CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Cuộc chiến tranh biên giới giữa Ấn Độ và Trung Quốc vào năm 1962 để lại những hệ lụy to lớn không chỉ với hai nước mà với cả thế giới. Vì thế, sự kiện này càng thôi thúc các nhà khoa học đi sâu nghiên cứu. Hàng trăm công trình ở nhiều cấp độ, từ những bài viết đến những luận văn, luận án hay cả những cuốn sách chuyên khảo đã ra đời ngay sau khi chiến tranh biên giới Trung Quốc - Ấn Độ xảy ra năm 1962 và trong suốt hơn 60 năm qua các công trình vẫn tiếp tục được công bố.
Nghiên cứu về các nhân tố quốc tế trong cuộc chiến tranh biên giới Trung Quốc - Ấn Độ năm 1962, chúng tôi đã tiếp cận một nguồn sử liệu rất phong phú. Do có nhiều tác phẩm vừa bàn về cuộc chiến tranh biên giới Trung Quốc – Ấn Độ năm 1962, vừa bàn về các nhân tố quốc tế với cuộc chiến tranh này, chúng tôi chọn cách phân chia các tác phẩm theo nghiên cứu ở trong và ngoài nước theo tiến trình thời gian xuất bản.Trong khuôn khổ luận án cũng như những tài liệu chưa tiếp cận được hết, chúng tôiphân tích một số công trình tiêu biểu sau đây. Các công trình nghiên cứu của học giả nước ngoài 1. Các học giả Ấn Độ Các học giả Ấn Độ đã dành nhiều thời gian và công sức tìm hiểu cuộc chiến tranh với Trung Quốc năm 1962 và công bố rất nhiều công trình khoa học.
Có thể điểm qua một số tác giả với các công trình tiêu biểu sau: Trong cuốn “History of the conflict with China, 1962” (Lịch sử cuộc xung đột với Trung Quốc năm 1962), History Division Ministry of Defence Government of India, New Delhi, 1992 của P. Athale,các tác giả cho rằng ngay từ khi Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa ra đời, Đảng Cộng sản Trung Quốcluôn mong muốn mở rộng lãnh thổ xuống phía namvì phía bắc bị chặn bởi Liên Xô.Để thực hiện dã tâm này, năm 1950, Trung Quốc đã sáp nhập Tây Tạng vào lãnh thổ của mình, xây dựng đường nối Tân Cương với Tây Tạng chạy qua Aksai Chin, quân đội Trung Quốc liên tiếp xâm lấn lãnh thổ Ấn Độ. Các tác giảcũng trình bày khá chi tiết so sánh lực lượng, diễn biến tại từng vị trí. Các tác giả cũng phân tíchmột số phản 8 ứng,các khoản viện trợ quân sự và hợp tác quốc phònggiữa Mỹ và phương Tây với Ấn Độ; sự chuyển biến về lập trường của Liên Xô từ ủng hộ Trung Quốc sang ủng hộ Ấn Độ.
Dalal trong Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Khoa học và Nghệ thuật quân sự được bảo vệ vào năm 1993 tại Đại học Madras với tiêu đề “China – India Disputes: India’s Current Option” (Tranh chấp Trung Quốc – Ấn Độ: Các lựa chọn hiện tại của Ấn Độ) đã nghiên cứu khá kĩ lịch sử tranh chấp lãnh thổ Ấn Độ - Trung Quốc, đặc biệt là cuộc chiến tranh biên giới năm 1962 và những lựa chọn để giải quyết tranh chấp giữa hai nước. Tác giả đã cung cấp nhiều thông tin về quan điểm của Ấn Độ liên quan đến tranh chấp biên giới, lãnh thổ giữa Trung Quốc và Ấn Độ. Trong bài “India-China Relations in the Post-Cold War Era” (Quan hệ Ấn Độ-Trung Quốc trong thời kìsau Chiến tranh lạnh), đăng trên Asian Survey, Vol 34, No.3, March 1994,Surjit Mansingh cho rằng Ấn Độ có đầy đủ chứng cứ về các vùng đất tranh chấp; Trung Quốc đã gây ra cuộc chiến tranh biên giới với Ấn Độ năm 1962; Trung Quốc đã phản bội tình hữu nghị mà J. Nehru đã giúp đỡ trong những năm 1950, đặc biệt là việc Ấn Độ vận động để Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa trở thành trong 5 nước thường trực Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc.
