Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến dự định khởi sự kinh doanh của sinh viên tại Quảng Ngãi

Luận án phân tích các yếu tố tác động đến ý định khởi nghiệp của sinh viên đại học tại Quảng Ngãi, cung cấp cái nhìn sâu sắc về khởi sự kinh doanh.

• Trường học: Đại học Quảng Ngãi
• Chuyên ngành: Kinh tế - Quản trị kinh doanh
• Đề tài: Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Khởi Sự Kinh Doanh Của Sinh Viên Đại Học Quảng Ngãi
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Quảng Ngãi

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN DỰ ĐỊNH KHỞI SỰ KINH DOANH
• 1.1. Tổng quan các nghiên cứu ở nước ngoài và trong nước về nhân tố ảnh hưởng đến dự định khởi sự kinh doanh
• 1.2. Tổng quan các nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.3. Tổng quan công trình nghiên cứu của các tác giả trong nước
• 1.4. Đánh giá chung về tổng quan tình hình nghiên cứu và khoảng trống nghiên cứu
• 1.5. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ DỰ ĐỊNH KHỞI SỰ KINH DOANH, MÔ HÌNH VÀ GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở lý luận về dự định khởi sự kinh doanh
• 2.2. Khởi sự kinh doanh
• 2.3. Dự định khởi sự kinh doanh
• 2.4. Các nhân tố ảnh hưởng đến dự định khởi sự kinh doanh của sinh viên
• 2.5. Đề xuất mô hình và giả thuyết nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến dự định khởi sự kinh doanh của sinh viên. Mô hình nghiên cứu
• 2.6. Giả thuyết nghiên cứu
• 2.7. Kinh nghiệm thúc đẩy tinh thần khởi sự kinh doanh của sinh viên tại các trường đại học trên thế giới
• 2.7.1. Kinh nghiệm tại các trường đại học của Mỹ
• 2.7.2. Kinh nghiệm tại các trường đại học của Phần Lan
• 2.7.3. Kinh nghiệm tại các trường đại học của Đức
• 2.7.4. Kinh nghiệm tại các trường đại học của Đài Loan
• 2.8. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Quy trình nghiên cứu
• 3.2. Nghiên cứu sơ bộ
• 3.3. Xây dựng phiếu điều tra (bảng hỏi)
• 3.4. Nghiên cứu định tính và định lượng sơ bộ
• 3.5. Kết quả nghiên cứu sơ bộ
• 3.6. Nghiên cứu định lượng chính thức
• 3.7. Thu thập dữ liệu
• 3.8. Phương pháp xử lý dữ liệu
• 3.9. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: PHÂN TÍCH CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN DỰ ĐỊNH KHỞI SỰ KINH DOANH CỦA SINH VIÊN CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHU VỰC TỈNH QUẢNG NGÃI
• 4.1. Tình hình về xây dựng và phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp trên địa bàn tỉnh Quảng Ngãi trong thời gian qua
• 4.2. Phân tích thực trạng về các nhân tố ảnh hưởng đến dự định khởi sự kinh doanh của sinh viên các trường Đại học khu vực tỉnh Quảng Ngãi
• 4.3. Kiểm định độ tin cậy của thang đo và phân tích nhân tố khám phá ảnh hưởng đến dự định khởi sự kinh doanh của sinh viên
• 4.3.1. Kiểm định độ tin cậy của thang đo bằng Cronbach’s alpha
• 4.3.2. Phân tích nhân tố khám phá EFA (Exploratory Factor Analysis)
• 4.4. Kiểm định mô hình và giả thuyết nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến dự định khởi sự kinh doanh của sinh viên các trường Đại học khu vực tỉnh Quảng Ngãi
• 4.4.1. Kiểm định mối quan hệ giữa các biến (hệ số tương quan Pearson)
• 4.4.2. Phân tích hồi quy tuyến tính bội
• 4.4.3. Kiểm định các giả thuyết của mô hình
• 4.5. Kiểm định sự khác biệt trong dự định khởi sự kinh doanh của sinh viên theo một số đặc điểm riêng
• 4.5.1. Kiểm định sự khác biệt theo “Giới tính” của sinh viên
• 4.5.2. Kiểm định sự khác biệt theo “Ngành học” của sinh viên
• 4.5.3. Kiểm định sự khác biệt theo “Năm học”
• 4.5.4. Kiểm định sự khác biệt theo “Nghề nghiệp của bố và/hoặc mẹ”
• 4.6. Thảo luận kết quả của mô hình nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến dự định khởi sự kinh doanh của sinh viên các trường Đại học khu vực tỉnh Quảng Ngãi
• 4.7. TIỂU KẾT CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY DỰ ĐỊNH KHỞI SỰ KINH DOANH CỦA SINH VIÊN CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHU VỰC TỈNH QUẢNG NGÃI
• 5.1. Quan điểm, định hướng của Đảng và Nhà nước về việc khuyến khích tinh thần và thúc đẩy hoạt động khởi sự kinh doanh
• 5.2. Quan điểm của tác giả về định hướng thúc đẩy tinh thần, dự định khởi sự kinh doanh trong sinh viên
• 5.3. Một số giải pháp nâng cao nhận thức và thúc đẩy tinh thần khởi sự kinh doanh của sinh viên các trường Đại học khu vực tỉnh Quảng Ngãi
• 5.3.1. Nhóm giải pháp đối với bản thân sinh viên
• 5.3.2. Nhóm giải pháp đối với các trường đại học
• 5.3.3. Đề xuất, kiến nghị đối với chính phủ và chính quyền địa phương
• 5.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 5
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ, BIỂU ĐỒ

Tóm tắt

I. Tổng quan nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến dự định khởi sự kinh doanh

Nghiên cứu về khởi nghiệp đã thu hút sự quan tâm lớn từ các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước. Các nghiên cứu này chỉ ra rằng có nhiều nhân tố ảnh hưởng đến dự định khởi sự kinh doanh của sinh viên, bao gồm yếu tố cá nhân, môi trường và giáo dục. Tại Việt Nam, các nghiên cứu về khởi sự kinh doanh của sinh viên còn hạn chế, đặc biệt là ở khu vực tỉnh Quảng Ngãi. Việc tổng quan các nghiên cứu trước đây giúp xác định khoảng trống trong nghiên cứu và tạo cơ sở cho việc phát triển các giả thuyết nghiên cứu. Theo Luthje và Franke (2003), các trường đại học đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển ý tưởng kinh doanh. Điều này cho thấy sự cần thiết phải nghiên cứu sâu hơn về các nhân tố ảnh hưởng đến dự định khởi sự kinh doanh của sinh viên tại các trường đại học ở Quảng Ngãi.

