ứng của hệ thống kiểm soát chi phí trong các DNKTCBKD đá phụ thuộc vào các biến ngẫu nhiên đặc thù: quy định cấp phép mỏ, áp lực bồi thường môi trường và tính chu kỳ của trữ lượng khoáng sản.
• Lý thuyết đại diện (Agency Theory - Jensen & Meckling, 1976): Giải thích vai trò của KTQTCP như một cơ chế giám sát giúp chủ sở hữu kiểm soát các hành vi cơ hội của nhà điều hành liên quan đến chi phí định mức, lãng phí nổ mìn, hao hụt xay nghiền và thất thoát vật tư.
• Lý thuyết quan hệ lợi ích – chi phí (Cost-Benefit Theory): Cung cấp bằng chứng thực nghiệm cho thấy doanh nghiệp chỉ đầu tư tổ chức bộ máy và phần mềm KTQTCP chuyên sâu khi lợi ích kinh tế từ việc cắt giảm chi phí và phòng ngừa rủi ro phạt môi trường vượt trội hơn chi phí vận hành hệ thống.
• Lý thuyết hợp pháp (Legitimacy Theory - Suchman, 1995; Deegan, 2002): Khẳng định DNKTCBKD đá vận dụng KTQTCP môi trường như một công cụ hợp pháp hóa hoạt động khai thác trước cơ quan quản lý tài nguyên và cộng đồng dân cư địa phương.
• Lý thuyết các bên liên quan (Stakeholder Theory - Freeman, 1984): Mở rộng đối tượng phục vụ của thông tin KTQTCP, không chỉ giới hạn cho cổ đông mà còn đáp ứng quyền lợi của cơ quan thuế, thanh tra môi trường và cư dân chịu ảnh hưởng bởi bụi và tiếng ồn.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều các yếu tố thuộc môi trường bên ngoài (Quy định pháp lý về quản lý và khai thác tài nguyên - QDPL) và các nhân tố nội tại doanh nghiệp (Chiến lược kinh doanh - CLKD, Kiểm soát chi phí quản lý môi trường - KSCP, Trình độ nhân viên kế toán - TDKT, Nhận thức của nhà quản trị - NTKT, Mối quan hệ lợi ích - chi phí - QHLC).

+-------------------------------------------------------------+
|                     LÝ THUYẾT NỀN TẢNG                      |
|  Contingency | Agency | Cost-Benefit | Legitimacy | Stakeholder |
+-------------------------------------------------------------+
                              |
       +----------------------+----------------------+
       |                                             |
[MÔI TRƯỜNG BÊN NGOÀI]                      [NỘI TẠI DOANH NGHIỆP]
- Quy định pháp lý tài nguyên (QDPL)         - Chiến lược kinh doanh (CLKD)
                                            - Kiểm soát CP môi trường (KSCP)
                                            - Trình độ nhân viên KT (TDKT)
                                            - Nhận thức nhà quản trị (NTKT)
                                            - Quan hệ lợi ích - chi phí (QHLC)
       |                                             |
       +----------------------+----------------------+
                              |
                              v
       +---------------------------------------------+
       |   VẬN DỤNG KẾ TOÁN QUẢN TRỊ CHI PHÍ (KQVD)   |
       |  - Dự toán chi phí linh hoạt                |
       |  - Phân loại & tập hợp chi phí hiện đại     |
       |  - Phân tích biến động & giá thành          |
       |  - Báo cáo trung tâm chi phí & ra quyết định|
       +---------------------------------------------+

Đóng góp khái niệm cốt lõi nằm ở việc định nghĩa cấu trúc của thang đo "Kiểm soát chi phí quản lý môi trường" bao gồm: chi phí lập báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM), chi phí ký quỹ phục hồi môi trường, chi phí đền bù hoa màu, xử lý chất thải rắn, bụi đá, tiếng ồn và chi phí đầu tư công nghệ khai thác sạch.

Điều kiện biên (boundary conditions) của mô hình: Áp dụng đối với các doanh nghiệp khai khoáng quy mô vừa và lớn, sở hữu mỏ hoặc quyền khai thác đá xây dựng hợp pháp tại các địa bàn có tốc độ đô thị hóa nhanh và chịu sự giám sát môi trường nghiêm ngặt tại khu vực kinh tế trọng điểm phía Nam.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ thế giới quan thực chứng (Positivism) kết hợp phương pháp luận diễn dịch (Deductive approach). Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp hai giai đoạn (Sequential Mixed Methods Design) được triển khai bài bản:

[Nghiên cứu Định tính]
Khảo sát 43 DN -> Thảo luận tay đôi (3 chuyên gia) -> Thảo luận nhóm (4 nhóm, 12 chuyên gia)
      |
      v
[Hiệu chỉnh mô hình & Bổ sung thang đo mới (KSCP, QDPL)]
      |
      v
[Nghiên cứu Định lượng]
Gửi 213 bảng hỏi -> Đánh giá độ tin cậy Cronbach's Alpha -> Phân tích EFA -> Hồi quy OLS đa biến -> Kiểm định vi phạm giả định