Cuốn “Essays in frontier history: India, China, and the disputed border”(Tuyển tập về Lịch sử Biên giới: Ấn Độ, Trung Quốcvà tranh chấp biên giới)do Parshotam Mehra chủ biên (2007), cho rằng Ấn Độ và Trung Quốc có một cuộc chiến tranh tàn bạo, cay đắng và tốn kém dọc theo dãy Himalaya năm 1962. Cuộc chiến này là nguyên nhân của sự thay đổi căn bản trong chính sách quốc phòng của Ấn Độ theo chiều hướng hiện đại hóa. Cuốn sách cũng cho thấy, kể từ 1980 trở đi Ấn Độ và Trung Quốc có những hoạt động để giải quyết tranh chấp lãnh thổ, cải thiện quan hệ song phương và đã có những tiến bộ nhất định. Tuy nhiên, hai nước chưa thể đạt được thỏa thuận phân định biên giới do còn nhiều bất đồng.
Ấn Độ kiên quyết từ chối công nhận lãnh thổ Trung Quốc tuyên bố ở Arunachal Pradesh. Ngược lại, Trung Quốc cũng không cần phải vội vã giải quyết tranh chấp với Ấn Độ. 9 Trong cuốn “India–China Relations: The Border Issue and Beyond” (Quan hệ Ấn Độ - Trung Quốc: Vấn đề biên giới và hơn nữa), hai học giả Mohan Guruswamy và Zorawar Daulet Singh đã phân tích nguồn gốc và nhận thức tranh chấp biên giới, lãnh thổ giữa Ấn Độ và Trung Quốc theo tiến trình lịch sử dưới góc nhìn hiện đại khi Trung Quốc và Ấn Độ đều là những cường quốc đang nổi. Theo các tác giả, Trung Quốc và Ấn Độ lao vào cuộc chiến tranh biên giới năm 1962 là do chưa thấu hiểu về tâm lý và chiến lược biên giới của nhau.
Sau cuộc chiến này, Ấn Độ đã phát triển mạnh cơ sở hạ tầng để có thể chống lại những hoạt động của Trung Quốc. Trong khi đó, Trung Quốc đầu tư quy mô lớn vào Tây Tạng. Các tác giả cũng cho rằng, quan hệ Trung Quốc – Ấn Độ hiện nay được cải thiện khá nhiều do gia tăng nhu cầu quan hệ kinh tế, thương mại và sự hợp tác tại các diễn đàn quốc tế của hai nước nhưng tranh chấp lãnh thổ vẫn chưa thể giải quyết. Bhutani trong bài viết “Sino-Indian War, 1962 and the Role of Great Powers” (Chiến tranh Trung Quốc -Ấn Độnăm 1962 và vai trò của các cường quốc) đăng trên Journal of Defence Studies, Vol-6, Issue-4.pp- 109-124, 2012, cho rằng, nguyên nhân xung đột, chiến tranh Trung Quốc – Ấn Độ là do nhận thức và hành động của cả Ấn Độ và Trung Quốc.
Theo tác giả, Trung Quốc cho rằng Ấn Độ tìm cách can thiệp và ủng hộ lực lượng nổi dậy ở Tây Tạng năm 1959, tố cáo Ấn Độlo sợsự thay đổi chính trịở Tây Tạngvà cố gắng giữTây Tạng như làmộtvùng đệm giữa Ấn Độ và Trung Quốc, Ấn Độphải chịu trách nhiệm đối vớicuộc nổi dậy củaTây Tạngvào năm 1959vàẤn Độ thực hiện “Chính sách Tiến lên phía trước” càng đẩy quan hệ hai nước căng thẳng hơn. Tác giả cũngphân tích sự chuyển biến trong phản ứng ngoại giao, viện trợ quân sự của Anh và Mỹ cho Ấn Độ, sự thay đổi trong quan điểm của Liên Xô đối với xung đột và chiến tranh Trung Quốc – Ấn Độ. Cuốn “China’s India War 1962 looking back to see the future” (Cuộc chiến tranh với Ấn Độ của Trung Quốc năm 1962: Nhìn lại để hướng tới tương lai), của Jasjit Singh, tập hợp các bài viết của nhiều học giả Ấn Độ.Tác giả Jasjit Singh trong bài “China’sIndia war: Causes of the war” (Cuộc chiến tranh với Ấn Độ của Trung Quốc: Nguyên nhân chiến tranh) cho rằng, những nguyên nhân chính dẫn