1.1 Tổng quan các nghiên cứu ở nước ngoài

Nhiều nghiên cứu quốc tế đã chỉ ra rằng thái độ và nhận thức về khởi nghiệp có ảnh hưởng lớn đến dự định khởi sự kinh doanh. Các nghiên cứu này thường tập trung vào các yếu tố như cơ hội kinh doanh, kỹ năng kinh doanh, và hỗ trợ từ môi trường. Ví dụ, nghiên cứu của Linan (2004) cho thấy rằng cơ hội kinh doanh và hỗ trợ từ gia đình có tác động tích cực đến dự định khởi sự kinh doanh. Những kết quả này có thể được áp dụng để phát triển các chương trình giáo dục khởi nghiệp tại Việt Nam, đặc biệt là cho sinh viên ở Quảng Ngãi.

1.2 Tổng quan công trình nghiên cứu của các tác giả trong nước

Tại Việt Nam, các nghiên cứu về khởi sự kinh doanh của sinh viên còn khá mới mẻ. Một số tác giả đã chỉ ra rằng môi trường giáo dục và hỗ trợ từ nhà trường có ảnh hưởng lớn đến dự định khởi sự kinh doanh. Tuy nhiên, các nghiên cứu này thường chỉ tập trung vào một số khía cạnh nhất định mà chưa có sự tổng hợp toàn diện. Việc nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến dự định khởi sự kinh doanh của sinh viên tại Quảng Ngãi sẽ giúp làm rõ hơn về bối cảnh và điều kiện cụ thể của khu vực này.

II. Cơ sở lý luận và thực tiễn về dự định khởi sự kinh doanh

Cơ sở lý luận về dự định khởi sự kinh doanh được xây dựng dựa trên các mô hình lý thuyết như Thuyết hành vi hoạch định (TPB) và Thuyết hành động hợp lý (TRA). Những mô hình này nhấn mạnh vai trò của thái độ, nhận thức kiểm soát hành vi và chuẩn mực chủ quan trong việc hình thành dự định khởi sự kinh doanh. Các nghiên cứu thực tiễn cho thấy rằng sinh viên có thái độ tích cực đối với khởi nghiệp thường có xu hướng cao hơn trong việc thực hiện khởi sự kinh doanh. Điều này cho thấy sự cần thiết phải phát triển các chương trình giáo dục nhằm nâng cao kỹ năng kinh doanh và nhận thức cho sinh viên.

2.1 Khởi sự kinh doanh

Khởi sự kinh doanh không chỉ là việc thành lập doanh nghiệp mà còn là quá trình hình thành ý tưởng và thực hiện nó. Khởi nghiệp là một hành trình đầy thách thức, đòi hỏi người khởi nghiệp phải có kỹ năng và kiến thức nhất định. Các yếu tố như cơ hội kinh doanh, hỗ trợ từ gia đình và môi trường kinh doanh có thể ảnh hưởng đến quyết định khởi sự của sinh viên. Việc hiểu rõ về khởi sự kinh doanh sẽ giúp sinh viên tự tin hơn trong việc thực hiện ý tưởng của mình.

2.2 Các nhân tố ảnh hưởng đến dự định khởi sự kinh doanh của sinh viên

Nhiều nhân tố ảnh hưởng đến dự định khởi sự kinh doanh của sinh viên, bao gồm thái độ, nhận thức kiểm soát hành vi, và hỗ trợ từ môi trường. Các nghiên cứu cho thấy rằng sinh viên có thái độ tích cực đối với khởi nghiệp thường có xu hướng cao hơn trong việc thực hiện khởi sự kinh doanh. Hơn nữa, hỗ trợ từ nhà trường và các chương trình giáo dục cũng đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy tinh thần khởi nghiệp của sinh viên.

III. Thiết kế nghiên cứu

Quy trình nghiên cứu được thiết kế để khám phá và đo lường các nhân tố ảnh hưởng đến dự định khởi sự kinh doanh của sinh viên. Nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính và định lượng để thu thập dữ liệu từ sinh viên tại các trường đại học ở Quảng Ngãi. Việc xây dựng phiếu điều tra và thực hiện nghiên cứu sơ bộ giúp xác định các biến quan sát và kiểm tra tính phù hợp của mô hình nghiên cứu. Kết quả từ nghiên cứu sơ bộ sẽ được sử dụng để điều chỉnh và hoàn thiện mô hình trước khi tiến hành nghiên cứu chính thức.

3.1 Quy trình nghiên cứu

Quy trình nghiên cứu bao gồm các bước từ việc xác định vấn đề nghiên cứu, xây dựng mô hình lý thuyết, đến việc thu thập và phân tích dữ liệu. Các phương pháp nghiên cứu được sử dụng bao gồm phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm và khảo sát định lượng. Việc áp dụng các phương pháp này giúp đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy của kết quả nghiên cứu. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp thông tin quý giá cho việc phát triển các chương trình giáo dục khởi nghiệp tại các trường đại học.

3.2 Nghiên cứu sơ bộ

Nghiên cứu sơ bộ được thực hiện để xác định các nhân tố ảnh hưởng đến dự định khởi sự kinh doanh của sinh viên. Qua việc phỏng vấn và thảo luận nhóm, các yếu tố như thái độ, nhận thức kiểm soát hành vi, và hỗ trợ từ môi trường đã được xác định là những yếu tố quan trọng. Kết quả từ nghiên cứu sơ bộ sẽ giúp điều chỉnh các biến quan sát và xây dựng mô hình nghiên cứu chính thức.

IV. Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến dự định khởi sự kinh doanh của sinh viên

Phân tích thực trạng về các nhân tố ảnh hưởng đến dự định khởi sự kinh doanh của sinh viên cho thấy rằng có sự khác biệt rõ rệt giữa các nhóm sinh viên. Các yếu tố như giới tính, ngành học, và năm học có ảnh hưởng đến dự định khởi sự kinh doanh. Việc kiểm định độ tin cậy của thang đo và phân tích nhân tố khám phá giúp xác định các yếu tố chính tác động đến dự định khởi sự kinh doanh. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp thông tin hữu ích cho việc phát triển các chương trình giáo dục khởi nghiệp tại các trường đại học.

4.1 Tình hình về xây dựng và phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp

Hệ sinh thái khởi nghiệp tại Quảng Ngãi đang trong quá trình phát triển. Tuy nhiên, còn nhiều thách thức cần vượt qua để tạo ra môi trường thuận lợi cho khởi sự kinh doanh. Việc xây dựng các chương trình hỗ trợ và khuyến khích sinh viên tham gia vào khởi nghiệp là rất cần thiết. Các tổ chức, doanh nghiệp và nhà trường cần hợp tác chặt chẽ để tạo ra một hệ sinh thái khởi nghiệp bền vững.

4.2 Phân tích thực trạng về các nhân tố ảnh hưởng

Phân tích thực trạng cho thấy rằng thái độ và nhận thức của sinh viên về khởi nghiệp có ảnh hưởng lớn đến dự định khởi sự kinh doanh. Các yếu tố như hỗ trợ từ gia đình và môi trường giáo dục cũng đóng vai trò quan trọng. Việc hiểu rõ về các nhân tố ảnh hưởng sẽ giúp các trường đại học xây dựng các chương trình giáo dục phù hợp nhằm nâng cao tinh thần khởi nghiệp của sinh viên.