1. Giai đoạn nghiên cứu định tính: Khảo sát thực trạng tại 43 DNKTCBKD đá xây dựng; tiến hành phỏng vấn sâu cá nhân (in-depth interview) với 3 chuyên gia đầu ngành và thảo luận nhóm tập trung (focus group) với 4 nhóm chuyên gia (tổng cộng 12 thành viên gồm Chủ tịch HĐQT, Giám đốc điều hành, Kế toán trưởng) nhằm thanh lọc biến quan sát, hiệu chỉnh mô hình từ 16 nhân tố dự kiến ban đầu xuống 6 nhóm nhân tố đặc thù và xây dựng bộ thang đo Likert 5 điểm.
2. Giai đoạn nghiên cứu định lượng: Khảo sát diện rộng thông qua bảng câu hỏi cấu trúc, kiểm định mô hình đo lường và mô hình cấu trúc bằng công cụ phân tích hồi quy tuyến tính đa biến.

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược chọn mẫu: Mẫu khảo sát được chọn lọc đại diện theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện có định hướng chuyên môn. Tiêu chuẩn chọn mẫu (inclusion criteria) khắt khe: người trả lời phải là cán bộ quản lý cấp cao và cấp trung (Ban Tổng giám đốc, Kế toán trưởng, Trưởng phòng Kế hoạch, Trưởng phòng Kinh doanh) có thâm niên công tác từ 3 năm trở lên trong ngành khai khoáng đá xây dựng tại khu vực Đông Nam Bộ.
• Quy trình thu thập dữ liệu: Phát ra 235 phiếu khảo sát trực tiếp và qua thư điện tử tại 43 doanh nghiệp; thu về 218 phiếu; loại bỏ 5 phiếu không hợp lệ (thiếu thông tin hoặc chọn cùng một mức đánh giá cho tất cả câu hỏi); giữ lại 213 phiếu hợp lệ đưa vào phân tích thống kê chính thức.
• Kỹ thuật tam giác đạc (Triangulation): Kết hợp tam giác đạc dữ liệu (số liệu báo cáo tài chính thực tế, kết quả khảo sát bảng hỏi, tài liệu quy hoạch mỏ của Bộ Tài nguyên & Môi trường) và tam giác đạc phương pháp (phỏng vấn định tính chuyên gia kết hợp xử lý định lượng bằng phần mềm IBM SPSS Statistics 20.0).
• Kiểm định thang đo: Tất cả các thang đo đều trải qua quy trình kiểm định hệ số tương quan biến tổng (Corrected Item-Total Correlation $\ge 0.30$) và kiểm định độ tin cậy Cronbach's Alpha ($\ge 0.70$).

Data và phân tích

• Đặc điểm mẫu nghiên cứu: Trong số 213 mẫu hợp lệ, cơ cấu vị trí công tác gồm 41 thành viên Ban Giám đốc/HĐQT (chiếm 19.25%), 58 Kế toán trưởng/Phó phòng kế toán (chiếm 27.23%), 64 Trưởng/Phó phòng Kinh doanh (chiếm 30.05%) và 50 Trưởng/Phó phòng Kế hoạch - Kỹ thuật khai thác (chiếm 23.47%). Về thâm niên, 68% có trên 5 năm kinh nghiệm quản lý mỏ đá.
• Quy trình phân tích dữ liệu:
  1. Đánh giá độ tin cậy thang đo qua hệ số Cronbach's Alpha hai lần (lần 1 sàng lọc sơ bộ, lần 2 loại bỏ các biến không đạt chuẩn).
  2. Phân tích nhân tố khám phá (Exploratory Factor Analysis - EFA) sử dụng phép trích Principal Axis Factoring và phép quay vuông góc Varimax: Hệ số KMO đạt $0.785 > 0.50$, kiểm định Bartlett's Test có giá trị thống kê Sig. $= 0.000 < 0.05$, Tổng phương sai trích (Total Variance Explained) đạt trên 60%, tất cả các trọng số nhân tố (Factor Loading) đều đạt chuẩn $> 0.50$.
  3. Phân tích ma trận tương quan Pearson nhằm phát hiện sớm mối tương quan giữa các biến độc lập.
  4. Ước lượng mô hình hồi quy tuyến tính đa biến (OLS).
  5. Thực hiện các kiểm định chẩn đoán vi phạm giả định hồi quy: kiểm định đa cộng tuyến qua hệ số phóng đại phương sai (VIF $< 2.0$), kiểm định tự tương quan qua đại lượng Durbin-Watson, kiểm định phân phối chuẩn của phần dư qua biểu đồ Histogram và Normal P-P Plot, kiểm định phương sai sai số thay đổi qua đồ thị Scatter Plot phần dư chuẩn hóa (Standardized Residuals).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả phân tích hồi quy đa biến cho thấy mô hình đạt độ tương thích thống kê rất cao ($R^2$ hiệu chỉnh đạt mức giải thích biến thiên vượt trội, $F$-test có Sig. $= 0.000 < 0.001$). Cả 6 nhân tố đều tác động tích cực và có ý nghĩa thống kê ($p < 0.05$) đến việc vận dụng KTQTCP tại các DNKTCBKD đá xây dựng ở các tỉnh Đông Nam Bộ:

+---------------------------------------------------------------------------------------+
| BẢNG TỔNG HỢP MỨC ĐỘ TÁC ĐỘNG CỦA CÁC NHÂN TỐ ĐẾN VẬN DỤNG KTQTCP (KQVD)               |
+---+----------------------------------------------------+----------------+-------------+
| STT| Nhân tố (Biến độc lập)                             | Hệ số Beta (β) | Ý nghĩa p   |
+---+----------------------------------------------------+----------------+-------------+
| 1 | Kiểm soát chi phí quản lý môi trường (KSCP)        |  Tác động mạnh | p < 0.01    |
| 2 | Nhận thức của nhà quản trị về KTQTCP (NTKT)         |  Tác động mạnh | p < 0.01    |
| 3 | Trình độ nhân viên kế toán (TDKT)                  |  Tác động vừa  | p < 0.05    |
| 4 | Chiến lược kinh doanh (CLKD)                       |  Tác động vừa  | p < 0.05    |
| 5 | Quy định pháp lý về tài nguyên mỏ (QDPL)           |  Tác động vừa  | p < 0.05    |
| 6 | Mối quan hệ giữa lợi ích và chi phí (QHLC)         |  Tác động vừa  | p < 0.05    |
+---+----------------------------------------------------+----------------+-------------+

1. Phát hiện đột phá về nhân tố môi trường (KSCP): Trở thành một trong những nhân tố có hệ số hồi quy chuẩn hóa cao nhất. Khác với các ngành chế tạo truyền thống, chi phí hoàn nguyên môi trường, chi phí nổ mìn giảm chấn, hệ thống phun sương dập bụi mỏ đá và chi phí xử lý khiếu nại dân sinh không còn là chi phí phụ trợ mà đã trở thành động lực cốt lõi buộc doanh nghiệp phải áp dụng các kỹ thuật KTQTCP tiên tiến (như phân loại chi phí môi trường theo hoạt động - EMA, tính toán chi phí vòng đời mỏ đá).
2. Phát hiện về vai trò của nhà quản trị (NTKT) và năng lực kế toán (TDKT): Nhận thức của ban lãnh đạo là điều kiện cần và trình độ chuyên môn của kế toán viên là điều kiện đủ. Doanh nghiệp có ban giám đốc được đào tạo về tài chính quản trị và đội ngũ kế toán sử dụng thành thạo phần mềm ERP chuyên ngành có mức độ vận dụng dự toán linh hoạt và phân tích biến động chi phí cao hơn hẳn các đơn vị còn lại.
3. Phát hiện phản trực giác về áp lực pháp lý (QDPL): Các quy định siết chặt cấp phép của Chính phủ giai đoạn 2015–2020 không làm hạn chế mà trái lại, hoạt động như một cú hích thể chế (institutional push) thúc đẩy doanh nghiệp hoàn thiện hệ thống thông tin kế toán nội bộ để chuẩn bị hồ sơ gia hạn mỏ và chứng minh năng lực tài chính minh bạch.

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật: Công trình bổ sung thành công nhân tố "Kiểm soát chi phí quản lý môi trường" vào mô hình Contingency Theory trong ngành công nghiệp vật liệu xây dựng tại các quốc gia đang phát triển; đồng thời kiểm chứng tính tương thích của Thuyết các bên liên quan trong việc phân định các dòng chi phí trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (CSR).
• Về mặt phương pháp luận: Xây dựng và chuẩn hóa thành công bộ thang đo đặc thù gồm 6 cấu niệm đo lường KTQTCP ngành khoáng sản khai thác lộ thiên, có thể chuyển giao và ứng dụng trực tiếp cho các nghiên cứu tiếp theo trong ngành khai thác than, bauxite, titan và sản xuất xi măng.
• Về mặt thực tiễn quản trị doanh nghiệp:
  • Tổ chức bộ máy KTQT chuyên trách: Tách bạch rõ ràng chức năng kế toán tài chính (hướng ngoại, tuân thủ CMKTVN) và kế toán quản trị (hướng nội, phục vụ ra quyết định).
  • Ứng dụng kỹ thuật quản trị chi phí tiên tiến: Triển khai hệ thống lập dự toán chi phí linh hoạt theo sản lượng đá khai thác ($m^3$) và phương pháp chi phí mục tiêu (Target Costing) gắn với cung độ vận chuyển và độ sâu moong khai thác.
  • Thiết lập hệ thống kế toán chi phí môi trường: Tích hợp chi phí bồi thường giải phóng mặt bằng, chi phí sụt lún đường sá và chi phí đóng cửa mỏ vào giá thành toàn bộ của từng chủng loại sản phẩm (đá $1\times2$, đá $4\times6$, đá mi sàng, đá mi bụi).
• Về mặt chính sách quản lý nhà nước: Đề xuất Bộ Tài chính và Bộ Tài nguyên & Môi trường ban hành Thông tư hướng dẫn cụ thể về việc ghi nhận, hạch toán và công bố thông tin chi phí môi trường đối với các doanh nghiệp khoáng sản; xây dựng quy chuẩn định mức tiêu hao nhiên liệu, vật liệu nổ công nghiệp trong khai thác mỏ lộ thiên nhằm tạo lập hành lang pháp lý minh bạch.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một cách khách quan 4 hạn chế khoa học chính:

1. Giới hạn về phạm vi không gian: Cỡ mẫu 43 doanh nghiệp và 213 quan sát chỉ tập trung tại 6 tỉnh, thành vùng Đông Nam Bộ. Dù đây là vùng tiêu thụ và sản xuất đá xây dựng lớn nhất cả nước, tính đại diện có thể bị giới hạn khi suy rộng ra các mỏ đá tại vùng Tây Bắc, Bắc Trung Bộ hoặc Đồng bằng sông Cửu Long (vốn có điều kiện địa chất, cấu tạo tầng đá và cự ly vận chuyển khác biệt).
2. Giới hạn về phương pháp chọn mẫu: Việc áp dụng kỹ thuật lấy mẫu thuận tiện có định hướng chuyên môn tiềm ẩn sai số chọn mẫu (sampling bias) nhất định.
3. Giới hạn về thiết kế dữ liệu cắt ngang (Cross-sectional data): Dữ liệu được thu thập tại một thời điểm (2015–2018), chưa phản ánh được tính động và sự biến đổi trong hành vi vận dụng KTQTCP khi có sự thay đổi đột ngột về chính sách thuế tài nguyên hoặc khủng hoảng chuỗi cung ứng vật liệu xây dựng.
4. Mô hình định lượng dừng lại ở phân tích hồi quy OLS: Chưa ứng dụng mô hình phương trình cấu trúc (SEM / PLS-SEM) để đánh giá các mối quan hệ tác động gián tiếp (mediating effects) và điều tiết (moderating effects) giữa các biến tiềm ẩn.

Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo (Future Research Agenda):

• Mở rộng phạm vi địa lý khảo sát ra quy mô toàn quốc, so sánh sự khác biệt giữa các tập đoàn khoáng sản nhà nước và công ty cổ phần tư nhân.
• Nghiên cứu ứng dụng mô hình SEM/PLS-SEM để kiểm định vai trò trung gian của "Văn hóa doanh nghiệp" và "Chuyển đổi số / Hệ thống ERP" trong mối quan hệ giữa nhận thức quản trị và mức độ ứng dụng KTQTCP.
• Phát triển mô hình Kế toán quản lý môi trường toàn diện (Material Flow Cost Accounting - MFCA / ISO 14051) áp dụng riêng cho quy trình tuyển quặng và nghiền sàng đá xây dựng nhằm giảm thiểu thất thoát tài nguyên và khí thải carbon.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Luận án tạo ra một mốc quy chiếu lý thuyết quan trọng cho các công trình nghiên cứu sau đại học chuyên ngành Kế toán - Tài chính tại Việt Nam khi tiếp cận đề tài kế toán chi phí môi trường và kế toán phát triển bền vững. Ước tính công trình có tiềm năng trích dẫn cao trong các tạp chí khoa học chuyên ngành uy tín (Tạp chí Kinh tế & Phát triển, Tạp chí Phát triển Kinh tế UEH, Tạp chí Nghiên cứu Tài chính Kế toán).
• Chuyển đổi ngành công nghiệp khai khoáng: Kết quả nghiên cứu cung cấp khung tham chiếu thực tiễn cho hàng trăm doanh nghiệp khoáng sản (tiêu biểu như Công ty Cổ phần Đá Núi Nhỏ - NNC, Công ty Cổ phần Đá Hóa An - DHA, Công ty Khoáng sản Bình Dương - KSB, Công ty Cổ phần Đầu tư Xây dựng C32) trong việc tái cấu trúc hệ thống giá thành, kiểm soát lãng phí nhiên liệu máy đào, máy xúc và giảm thiểu 15–25% rủi ro chi phí phạt môi trường.
• Tác động chính sách và xã hội: Cung cấp cơ sở khoa học định lượng giúp các Sở Tài nguyên & Môi trường, Sở Tài chính các tỉnh Đồng Nai, Bình Dương, Bình Phước hoàn thiện cơ chế giám sát quỹ phục hồi môi trường mỏ đá; bảo vệ sức khỏe cộng đồng dân cư sinh sống quanh các cụm mỏ đá Tân Cang, Thiện Tân, Thường Tân thông qua việc thúc đẩy doanh nghiệp đầu tư ngân sách kiểm soát bụi và tải trọng vận chuyển.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận một cấu trúc nghiên cứu thực chứng mẫu mực từ việc tổng quan lý thuyết, xác lập khoảng trống, thiết kế thang đo đặc thù đến quy trình xử lý dữ liệu vi phạm giả định hồi quy.
• Giảng viên và các nhà nghiên cứu cao cấp: Bổ sung tư liệu giảng dạy thực chứng sâu sắc cho các học phần Kế toán quản trị chuyên sâu, Kế toán chi phí chiến lược và Kế toán môi trường tại các trường đại học khối ngành kinh tế.
• Hội đồng quản trị và Ban Tổng giám đốc DN khoáng sản: Nhận diện rõ vai trò chiến lược của thông tin chi phí quản trị, loại bỏ tư duy xem kế toán chỉ là công cụ tính thuế, từ đó chủ động cấp ngân sách xây dựng trung tâm chi phí và kiểm soát dòng tiền phục hồi môi trường.
• Đội ngũ Kế toán trưởng và Kế toán viên: Nắm vững phương pháp thiết lập hệ thống dự toán chi phí linh hoạt, phân bổ chi phí sản xuất chung hiện đại và lập báo cáo quản trị nội bộ theo từng moong khai thác và dây chuyền nghiền sàng.
• Cơ quan hoạch định chính sách nhà nước: Sở hữu dữ liệu thực chứng tin cậy để ban hành các quy định quản lý mỏ, định mức kỹ thuật và biểu thuế tài nguyên tiệm cận với chi phí kinh tế - xã hội thực tế của địa phương.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc mở rộng thành công Lý thuyết ngẫu nhiên (Contingency Theory) và Lý thuyết các bên liên quan (Stakeholder Theory) vào ngành khai khoáng đá lộ thiên thông qua việc xây dựng và kiểm định cấu niệm mới "Kiểm soát chi phí quản lý môi trường" (KSCP). Luận án chứng minh rằng trong ngành công nghiệp thâm dụng tài nguyên, các biến số ngẫu nhiên về chi phí sinh thái và trách nhiệm giải trình xã hội không phải là yếu tố ngoại lai mà đóng vai trò tiền đề trực tiếp chi phối cấu trúc và mức độ tinh vi của hệ thống kế toán quản trị doanh nghiệp.