đến chiến 10 tranh Trung Quốc – Ấn Độ 1962, đó là: Thứ nhất,Tây Tạng – sự phát triển bên trong và xung quanh Tây Tạng từ năm 1950.Thứ hai, tranh chấp biên giới, lãnh thổ, sự thất bại của đàm phán vào tháng 3/1961.Thứ ba, vai trò lãnh đạo và nhân cách của Mao Trạch Đông, chính sách tham vọngvà hành động của Trung Quốc.Thứ tư, chính sách và hành động của Ấn Độ.Sujit Dutta trong bài “Mao, the Cold War and the War against India” (Mao, Chiến tranh lạnh và cuộc chiến chống lại Ấn Độ)cho rằng,Mao Trạch Đônglà người có vai trò chính trong việc ra quyết định tại Trung Quốc và việc ông thực hiện một cuộc chiến chống cánh tả cực đoan và chủ nghĩa dân tộc trong thời kỳ 1957 – 1970 ở Trung Quốc là nguyên nhân quan trọng cho việc quyết định tấn công Ấn Độ.Bài viết “Sino-Indian War of 1962: US Perception and Response” (Chiến tranh Trung Quốc – Ấn Độ năm 1962: Nhận thức và phản ứng của Mỹ) của Chintamani Mahapatra cung cấp nhiều thông tin về những nhận thức, phản ứng và các khoản viện trợ của Mỹ cho Ấn Độ. Trong bài viết “Sino-Indian War of 1962” đăngtrên Indian Historical Review 44, 2017 (2), tr 285–312, PK Chakravorty cho rằng nguyên nhân cuộc chiến tranh biên giới Trung Quốc - Ấn Độ năm 1962 gồm vấn đề Tây Tạng; tranh chấp biên giới Ấn Độ - Trung Quốc; tham vọng cũng như các chính sách, hành động và tính cách của Mao Trạch Đông; chính sách và hành động của Ấn Độ.
Từ việc phân tích các công trình của các học giả Ấn Độ, có thể rút ra quan điểm chung cho rằng, nguyên nhân chủ yếu củacuộc chiến tranh biên giới Trung Quốc - Ấn Độcó nguyên nhân chủ yếu là do chính sách bành trướng của Trung Quốc, nhất là vai trò cá nhân của Mao Trạch Đông. Bên cạnh đó, do chính sách không dứt khoát của Ấn Độ đối với Tây Tạng cũng là một yếu tố gây mâu thuẫn với Trung Quốc. Một số rất ít học giả có điểm qua một cách sơ lược nhưng không đánh giá mức độ tác động của các phản ứng của Mỹ, Liên Xô và Đồng minh đến toàn bộcuộc chiến tranh biên giới Trung Quốc - Ấn Độ năm 1962. Các học giả Trung Quốc Rất nhiều học giả Trung Quốc nghiên cứu, tìm hiểu về tranh chấp lãnh thổ với Ấn Độ, có thể kể tới một số học giả sau: 11 Trong bài viết “Historical background of the Sino-Indian border problem and the 1962 Sino-Indian border war” (Bối cảnh lịch sử của vấn đề biên giới Trung Quốc-Ấn Độ và cuộc chiến tranh biên giới Trung Quốc -Ấn Độ năm 1962), in trong Ya tai ziliao (Asia Pacific materials),Số.
1, 18/3/1989, Wang Hongwei cho rằng,Ấn Độ hỗ trợ quân nổi dậyTây Tạng vào năm 1959; huấn luyện quân sự chophiến quânTây Tạngvà cho phép họthực hiện các hoạt động chống Trung Quốctrên lãnh thổ Ấn Độ. Bên cạnh đó, Ấn Độcòn tiếnvàolãnh thổ Trung Quốc. Đó là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến Trung Quốc tấn công Ấn Độ vào năm 1962. Cuốn “History of the Sino-India border self defensive war” (Lịch sử cuộc chiến tranh phòng thủ tự vệ biên giới Trung Quốc -Ấn Độ), của Zhong Yin Bianjiang Ziwei Fanji Zuozhanshi.
Đây là một công trình khá đồ sộ đề cập tới hầu hết các vấn đề của cuộc chiến tranh biên giới Trung Quốc - Ấn Độ năm 1962 từ nguyên nhân, diễn biến đến sự can dự của các nước lớn.