V. Định hướng và giải pháp thúc đẩy dự định khởi sự kinh doanh của sinh viên

Để thúc đẩy dự định khởi sự kinh doanh của sinh viên, cần có các giải pháp đồng bộ từ phía nhà trường, chính phủ và các tổ chức xã hội. Các chương trình giáo dục khởi nghiệp cần được thiết kế bài bản và phù hợp với nhu cầu thực tế của sinh viên. Hỗ trợ từ các tổ chức, doanh nghiệp cũng rất quan trọng trong việc tạo ra cơ hội cho sinh viên thực hành và trải nghiệm thực tế. Việc nâng cao nhận thức và tinh thần khởi nghiệp trong sinh viên sẽ góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế của tỉnh Quảng Ngãi.

5.1 Quan điểm định hướng của Đảng và Nhà nước

Đảng và Nhà nước đã có nhiều chính sách khuyến khích khởi sự kinh doanh. Các chương trình hỗ trợ cho sinh viên khởi nghiệp cần được triển khai mạnh mẽ hơn để tạo điều kiện cho sinh viên thực hiện ý tưởng kinh doanh của mình. Việc tạo ra một môi trường thuận lợi cho khởi nghiệp sẽ giúp nâng cao tỷ lệ thành công của các doanh nghiệp mới.

5.2 Một số giải pháp nâng cao nhận thức

Các giải pháp nâng cao nhận thức về khởi nghiệp cần được thực hiện đồng bộ. Các trường đại học cần tổ chức các buổi hội thảo, tọa đàm về khởi nghiệp để sinh viên có cơ hội giao lưu, học hỏi. Hơn nữa, việc kết nối giữa sinh viên và các doanh nhân thành đạt sẽ giúp sinh viên có thêm động lực và cảm hứng trong việc thực hiện khởi sự kinh doanh.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Khởi sự kinh doanh (KSKD) đóng vai trò động lực cốt lõi thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, đổi mới sáng tạo và giải quyết việc làm. Tại Việt Nam, khu vực doanh nghiệp tư nhân đóng góp gần 50% GDP và thu hút khoảng 90% lực lượng lao động mới hàng năm. Tuy nhiên, theo Báo cáo Chỉ số Khởi nghiệp Toàn cầu (GEM), dù tỷ lệ người trưởng thành có ý định KSKD tăng từ 18,2% (2014) lên 25% (2017), chỉ số này vẫn thấp hơn mức trung bình 30,3% của các nền kinh tế phát triển dựa trên nguồn lực (Việt Nam xếp thứ 19/54 nền kinh tế). Đồng thời, Báo cáo Kinh tế vĩ mô của VEPR (2018) chỉ ra nghịch lý: cả nước có 131.275 doanh nghiệp thành lập mới (+3,5%), nhưng có tới 99.885 doanh nghiệp tạm ngừng hoạt động (+51%), khiến "mục tiêu 1 triệu doanh nghiệp trong năm 2020 là vô cùng khó khăn và thậm chí có thể không đạt được, khi hiện nay Việt Nam mới chỉ có khoảng 600" nghìn doanh nghiệp. Đáng chú ý, tính đến cuối năm 2017, cả nước ghi nhận khoảng 215.000 cử nhân đại học trở lên thất nghiệp. Tại địa bàn tỉnh Quảng Ngãi, tốc độ phát triển doanh nghiệp năm 2016 thuộc nhóm thấp nhất cả nước, trong khi số lượng giải thể lên tới 285 doanh nghiệp (+154,5% so với 2015).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm nằm ở việc phần lớn các công trình lý thuyết dự định hành vi tập trung vào các nền kinh tế phát triển hoặc các trung tâm kinh tế lớn (Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Cần Thơ), thiếu vắng các nghiên cứu tích hợp đồng thời ba trụ cột: đặc điểm cá nhân, giáo dục định hướng kinh doanh và môi trường khởi nghiệp đặc thù tại các địa phương đang phát triển ở miền Trung. Luận án xác lập mục tiêu giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu (RQ) và kiểm định 7 giả thuyết chính:

• RQ1: Những nhân tố nào cấu thành và tác động đến dự định KSKD của sinh viên các trường đại học tại tỉnh Quảng Ngãi?
• RQ2: Mức độ tác động tương đối của từng nhân tố lý thuyết và thực tiễn đến dự định KSKD ra sao?
• RQ3: Có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về dự định KSKD theo các biến nhân khẩu học (giới tính, ngành học, năm học, nghề nghiệp phụ huynh) hay không?
• RQ4: Những hàm ý chính sách và giải pháp thực thi nào giúp chuyển hóa nhận thức thành hành vi khởi nghiệp thực tế?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu tập trung kiểm định tác động thuận chiều của: H1 (Đặc điểm tính cách), H2 (Thái độ đối với hành vi kinh doanh), H3 (Ý kiến người xung quanh / Chuẩn chủ quan), H4 (Nhận thức kiểm soát hành vi), H5 (Giáo dục kinh doanh), H6 (Địa vị xã hội của chủ doanh nghiệp) và H7 (Nguồn vốn). Khung lý thuyết tích hợp Thuyết hành vi hoạch định (TPB - Ajzen, 1991), Mô hình sự kiện khởi nghiệp (SEE - Shapero & Sokol, 1982) và Mô hình cấu trúc dự định (Luthje & Franke, 2003). Về phạm vi, nghiên cứu triển khai từ tháng 06/2016 đến tháng 06/2019, trong đó khảo sát sơ bộ (n=150) và khảo sát chính thức diện rộng thực hiện từ tháng 01/2018 đến tháng 05/2018 trên đối tượng sinh viên từ năm 1 đến năm 4 thuộc hai khối ngành then chốt: Kinh tế - Quản trị kinh doanh và Kỹ thuật - Công nghệ.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về dự định khởi sự kinh doanh phân tách thành 4 dòng nghiên cứu chính:

Dòng thứ nhất tập trung vào đặc điểm cá nhân và tâm lý học hành vi. Dựa trên TPB của Ajzen (1991), Autio và cộng sự (2001) tiến hành khảo sát quy mô lớn 3.445 sinh viên kỹ thuật tại Bắc Âu và Mỹ (Phần Lan, Thụy Điển, Hoa Kỳ, Anh), chứng minh nhận thức kiểm soát hành vi (PBC) là yếu tố quyết định mạnh nhất. Tuy nhiên, các tranh biện học thuật nảy sinh xung quanh biến chuẩn chủ quan (Subjective Norm): Wu và Wu (2008), Boissin và cộng sự (2009) khi so sánh thị trường Mỹ và Pháp đều phát hiện chuẩn chủ quan không có ý nghĩa thống kê. Nghiên cứu của Wenjun Wang và cộng sự (2011) so sánh 399 sinh viên tại Trung Quốc và Mỹ cho thấy nền tảng kinh doanh gia đình và kinh nghiệm làm việc có cơ chế tác động dị biệt giữa các nền văn hóa. Về khía cạnh giới tính, tồn tại xung đột rõ rệt: trong khi Sullivan và Meek (2012), Zhang và cộng sự (2009) cho rằng nữ giới có ý định cao hơn, thì Nicolaou và Shane (2010) kết luận không có sự khác biệt, còn Maes và cộng sự (2014) lại khẳng định ý định khởi nghiệp của nữ thấp hơn nam do thái độ và kiểm soát hành vi yếu hơn.