2. Phương pháp nghiên cứu có điểm gì đổi mới so với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam?

So với các nghiên cứu trước (Nguyễn Hoản, 2012; Nguyễn Hải Hà, 2016 - vốn chỉ dừng lại ở khảo sát định tính hoặc phân tích thống kê mô tả đơn thuần; Đoàn Ngọc Phi Anh, 2012 - khảo sát đa ngành không có tính đặc thù), luận án thực hiện quy trình nghiên cứu hỗn hợp chuẩn hóa: (1) Xây dựng thang đo đặc thù cho ngành khai khoáng qua phỏng vấn 15 chuyên gia cấp cao; (2) Sử dụng mẫu khảo sát tập trung chuyên sâu 213 nhà quản trị cấp trung và cấp cao tại 43 mỏ đá thực tế; (3) Kiểm định đầy đủ các vi phạm giả định hồi quy OLS (đa cộng tuyến, phương sai sai số thay đổi, tự tương quan) đảm bảo tính không thiên lệch của các ước lượng.

3. Phát hiện nào trong kết quả nghiên cứu gây bất ngờ nhất và bằng chứng dữ liệu hỗ trợ là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là nhân tố "Quy định pháp lý về quản lý và khai thác tài nguyên" (QDPL) có tác động cùng chiều mạnh mẽ ($\beta > 0, p < 0.05$) đến việc vận dụng KTQTCP. Thay vì tạo ra rào cản hành chính gây ức chế như quan niệm quản trị truyền thống, các quy định siết chặt cấp phép mỏ của Chính phủ (chủ trương đóng cửa các mỏ đá cạn kiệt trước năm 2020) lại đóng vai trò động lực thúc đẩy ban điều hành phải áp dụng KTQTCP để tính toán chính xác chi phí bóc đất tầng phủ, khấu hao nhanh dây chuyền thiết bị và tối ưu hóa biên lợi nhuận ròng trên từng mét khối đá khai thác.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản (Replication Protocol) rõ ràng hay không?

Luận án cung cấp một giao thức nhân bản hoàn chỉnh, bao gồm: (1) Toàn bộ bảng câu hỏi khảo sát chi tiết với 6 nhóm biến độc lập và 1 biến phụ thuộc; (2) Bộ mã hóa biến quan sát và thang đo Likert 5 điểm chuẩn hóa; (3) Quy chuẩn tiêu chí chọn mẫu quản lý tại doanh nghiệp khai khoáng; (4) Quy trình 5 bước xử lý dữ liệu trên phần mềm SPSS 20.0 từ Cronbach's Alpha, EFA đến phân tích hồi quy và chẩn đoán phần dư. Bất kỳ nhà nghiên cứu nào cũng có thể sử dụng giao thức này để kiểm chứng lặp lại tại các địa bàn hoặc phân ngành khoáng sản khác.

5. Khung chương trình nghiên cứu 10 năm được định hình như thế nào?

Luận án định hình chương trình nghiên cứu tương lai với 3 trụ cột chiến lược: (1) Tích hợp Mô hình Kế toán chi phí dòng vật liệu (MFCA - ISO 14051) nhằm lượng hóa tổn thất năng lượng và chất thải mỏ đá; (2) Ứng dụng mô hình phương trình cấu trúc bình phương bé nhất từng phần (PLS-SEM) để phân tích tác động tương hỗ giữa chuyển đổi số (Cloud ERP) và kế toán chi phí chiến lược; (3) Nghiên cứu tác động dài hạn của KTQTCP môi trường đến giá trị doanh nghiệp (Tobin's Q) và chi phí vốn chủ sở hữu của các công ty khoáng sản niêm yết trên sàn chứng khoán Việt Nam (HOSE/HNX).

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ cơ sở lý luận về kế toán quản trị chi phí trong doanh nghiệp khai thác, chế biến và kinh doanh đá xây dựng trên nền tảng tích hợp 5 lý thuyết khoa học vững chắc.
2. Định danh và xây dựng thành công bộ thang đo chuẩn hóa cho 6 nhóm nhân tố tác động đến việc vận dụng KTQTCP: (1) Kiểm soát chi phí quản lý môi trường, (2) Chiến lược kinh doanh, (3) Quy định pháp lý về quản lý và khai thác tài nguyên, (4) Trình độ nhân viên kế toán, (5) Nhận thức của nhà quản trị về KTQTCP, và (6) Mối quan hệ giữa lợi ích và chi phí.
3. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm giá trị từ 213 nhà quản trị tại 43 doanh nghiệp khoáng sản Đông Nam Bộ, khẳng định cả 6 nhân tố đều có mối tương quan thuận chiều và tác động có ý nghĩa thống kê đến mức độ vận dụng KTQTCP.
4. Tạo bước chuyển dịch quan điểm (paradigm shift) khi chứng minh công tác kiểm soát chi phí sinh thái và trách nhiệm phục hồi môi trường mỏ đá là yếu tố thúc đẩy then chốt của hệ thống thông tin kế toán hiện đại, thay thế cho tư duy xem nhẹ chi phí môi trường trong quá khứ.
5. Mở ra 3 dòng nghiên cứu học thuật mới tại Việt Nam: Kế toán quản trị môi trường trong ngành công nghiệp khai khoáng nặng; Kế toán chi phí chiến lược gắn với chu kỳ sống của mỏ tài nguyên; và Tác động của chính sách hoàn nguyên sinh thái đến hiệu quả tài chính doanh nghiệp.
6. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ và khả thi cho các cơ quan quản lý nhà nước cũng như các doanh nghiệp khai thác đá xây dựng nhằm hoàn thiện tổ chức bộ máy kế toán quản trị, kiểm soát chặt chẽ giá thành và hướng tới mục tiêu phát triển kinh tế bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

LỜI MỞ ĐẦU 1. SỰ CẦN THIẾT CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU Có thể nói hoạt động kinh doanh về lĩnh vực khai thác, chế biến và kinh doanh (KTCBKD) đá xây dựng ở các tỉnh Đông Nam Bộ có nhiều thuận lợi và phát triển trong những năm tới. Xét ở tầm vĩ mô, tổng nhu cầu đá xây dựng từ năm 2020 đến năm 2030 sẽ tăng trưởng nhanh căn cứ theo quyết định được ban hành của Thủ tướng Chính phủ về quy hoạch tổng thể ngành vật liệu xây dựng. Dự kiến sản lượng vào năm 2020 của cả nước 181 triệu m3, trong đó khu vực Đông Nam Bộ là 45 triệu m3.

Xét về thời hạn khai thác lâu dài/trữ lượng lớn thì các mỏ đá khu vực phía Nam đã cạn kiệt sau nhiều năm khai thác nhưng khó có khả năng bù đắp nguồn cung cấp đá từ khu vực miền Bắc vào do chi phí vận chuyển cao. Đồng thời, Chính phủ hiện đang thắt chặt cấp giấy phép khai thác mỏ đá từ nay cho đến năm 2020. Do đó, nhu cầu đá xây dựng lớn hơn nguồn cung nên giá bán sẽ tăng cao, giúp các DN có kết quả hoạt động kinh doanh khả quan. Khu vực Đông Nam Bộ được hưởng lợi từ sự phục hồi của thị trường bất động sản và ít chịu sự cạnh tranh từ đối thủ nước ngoài như các loại vật liệu xây dựng khác.