Dòng thứ hai nhấn mạnh vai trò của giáo dục khởi nghiệp. Linan (2004) tích hợp mô hình SEE và TPB để chứng minh kiến thức kinh doanh tác động trực tiếp và gián tiếp đến dự định thông qua thái độ và tính khả thi. Karali (2013) tại Hà Lan xác nhận chương trình giáo dục kinh doanh thúc đẩy mạnh mẽ ý định khởi nghiệp. Ngược lại, Susan (2008) và Taatila & Down (2012) chỉ ra mối liên kết này có thể rất yếu hoặc mâu thuẫn tùy thuộc vào mức độ va chạm thực tế (Kuckertz & Wagner, 2010).

Dòng thứ ba và thứ tư xem xét các nhân tố môi trường (Perera và cộng sự, 2011 tại Sri Lanka; Pruett và cộng sự, 2009; Pablo-Lerchundi và cộng sự, 2015) và mô hình tích hợp đa chiều (Zain và cộng sự, 2010 tại Malaysia; Azhar và cộng sự, 2010 tại Pakistan; Adekiya & Ibrahim, 2016 tại Nigeria).

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Phạm Thành Công (2010), Bùi Huỳnh Tuấn Duy và cộng sự (2011) dựa trên mô hình E-Scan chỉ giải thích được từ 36% đến 54,2% biến thiên; Hoàng Thị Phương Thảo và Bùi Thị Thanh Chi (2013) giới hạn ở học viên MBA; Phan Anh Tú và Giang Thị Cẩm Tiên (2015), Nguyễn Quốc Nghi và cộng sự (2016) tập trung vào sinh viên QTKD tại Cần Thơ; Phan Anh Tú và Trần Quốc Huy (2017) khảo sát 166 sinh viên kỹ thuật ĐH Kỹ thuật - Công nghệ Cần Thơ (R² = 43,2%); Nguyễn Hải Quang và Cao Nguyễn Trung Cường (2017) khảo sát 361 sinh viên ĐH Kinh tế - Luật (R² = 37%).

Định vị nghiên cứu: Luận án khắc phục hạn chế mẫu đơn ngành và quy mô nhỏ của các công trình trước, thiết lập khung phân tích toàn diện kết hợp đồng thời 3 nhóm nhân tố (Cá nhân, Giáo dục đại học, Môi trường kinh tế - xã hội địa phương) trên mẫu hỗn hợp đa ngành (Kinh tế và Kỹ thuật - Công nghệ theo khuyến nghị của Hynes, 1996) tại một địa bàn đặc thù của vùng kinh tế trọng điểm miền Trung.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và kiểm định giới hạn biên của ba lý thuyết nền tảng: Thuyết hành vi hoạch định (TPB - Ajzen, 1991), Mô hình sự kiện khởi nghiệp (SEE - Shapero & Sokol, 1982; Krueger và cộng sự, 2000) và Mô hình cấu trúc ngữ cảnh đại học của Luthje và Franke (2003).

Về mặt học thuật, "Khởi sự kinh doanh trong nghiên cứu này sẽ được hiểu là việc một cá nhân (một mình hoặc cùng người khác) dám chấp nhận rủi ro, tận dụng cơ hội thị trường một cách sáng tạo để tạo dựng một công việc kinh doanh mới nhằm tạo ra giá trị cho xã hội". Đóng góp đột phá của luận án nằm ở việc phát hiện sự suy giảm hiệu lực giải thích của biến "Chuẩn chủ quan / Ý kiến người xung quanh" trong bối cảnh văn hóa miền Trung Việt Nam. Trái ngược với các giả định truyền thống của TPB tại các xã hội tập thể phương Đông, kết quả thực nghiệm chứng minh áp lực quy chuẩn xã hội không chi phối trực tiếp đến ý chí dấn thân khởi nghiệp của sinh viên, mở ra hướng tiếp cận mới về tính tự chủ nhận thức và động lực nội tại trong môi trường kinh tế chuyển đổi.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích tích hợp 6 cấu phần độc lập tác động trực tiếp lên biến phụ thuộc "Dự định khởi sự kinh doanh":

1. Đặc điểm tính cách (tính sáng tạo, xu hướng chấp nhận rủi ro, năng lực kiểm soát bản thân, nhu cầu tự chủ).
2. Thái độ đối với hành vi kinh doanh (đánh giá tích cực về tính hấp dẫn và giá trị tự thân của hoạt động kinh doanh).
3. Nhận thức kiểm soát hành vi (đánh giá mức độ khả thi, năng lực tự thực thi và làm chủ quá trình khởi sự).
4. Giáo dục kinh doanh (vai trò truyền cảm hứng, cung cấp tri thức chuyên sâu và kết nối thực tiễn từ giảng đường).
5. Địa vị xã hội của chủ doanh nghiệp (sự ghi nhận, tôn vinh và uy tín của hình mẫu doanh nhân trong cộng đồng).
6. Nguồn vốn (khả năng tiếp cận tài chính, vốn mồi và nguồn lực khởi nghiệp).

Luận án phát triển mới các biến quan sát mang tính đo lường thực chất:

• Bổ sung vào thang đo "Giáo dục kinh doanh": Biến GD4 ("Môi trường học tập tại trường đã thực sự truyền cảm hứng cho tôi hình thành dự định khởi sự kinh doanh") và GD5 ("Các môn học ở trường đã thực sự giúp tôi hiểu được về môi trường kinh doanh thực tế"), nhằm đo lường chính xác hiệu ứng lan tỏa động lực ngoài tri thức hàn lâm thuần túy.
• Bổ sung vào thang đo "Dự định khởi sự kinh doanh": Biến DĐKN4 ("Tôi nỗ lực để bắt đầu khởi nghiệp ngay khi còn đang học tại trường") và DĐKN5 ("Nếu chưa thể khởi nghiệp khi còn đang học, tôi sẽ tiếp tục nỗ lực để bắt đầu khởi nghiệp sau khi tốt nghiệp ra trường"), phản ánh tính liên tục của dự định hành vi theo thời gian.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng triết lý thực chứng (positivism) với phương pháp tiếp cận diễn dịch (deductive approach). Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp kết hợp tuần tự (sequential mixed-methods design):

• Giai đoạn định tính: Tổ chức các phiên thảo luận nhóm tập trung (focus group discussions) và phỏng vấn sâu chuyên gia, giảng viên, sinh viên nhằm khám phá, điều chỉnh các biến quan sát cho phù hợp với bối cảnh văn hóa - kinh tế địa phương.
• Giai đoạn định lượng sơ bộ: Thực hiện khảo sát thử nghiệm trên mẫu quy mô n = 150 sinh viên để đánh giá sơ bộ độ giá trị và độ tin cậy của bảng hỏi.
• Giai đoạn định lượng chính thức: Thiết kế mẫu phân tầng theo tỷ lệ sinh viên hai khối ngành Kinh tế - Quản trị kinh doanh và Kỹ thuật - Công nghệ tại các trường đại học thuộc tỉnh Quảng Ngãi.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và kiểm soát dữ liệu tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn phương pháp luận:

• Công cụ thu thập: Bảng hỏi cấu trúc chuẩn hóa sử dụng thang đo Likert 5 điểm (1: Hoàn toàn không đồng ý đến 5: Hoàn toàn đồng ý).
• Chiến lược chọn mẫu: Kết hợp chọn mẫu phân tầng và ngẫu nhiên thuận tiện, đảm bảo đại diện sinh viên từ năm thứ 1 đến năm thứ 4.
• Kiểm định độ giá trị (Validity): Sử dụng giá trị nội dung (content validity) qua phỏng vấn sâu và giá trị hội tụ, giá trị phân biệt thông qua phân tích nhân tố khám phá EFA (KMO > 0.5, Bartlett’s test có p-value < 0.001, tổng phương sai trích > 50%, Eigenvalues > 1, hệ số tải Factor Loading > 0.5).
• Kiểm định độ tin cậy (Reliability): Hệ số Cronbach’s Alpha của tất cả các thang đo thành phần đều vượt ngưỡng 0.70; hệ số tương quan biến - tổng (Corrected Item-Total Correlation) đều đạt tiêu chuẩn > 0.30.

Data và phân tích

Phân tích dữ liệu thực hiện trên phần mềm IBM SPSS Statistics phiên bản 22.0 với chuỗi kỹ thuật thống kê đa biến:

1. Thống kê mô tả: Phân tích tần số, phần trăm, giá trị trung bình (Mean) và độ lệch chuẩn (Std. Deviation) của mẫu nghiên cứu.
2. Phân tích tương quan Pearson: Xác định mức độ liên kết tuyến tính giữa các biến độc lập và biến phụ thuộc, kiểm tra hiện tượng đa cộng tuyến sơ bộ (hệ số r < 0.8).
3. Hồi quy tuyến tính bội OLS: Đánh giá mức độ phù hợp mô hình thông qua R-squared, Adjusted R-squared, kiểm định F (ANOVA), kiểm định hiện tượng đa cộng tuyến qua hệ số VIF (Variance Inflation Factor < 2) và dung sai Tolerance, kiểm định tự tương quan qua đại lượng Durbin-Watson, kiểm tra phân phối chuẩn phần dư qua biểu đồ Histogram và Normal P-P Plot.
4. Kiểm định phi tham số và so sánh trung bình: Sử dụng Independent Samples T-Test và One-Way ANOVA (kèm kiểm định phương sai đồng nhất Levene) để phân tích sự khác biệt về dự định KSKD theo giới tính, ngành học, năm học và nghề nghiệp phụ huynh.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả phân tích định lượng thực nghiệm mang lại 5 phát hiện cốt lõi:

1. Tác động đa chiều của 6 nhân tố: Mô hình xác nhận 6 nhân tố có tác động tích cực, có ý nghĩa thống kê (p < 0.05) đến dự định KSKD của sinh viên, xếp theo cường độ tác động chuẩn hóa (Beta): "Thái độ đối với hành vi kinh doanh", "Nhận thức kiểm soát hành vi", "Đặc điểm tính cách", "Giáo dục kinh doanh", "Địa vị xã hội của chủ doanh nghiệp" và "Nguồn vốn".
2. Phát hiện đột phá phản trực giác (Counter-intuitive Finding): Nhân tố "Ý kiến người xung quanh / Chuẩn chủ quan" không có ý nghĩa thống kê (p > 0.05) trong việc giải thích dự định khởi nghiệp của sinh viên Quảng Ngãi. Điều này hoàn toàn tương phản với các kết quả nghiên cứu tại Cần Thơ (Phan Anh Tú & Giang Thị Cẩm Tiên, 2015), TP. Hồ Chí Minh (Nguyễn Hải Quang & Cao Nguyễn Trung Cường, 2017) hay Hà Nội. Phân tích định tính chỉ ra rằng sinh viên miền Trung chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của tư duy độc lập, tự chủ khi đứng trước các quyết định mang tính đột phá nghề nghiệp, ít bị chi phối bởi định kiến hoặc kỳ vọng từ người thân.
3. Vai trò quyết định của Giáo dục kinh doanh truyền cảm hứng: Đúng như luận điểm của Luthje và Franke (2003) rằng "Các trường đại học có tác động đến sự thành công trong hoạt động kinh doanh", hai biến quan sát bổ sung GD4 và GD5 khẳng định giáo dục đại học chỉ phát huy hiệu quả khi chuyển từ truyền thụ lý thuyết thuần túy sang truyền cảm hứng và cung cấp trải nghiệm thực tế.
4. Tính phân hóa theo nhân khẩu học: Kết quả kiểm định ANOVA và T-Test cho thấy có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về dự định KSKD theo ngành học (sinh viên khối Kinh tế - QTKD có xu hướng và điểm số dự định cao hơn khối Kỹ thuật - Công nghệ) và theo nghề nghiệp phụ huynh (sinh viên có cha mẹ làm kinh doanh/tự doanh có thái độ và nhận thức kiểm soát khởi nghiệp cao vượt trội so với sinh viên có cha mẹ làm việc trong khu vực công, tương đồng với phát hiện của Pablo-Lerchundi và cộng sự, 2015).
5. Khát vọng khởi nghiệp liên tục: Việc kiểm định thành công hai biến DĐKN4 và DĐKN5 chứng minh sinh viên duy trì tinh thần khởi sự ngay trong giai đoạn giảng đường và kiên định tiếp nối sau khi tốt nghiệp.

Implications đa chiều

• Đóng góp học thuật: Bổ sung bằng chứng thực nghiệm về tính tương đối của TPB trong bối cảnh các tỉnh đang phát triển thuộc nền kinh tế chuyển đổi; hoàn thiện thang đo đo lường tác động giáo dục đại học và dự định khởi nghiệp đa giai đoạn.
• Đổi mới phương pháp luận: Thiết lập khung quy trình nghiên cứu chuẩn hóa từ định tính khám phá đến định lượng khẳng định, có thể nhân rộng để khảo sát hệ sinh thái khởi nghiệp tại các tỉnh miền Trung và Tây Nguyên.
• Ứng dụng quản trị đại học: Tái cấu trúc chương trình đào tạo theo mô hình thực chiến; đưa học phần Khởi nghiệp đổi mới sáng tạo thành môn học chính khóa; thành lập Trung tâm ươm tạo doanh nghiệp (Incubators), câu lạc bộ Khởi nghiệp, quỹ đầu tư thiên thần sinh viên; mời doanh nhân tham gia giảng dạy và cố vấn trực tiếp (mentoring).
• Khuyến nghị chính sách vĩ mô: Chính quyền địa phương (UBND tỉnh Quảng Ngãi) cần hoàn thiện hệ sinh thái khởi nghiệp thông qua việc thiết lập Quỹ hỗ trợ thanh niên khởi nghiệp; hỗ trợ không gian làm việc chung (Co-working space); ban hành chính sách ưu đãi thuế, tiếp cận vốn vay ưu đãi không cần tài sản thế chấp cho các dự án khởi nghiệp khả thi từ sinh viên tốt nghiệp.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận 4 giới hạn nghiên cứu chính:

1. Giới hạn không gian địa lý: Dữ liệu thu thập tập trung tại các trường đại học thuộc tỉnh Quảng Ngãi, do đó khả năng tổng quát hóa (generalizability) cho toàn bộ sinh viên trên cả nước cần được kiểm chứng thêm tại các vùng kinh tế khác.
2. Thiết kế nghiên cứu cắt ngang (Cross-sectional Design): Dữ liệu phản ánh trạng thái nhận thức và dự định tại một thời điểm nhất định (01/2018 - 05/2018), chưa theo dõi được tiến trình chuyển dịch từ "dự định" sang "hành vi thành lập doanh nghiệp thực tế" (actual venture creation).
3. Phương pháp chọn mẫu: Việc kết hợp chọn mẫu thuận tiện trong giai đoạn phát phiếu có thể tiềm ẩn sai số chọn mẫu nhất định.
4. Cấu trúc mô hình: Mô hình chưa tích hợp sâu các biến điều tiết phức tạp (moderating variables) như văn hóa vùng miền định lượng, rào cản thể chế pháp lý, hoặc các yếu tố chuyển đổi số, mạng xã hội.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Thực hiện các nghiên cứu theo dõi dọc (Longitudinal studies) trong 3-5 năm để đo lường tỷ lệ chuyển đổi thực tế từ dự định sang hành động KSKD sau tốt nghiệp.
• Mở rộng phạm vi nghiên cứu so sánh liên tỉnh/liên vùng (Bắc Trung Bộ, Duyên hải Nam Trung Bộ, Tây Nguyên, Đồng bằng sông Hồng, Đông Nam Bộ).
• Ứng dụng các mô hình cấu trúc tuyến tính nâng cao (PLS-SEM hoặc CB-SEM) để kiểm tra các mối quan hệ phi tuyến, trung gian đa tầng và biến điều tiết vĩ mô.
• Nghiên cứu sâu về khởi nghiệp đổi mới sáng tạo (Technological & Digital Entrepreneurship) và khởi nghiệp tạo tác động xã hội (Social Entrepreneurship).

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động học thuật và thực tiễn sâu rộng:

• Tác động học thuật: Cung cấp khung đo lường chuẩn hóa, được dự báo sẽ trở thành tài liệu tham khảo nền tảng cho các học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản trị kinh doanh, Kinh tế phát triển tại Việt Nam; mở ra tiềm năng trích dẫn cao trong các nghiên cứu về hệ sinh thái khởi nghiệp địa phương.
• Tác động chuyển đổi giáo dục: Thúc đẩy các trường đại học tại khu vực miền Trung chuyển đổi mô hình từ "đào tạo định hướng tuyển dụng" sang "đào tạo kiến tạo việc làm và tinh thần doanh nhân".
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho Sở Khoa học & Công nghệ, Tỉnh đoàn và UBND tỉnh Quảng Ngãi trong việc hiện thực hóa Đề án "Hỗ trợ học sinh, sinh viên khởi nghiệp đến năm 2025" (Đề án 1665 của Thủ tướng Chính phủ).
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Giúp nâng cao tỷ lệ sống sót của các dự án khởi sự từ sinh viên, gia tăng số lượng doanh nghiệp thành lập mới bền vững, giảm thiểu áp lực thất nghiệp trí thức (215.000 cử nhân thất nghiệp) và đóng góp vào mục tiêu phát triển kinh tế tư nhân.

Đối tượng hưởng lợi

1. Nghiên cứu sinh và học giả: Tiếp cận bộ thang đo đã được kiểm định độ tin cậy và giá trị hội tụ; kế thừa khung phân tích để mở rộng nghiên cứu sang các bối cảnh kinh tế mới nổi.
2. Ban giám hiệu và giảng viên các trường đại học: Cơ sở thực chứng để cải tiến chương trình đào tạo, đổi mới phương pháp giảng dạy gắn liền với thực tiễn doanh nghiệp, xây dựng hệ sinh thái khởi nghiệp học đường.
3. Cơ quan hoạch định chính sách địa phương và Trung ương: Cung cấp bằng chứng cụ thể để thiết kế các gói tài trợ vốn mồi, xây dựng cơ chế vườn ươm doanh nghiệp và chính sách thu hút nguồn nhân lực trẻ chất lượng cao.
4. Sinh viên và thanh niên khởi nghiệp: Nâng cao năng lực tự nhận thức, nhận diện các rào cản tâm lý và nguồn lực, từ đó chủ động tích lũy kiến thức, kỹ năng và kết nối mạng lưới hỗ trợ để khởi nghiệp thành công.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Luận án mở rộng Thuyết hành vi hoạch định (TPB - Ajzen, 1991) bằng việc xác định giới hạn biên của biến "Chuẩn chủ quan" trong bối cảnh sinh viên miền Trung, đồng thời tích hợp thành công mô hình cấu trúc của Luthje và Franke (2003) với việc bổ sung hai thang đo phát triển mới về giáo dục truyền cảm hứng và dự định khởi nghiệp đa giai đoạn.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận khi so sánh với các công trình trước đây? Khác với nghiên cứu của Phan Anh Tú và Trần Quốc Huy (2017) (n=166, R²=43,2%) hay Nguyễn Hải Quang và Cao Nguyễn Trung Cường (2017) (n=361, đơn ngành QTKD, R²=37%), luận án triển khai quy trình hỗn hợp 2 giai đoạn chuẩn hóa, khảo sát trên tập mẫu đa ngành (Kinh tế và Kỹ thuật theo luận điểm Hynes, 1996) với cỡ mẫu lớn, kiểm định toàn diện từ EFA, hồi quy OLS đến ANOVA vi mô, mang lại độ tin cậy và độ giá trị cao hơn hẳn.

3. Phát hiện nào gây bất ngờ nhất và bằng chứng dữ liệu tương ứng? Phát hiện bất ngờ nhất là biến "Ý kiến người xung quanh / Chuẩn chủ quan" không có ý nghĩa thống kê (p > 0.05). Dữ liệu định tính và định lượng chứng minh rằng sự ủng hộ hay phản đối từ gia đình, bạn bè không quyết định trực tiếp đến ý chí khởi nghiệp của sinh viên Quảng Ngãi; thay vào đó, thái độ cá nhân và năng lực kiểm soát hành vi đóng vai trò áp đảo.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp nghiên cứu (Replication Protocol) không? Có. Luận án cung cấp chi tiết toàn bộ bảng câu hỏi chuẩn hóa, hệ thống mã hóa biến quan sát (từ Bảng 3.1 đến 3.8), quy trình lọc mẫu, các tiêu chuẩn cắt ngưỡng EFA, Cronbach’s Alpha và các phương trình hồi quy tuyến tính, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập tái lặp hoàn toàn tại các địa phương khác.