Bên cạnh đó, các công trình giao thông lớn như sân bay Long Thành, cao tốc Dầu Giây - Phan Thiết… đã được lên kế hoạch đầu tư.1 Mức tăng trưởng về kinh tế của khu vực các tỉnh Đông Nam Bộ cao hơn so với mức bình quân chung của cả nước trong những năm qua. Tuy nhiên, kinh tế phát triển thì các vấn đề về xã hội cũng bị kéo theo. Việc quản lý, khai thác đá xây dựng ở khu vực Đông Nam Bộ đang báo động đỏ do có nhiều hệ lụy về môi trường như: hàng ngày người dân phải hít thở khói bụi ô nhiễm, tai nạn giao thông rình rập, khai thác đá để lại những hố sâu tử thần sâu hàng chục mét và số người bị chết đuối từ những hố sâu, hồ nước … Những hệ quả đó đang đặt ra vấn đề bảo vệ và hoàn nguyên môi trường, quy hoạch khai thác tài nguyên nhằm phục vụ phát triển kinh tế - xã hội một cách bền vững.2 Môi trường sống của người dân xung quanh chịu khổ như: Bụi 1 http://s.vn/cti-259271/nhieu-trien-vong-tuoi-sang-cho-doanh-nghiep-khai-thac-da-dong-nam-bo.chn truy cập ngày 30 tháng 9 năm 2019 2 http://www.vn/khai-thac-da-nhung-he-luy-moi-truong-kho-vi-moi-truong-o-nhiem-441332.html truy cập ngày 30 tháng 9 năm 2019 (LUAN.bo TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 2 mù mịt, đường xuống cấp, người dân sống trong nổi lo sợ do có nhiều tai nạn giao thông, tai nạn nổ mìn,.3 Trong quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp, các cơ quan nhà nước đến kiểm tra các DNKTCB kinh doanh đá nếu như các DNKTCBKD đá xây dựng không đảm bảo an toàn trong quá trình sản xuất và môi trường sẽ bị cơ quan chức năng rút giấy phép và ngưng hoạt động sản xuất kinh doanh.4 Từ đó, các doanh nghiệp bị ảnh hưởng đến quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh. Ngành khai thác chế biến và kinh doanh (KTCBKD) đá xây dựng đạt hiệu quả hoạt động kinh doanh cao và có triển vọng phát triển trong những năm tới.

Tuy nhiên, đây là ngành kinh doanh gắn liền với trách nhiệm xã hội như môi trường, tiếng ồn, khói bụi và chịu sự ảnh hưởng bởi trữ lượng khai thác khoáng sản, thời hạn được khai thác, quản lý nguồn tài nguyên,…. Với tiềm năng phát triển ngành từ năm 2020-2030 và sự thu hẹp quá trình hoạt động SXKD do hết hạn các mỏ đá được khai thác, với mong muốn tối đa hóa lợi nhuận từ các nhà đầu tư, cổ đông thúc đẩy các nhà quản lý DN cần phải linh hoạt trong quá trình quản lý điều hành, phải xây dựng chiến lược ngắn hạn và dài hạn, cần thông tin liên quan KTQTCP để có cơ sở ra quyết định kịp thời, hiệu quả và phù hợp nhằm giúp doanh nghiệp đứng vững trong nền kinh tế có nhiều cơ hội và cũng lắm thách thức nhằm phát huy thế mạnh của ngành, phát triển kinh tế-xã hội và bảo vệ môi trường, góp phần phát triển kinh tế Việt Nam bền vững. Thực trạng công tác KTQTCP hiện nay của các DNKTCBKD đá xây dựng ở các tỉnh Đông Nam Bộ chỉ dừng lại ở các nội dung như: xây dựng định mức chi phí, lập dự toán, sản xuất, tiêu thụ, phân tích biến động chi phí và tính giá thành sản phẩm theo phương pháp truyền thống. Qua khảo sát thực tế 43 doanh nghiệp (Phụ lục 09), tác giả nhận thấy việc vận dụng KTQTCP vào quản lý hoạt động sản xuất kinh doanh của các công ty chưa được quan tâm một cách chặt chẽ.

Hệ thống KTQTCP của công ty chưa đặt trọng tâm vào việc cung cấp thông tin hữu ích cho việc hoạch định, tổ 3 https://kinhtedongnambo.org/dong-nai-kho-vi-khai-thac-khoang-san/ cập nhật ngày 30 tháng 9 năm 2019.com/tuyen-chien-voi-mo-da-gay-o-nhiem-20170221i2757710/ cập nhật ngày 30 tháng 9 năm 2019 (LUAN.bo TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 3 chức, điều hành hoạt động sản xuất kinh doanh. Các thông tin được cung cấp là thông tin chi phí phục vụ lập báo cáo tài chính, mang tính chất dữ liệu của quá khứ và hiện tại, chưa có sự phân tích cụ thể các nguyên nhân hay nhân tố tác động đến chi phí và các biện pháp để kiểm soát chi phí. Bên cạnh đó, các chi phí liên quan đến cải tạo, khắc phục môi trường do quá trình khai thác, chế biến kinh doanh đá xảy ra thường xuyên và có giá trị lớn như chi phí đền bù hoa màu, đường sá, ô nhiễm không khí, tiếng ồn và nhiều tai nạn giao thông trong quá trình vận chuyển đá trong khu vực khai thác,… Thực tế các chí phí này được kế toán hạch toán vào chi phí hoạt động sản xuất và có ảnh hưởng đến giá thành sản phẩm trong kỳ. Việc ghi nhận các chi phí này phát sinh và không lường trước những chi phí sẽ xảy ra từ đó làm biến động chi phí và ảnh hưởng đến giá thành sản phẩm trong các kỳ, ảnh hưởng đến việc kiểm soát chi phí.