5. Định hướng nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào? Luận án định hình lộ trình nghiên cứu 10 năm tập trung vào: (1) Theo dõi dọc quá trình chuyển hóa từ dự định sinh viên sang doanh nghiệp thực tế; (2) Phân tích tác động của chuyển đổi số và công nghệ AI đến hành vi khởi nghiệp của giới trẻ; (3) So sánh quốc tế giữa sinh viên các nước ASEAN trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu.

Kết luận

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về khởi sự kinh doanh và dự định khởi sự kinh doanh trong nền kinh tế chuyển đổi.
2. Kiểm định và làm sáng tỏ cơ chế tác động của 6 nhân tố trọng yếu: Thái độ đối với hành vi, Nhận thức kiểm soát hành vi, Đặc điểm tính cách, Giáo dục kinh doanh, Địa vị xã hội chủ doanh nghiệp và Nguồn vốn.
3. Bác bỏ tính phổ quát tuyệt đối của biến "Chuẩn chủ quan" trong mô hình TPB truyền thống tại thị trường địa phương, khẳng định vai trò của tính tự chủ cá nhân.
4. Phát triển và chuẩn hóa thành công hai thang đo mới về "Giáo dục kinh doanh truyền cảm hứng" và "Dự định khởi sự kinh doanh liên tục".
5. Đề xuất hệ thống giải pháp và hàm ý chính sách khả thi, đồng bộ cho 3 chủ thể: sinh viên, cơ sở giáo dục đại học và chính quyền địa phương nhằm kích hoạt nguồn lực tri thức trẻ cho công cuộc phát triển kinh tế đất nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN DỰ ĐỊNH KHỞI SỰ KINH DOANH 1. Tổng quan các nghiên cứu ở nước ngoài và trong nước về nhân tố ảnh hưởng đến dự định khởi sự kinh doanh 1. Tổng quan các nghiên cứu ở nước ngoài Trong nhiều năm qua, lĩnh vực nghiên cứu về khởi sự kinh doanh (KSKD), dự định KSKD được các nhà nghiên cứu trên thế giới rất quan tâm, đặc biệt là nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến dự định khởi nghiệp kinh doanh của thanh niên, sinh viên. Nghiên cứu về nhân tố ảnh hưởng đến dự định KSKD của sinh viên đã được tiếp cận và thực hiện dưới nhiều góc độ, quan điểm và phạm vi khác nhau.

Các nghiên cứu đã đưa ra những nhân tố tác động đến dự định KSKD rất đa dạng từ môi trường, văn hóa, thể chế, tính cách cá nhân, đặc điểm cá nhân và rất nhiều nhân tố khác (xem Bảng tổng hợp các nghiên cứu ở nước ngoài tại Phụ lục 1). Thông qua việc lược khảo các tài liệu, công trình nghiên cứu khác nhau, tác giả nhận thấy có các hướng tiếp cận chính gồm: (1) đặc điểm cá nhân/bản thân người học (tính cách, thái độ, nhận thức, giới tính,…), (2) chương trình giáo dục (chương trình giáo dục tinh thần kinh doanh hay sự hỗ trợ từ các trường đại học,…), (3) môi trường tác động (văn hóa, chính trị - xã hội, kinh tế, pháp luật,…) và (4) kết hợp các hướng trên (đặc điểm cá nhân, môi trường, giáo dục,…).  Hướng tiếp cận thứ nhất: đặc điểm cá nhân/bản thân người học và dự định khởi sự kinh doanh. Liên quan đến hướng tiếp cận này, các nghiên cứu đã khai thác các yếu tố thuộc về bản thân người khởi nghiệp ví dụ như tính cách, thái độ, nhận thức, hoàn cảnh gia đình, giới tính,.

Chẳng hạn như, nghiên cứu của Shane và cộng sự (2003) đã đưa ra các tính cách như “chịu đựng sự mơ hồ”, “chấp nhận rủi ro”, “niềm tin vào năng lực bản thân”, “kiểm soát bản thân”, “đam mê”, “nỗ lực”, “có tầm nhìn” có mối quan hệ với dự định KSKD [111]. 10 Các nghiên cứu dựa trên nền lý thuyết hành vi hoạch định (Theory of Planned Behavior - TPB) của Ajzen (1991) thì đa phần đều chứng minh “thái độ hướng đến hành vi kinh doanh” và “nhận thức kiểm soát hành vi” có tác động tích cực đến dự định KSKD của sinh viên. Chẳng hạn như nghiên cứu của Autio và cộng sự (2001) đã ứng dụng lý thuyết hành vi hoạch định để phân tích các yếu tố ảnh hưởng trong dự định khởi nghiệp của sinh viên đại học thuộc khối ngành kỹ thuật ở Bắc Âu và ở Mỹ. Nghiên cứu sử dụng một mẫu có kích thước lớn (3.445 sinh viên đại học) từ Phần Lan (Đại học Công nghệ Helsinki), Thụy Điển (Đại học Linkoping), Hoa Kỳ (Đại học Stanford, Đại học Colorado - Colorado Springs) và Vương quốc Anh (Trường kinh doanh London).

Kết quả nghiên cứu cho thấy, nhận thức kiểm soát hành vi nổi lên như là yếu tố quyết định quan trọng nhất ảnh hưởng đến dự định khởi nghiệp (hình 1. Tuy nhiên, nghiên cứu mới chỉ tập trung vào 3 nhân tố tác động chính là “chuẩn chủ quan”, “thái độ hướng đến hành vi kinh doanh” và “nhận thức kiểm soát hành vi” đến dự định KSKD trong khi còn nhiều nhân tố khác như sự hỗ trợ về giáo dục, môi trường,… chưa được đề cập trong mô hình nghiên cứu; và nghiên cứu cũng mới chỉ tập trung vào phân tích đối tượng là dự định của sinh viên khối ngành kỹ thuật. Đặc điểm nhân khẩu học Thái độ đối với hành vi Chuẩn DỰ ĐỊNH chủ quan KINH DOANH Nhận thức kiểm soát hành vi Hình 1.1: Mô hình kinh doanh giữa các sinh viên ở Bắc Âu và ở Mỹ (Nguồn: Autio và cộng sự, 2001) Cũng dựa trên nền lý thuyết hành vi hoạch định (TPB) của Ajzen (1991), nghiên cứu của Wu và Wu (2008) cho thấy “thái độ đối với hành vi khởi nghiệp” và “nhận thức kiểm soát liên quan đến hành vi” đều tác động tích cực đến “dự định khởi nghiệp” của sinh viên, tuy nhiên không có bằng chứng thống kê chứng minh 11 “chuẩn chủ quan” tác động tích cực đến “dự định khởi nghiệp” [123]. Kết quả này tiếp tục được khẳng định ở nghiên cứu của Boissin và cộng sự (2009) khi kiểm định và so sánh ở hai thị trường Mỹ và Pháp cho thấy, “thái độ hướng đến khởi nghiệp” và “đánh giá hiệu quả bản thân” đều tác động tích cực đến “dự định khởi nghiệp” của sinh viên, tuy nhiên không có bằng chứng thống kê cho thấy “chuẩn chủ quan” tác động tích cực đến “dự định khởi nghiệp” ở cả hai thị trường này (trích dẫn trong Ngô Thị Thanh Tiên và Cao Quốc Việt, 2016) [29].