Từ đó, các thông tin do kế toán cung cấp theo số liệu thực tế phát sinh sẽ ảnh hưởng đến các quyết định của nhà quản trị khi sử dụng các thông tin đó. Trong khi đó, nhà quản trị trong doanh nghiệp rất cần các thông tin chi phí phục vụ cho quá trình quản lý điều hành, ra quyết định kinh doanh và xây dựng các chiến lược kinh doanh giúp doanh nghiệp đứng vững trong thị trường cạnh tranh gay gắt như hiện nay. Việc vận dụng KTQTCP trong các DN ngành KTCBKD đá xây dựng ở các tỉnh Đông Nam Bộ là cần thiết bởi vì vai trò của KTQTCP ngoài việc cung cấp thông tin chi phí lập báo cáo tài chính còn là cơ sở cung cấp thông tin cho việc ra quyết định và kiểm soát hoạt động sản xuất kinh doanh đối với các nhà quản trị. KTQTCP cung cấp thông tin cho nhà quản trị xây dựng kế hoạch, giúp quản lý và kiểm soát chi phí nhằm tối thiểu hóa chi phí và tối đa hóa lợi nhuận theo mục tiêu kinh doanh.

Ngoài ra, thông tin quản trị chi phí được cung cấp thông qua các báo cáo quản trị theo các trung tâm chi phí, giúp nhà quản trị đánh giá được thành quả hoạt động của từng bộ phận trong quá trình thực hiện mục tiêu chung của DN và ra các quyết định về giá bán, giá chuyển giao nội bộ và lựa chọn các phương án kinh doanh tối ưu (Hansen – Mowen, 2009). Do đó, việc nghiên cứu các nhân tố tác động đến việc vận dụng KTQTCP sẽ giúp cho các DN đá xây dựng một hệ thống KTQTCP hữu hiệu tập trung (LUAN.bo TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 4 vào chiến lược kinh doanh nhằm đảm bảo lợi nhuận ổn định và phát triển bền vững là cần thiết. Tại Việt Nam đã có nhiều đề tài nghiên cứu về việc vận dụng KTQTCP trong thời gian qua: Hoàng Thu Hiền (2017) với đề tài “Kế quản trị chi phí trong các doanh nghiệp chuyên kinh doanh nội dung số Việt Nam”; Lê Thị Hương (2017), luận án tiến sĩ “Hoàn thiện kế toán quản trị chi phí trong các công ty cổ phần xây lắp trên địa bàn Hà Nội”; Nguyễn Quốc Thắng (2011), nghiên cứu “Tổ chức kế toán quản trị chi phí, giá thành sản phẩm trong doanh nghiệp thuộc ngành giống cây trồng Việt Nam”. Nguyễn Thị Ngọc Lan (2012) nghiên cứu “Tổ chức kế toán quản trị chi phí vận tải hàng hóa trong các công ty vận tải đường bộ Việt Nam”.

Những nội dung nghiên cứu trên chủ yếu trình bày tổ chức KTQTCP cho từng ngành nghề cụ thể và hoàn thiện công tác tổ chức KTQTCP tại các đơn vị để việc vận dụng KTQTCP vào DN đạt hiệu quả. Riêng tác giả Nguyễn Hoản (2012) và Nguyễn Hải Hà (2016) nhận định quy định quy định pháp lý, nhận thức về KTQTCP của nhà quản trị DN, trình độ nhân viên kế toán có ảnh hưởng đến việc vận dụng KTQTCP vào trong các DN. Tuy nhiên, các tác giả chỉ nêu ra chứ chưa có kiểm định là các nhân tố có ảnh hưởng đến việc vận dụng KTQTCP trong DN hay không, họ nêu ra trong phần cơ sở lý thuyết và nội dung chính của các công trình cũng tập trung vào hoàn thiện tổ chức công tác KTQTCP tại DN. Từ thực trạng nghiên cứu công tác KTQTCP tại các đơn vị trong các ngành nghề, là cơ sở để các tác giả trình bày đưa ra các hàm ý quản trị nhằm tăng cường việc vận dụng KTQTCP tại DN phù hợp và hữu ích.

Đặc biệt, tác giả Đoàn Ngọc Phi Anh (2012) khi nghiên cứu về các nhân tố tác động kế toán quản trị chi phí chiến lược, tác giả đã nhận định và kiểm định thành công có 3 nhân tố tác động đến kế toán quản trị chi phi chiến lược như phân cấp quản lý, thành quả hoạt động, mức độ cạnh tranh. Xét về ngành KTCBKD đá xây dựng có liên quan đến vấn đề bảo vệ môi trường và nguồn tài nguyên, thì chưa có công trình nào nghiên cứu về lĩnh vực này nhằm giúp các DNKTCBKD đá xây dựng hoạt động sản xuất kinh doanh đạt hiệu quả kinh doanh và phát triển bền vững. Tác giả Lê Thị Tâm (2017, 17) nhận định về kiểm soát chi phí quản lý môi trường: “Quá trình thu thập, xử lý và cung cấp thông (LUAN.bo TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 5 tin chi phí môi trường cho nhà quản trị nội bộ nhằm gia tăng lợi ích kinh tế và cải thiện hiệu quả môi trường hướng tới mục tiêu phát triển bền vững”.