Như vậy, từ các nghiên cứu trên cho thấy sự ổn định của yếu tố thái độ đối với hành vi kinh doanh và nhận thức kiểm soát hành vi kinh doanh đều tác động tích cực đến dự định khởi nghiệp của sinh viên, còn mối quan hệ giữa yếu tố chuẩn chủ quan với dự định khởi nghiệp thì kết quả của các nghiên cứu chưa có sự đồng nhất. Do vậy, cần thiết kiểm định lại mối quan hệ này ở các thị trường khác nhau có vai trò quan trọng trong việc khẳng định tính giá trị và khái quát hóa của lý thuyết. Nghiên cứu về vai trò của nền tảng gia đình ảnh hưởng đến dự định khởi nghiệp của sinh viên, Wenjun Wang và cộng sự (2011) đã áp dụng mô hình sự kiện KSKD của Shapero và Sokol (1982) (The entrepreneurial event - SEE) với mục tiêu tập trung so sánh các yếu tố quyết định đến dự định khởi nghiệp của sinh viên các quốc gia khác nhau. Thông qua khảo sát bằng bảng câu hỏi sử dụng thang đo Likert 5 điểm đối với 399 sinh viên của 3 trường ĐH ở Trung Quốc, 4 trường ở Mỹ.

Kết quả phân tích cho thấy, nhân tố nhận thức sự ham muốn kinh doanh, nhận thức tính khả thi và kinh nghiệm làm việc của sinh viên có tác động trực tiếp đến dự định khởi nghiệp ở cả hai nước. Ngoài ra, nền tảng kinh doanh của gia đình, tính cách doanh nhân (chấp nhận rủi ro, sự sáng tạo, tính tự quyết, sự độc lập) cũng có ảnh hưởng gián tiếp đến dự định khởi nghiệp. Tuy nhiên, nếu như ở Trung Quốc kinh nghiệm làm việc có tác động trực tiếp cũng như gián tiếp tới dự định khởi nghiệp thì ở Mỹ nhân tố này không có ảnh hưởng. Nền tảng kinh doanh gia đình có tác động tích cực đến sự ham muốn kinh doanh ở sinh viên Trung Quốc trong khi tác động tích cực đến sự sẵn sàng kinh doanh ở sinh viên Mỹ [122].

Kết quả nghiên cứu cho thấy, rõ ràng có sự khác biệt nhất định về các nhân tố ảnh hưởng đến dự định 12 khởi nghiệp của sinh viên ở các quốc gia khác nhau. Khi nghiên cứu về giới tính ảnh hưởng đến dự định khởi nghiệp của sinh viên, Sullivan và Meek (2012), Zhang và cộng sự (2009) đưa ra kết quả cho thấy ý định khởi nghiệp của nữ cao hơn của nam [116][126]. Nicolaou và Shane (2010) thì kết luận rằng không có sự khác nhau giữa ý định khởi nghiệp của Nam và Nữ [95]. Maes và cộng sự (2014) thì chứng minh dự định khởi nghiệp của Nữ yếu hơn của Nam, cụ thể là yếu tố “Thái độ cá nhân” giải thích ý định khởi nghiệp của Nữ yếu hơn của Nam; “sự kiểm soát hành vi” giải thích ý định khởi nghiệp của Nữ yếu hơn của Nam [90].

Như vậy, có sự mâu thuẫn về kết quả của các nghiên cứu về giới tính ảnh hưởng đến dự định khởi sự kinh doanh, điều đó cho thấy cần có thêm các nghiên cứu về vai trò của giới tính trong dự định khởi sự kinh doanh.  Hướng tiếp cận thứ hai: chương trình giáo dục và dự định khởi sự kinh doanh Nghiên cứu của Francisco Linan (2004) đã tích hợp hai lý thuyết của Shapero và Sokol (1982) và Ajzen (1991) vào một mô hình dự định khởi nghiệp. Theo đó, tiền đề của dự định khởi nghiệp được xác định bởi: kiến thức kinh doanh, nhận thức mong muốn và nhận thức tính khả thi (hình 1. Kiến thức kinh doanh Nhận thức mong muốn Thái độ Dự định khởi nghiệp cá nhân Nhận thức theo chuẩn xã hội Nhận thức tính khả thi (tự hiệu quả) Hình 1.

Mô hình dự định khởi nghiệp dựa trên giáo dục tinh thần kinh doanh (Nguồn: Linan, 2004) 13 Kết quả của nghiên cứu cho thấy, kiến thức kinh doanh có ảnh hưởng trực tiếp đến dự định khởi nghiệp; đồng thời cũng ảnh hưởng gián tiếp đến dự định khởi nghiệp thông qua thái độ hướng tới tinh thần kinh doanh và nhận thức tính khả thi của sinh viên; các chuẩn mực xã hội có ảnh hưởng rất yếu đến dự định khởi nghiệp. Để xây dựng chương trình giáo dục tinh thần kinh doanh, Linan (2004) sử dụng mô hình này làm cơ sở phân loại giáo dục tinh thần kinh doanh thành: giáo dục nhận thức kinh doanh, giáo dục khởi động, giáo dục tính năng động trong kinh doanh và giáo dục cho các doanh nhân. Việc phân loại các hoạt động giáo dục sẽ giúp làm tăng thêm dự định thực hiện hành vi kinh doanh và xác định các biến thực hiện dự định hành vi [83]. Như vậy, nghiên cứu của Linan (2004) đã khẳng định vai trò của giáo dục tinh thần doanh nhân và đặt cơ sở khoa học cho việc nên phân loại hoạt động giáo dục trong việc thúc đẩy tinh thần kinh doanh trong sinh viên, phân biệt rõ ràng giáo dục khởi sự kinh doanh với đào tạo quản lý thông thường.

Bên cạnh những kết quả đáng ghi nhận thì nghiên cứu cũng có những hạn chế nhất định, tương tự như nghiên cứu của Autio và cộng sự (2001), nhiều yếu tố quan trọng khác như yếu tố về kinh tế, văn hóa hay đặc điểm tính cách cá nhân chưa được đề cập trong nghiên cứu này. Nghiên cứu về vai trò của giáo dục khởi nghiệp, Hong và cộng sự (2012) cho rằng, chất lượng khởi nghiệp của sinh viên liên quan tới chương trình giáo dục khởi nghiệp vì nó làm giàu kiến thức về khởi nghiệp và giúp phát triển các kỹ năng khởi nghiệp cho sinh viên. Trường đại học phải tập trung chú ý nhiều hơn nữa đến chương trình giáo dục khởi nghiệp của mình, tập trung vào các doanh nghiệp sinh viên, kết nối với xã hội, trao cho sinh viên nhiều cơ hội khởi nghiệp và phải chú trọng đến cơ hội thực tập va chạm thực tế của sinh viên [68].