Luận văn các nhân tố ảnh hưởng đến hành vi gian lận báo cáo tài chính tại các công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán việt nam nghiên cứu dưới tác động của đại dịch covid 19

Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến hành vi gian lận báo cáo tài chính tại công ty niêm yết Việt Nam trong bối cảnh đại dịch Covid-19.

• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Quản Trị Kinh Doanh
• Đề tài: Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Gian Lận Báo Cáo Tài Chính Tại Công Ty Niêm Yết Việt Nam Trong Bối Cảnh COVID-19
• Loại tài liệu: Luận Văn
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ
• ABSTRACT
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC HÌNH ẢNH
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ LĨNH VỰC NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các nghiên cứu trước đây về hành vi gian lận báo cáo tài chính
• 1.1.1. Các nghiên cứu trên thế giới
• 1.1.2. Các nghiên cứu tại Việt Nam
• 1.2. Nhận xét chung về các nghiên cứu về hành vi gian lận báo cáo tài chính trong và ngoài nước
• 1.3. Khe hổng nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Tổng quan về gian lận trên báo cáo tài chính
• 2.1.1. Khái niệm báo cáo tài chính
• 2.1.2. Định nghĩa gian lận
• 2.1.3. Phân loại gian lận
• 2.1.4. Định nghĩa gian lận trên báo cáo tài chính
• 2.1.5. Đối tượng thực hiện gian lận trên báo cáo tài chính
• 2.1.6. Phương pháp thực hiện gian lận trên báo cáo tài chính
• 2.1.7. Các phương pháp đo lường gian lận BCTC
• 2.2. Lý thuyết nền tảng có liên quan các nhân tố ảnh hưởng đến gian lận báo cáo tài chính
• 2.2.1. Lý thuyết ủy nhiệm (Agency theory)
• 2.2.2. Lý thuyết phụ thuộc nguồn lực
• 2.2.3. Lý thuyết tam giác gian lận (Fraud Triangle Theory)
• 2.3. Phát triển giả thuyết nghiên cứu và mô hình nghiên cứu
• 2.3.1. Phát triển giả thuyết nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Phương pháp nghiên cứu
• 3.2. Đo lường biến trong mô hình
• 3.2.1. Đo lường biến phụ thuộc
• 3.2.2. Đo lường biến độc lập
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Thống kê mô tả biến nhân tố ảnh hưởng đến hành vi gian lận BCTC
• 4.2. Phân tích tương quan và hồi quy
• 4.2.1. Phân tích mối quan hệ tương quan
• 4.2.2. Xác định mô hình phù hợp và phân tích hồi quy
• 4.3. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý QUẢN TRỊ
• 5.1. Kết luận
• 5.2. Đề xuất hàm ý quản trị
• 5.2.1. Đề xuất hàm ý quản trị với cơ quan quản lý
• 5.2.2. Đề xuất hàm ý quản trị với các công ty kiểm toán
• 5.2.3. Đề xuất hàm ý quản trị với các công ty niêm yết trên sàn chứng khoán
• 5.2.4. Đề xuất hàm ý quản trị với các bên liên quan khi sử dụng thông tin trên báo cáo tài chính
• 5.3. Hạn chế của nghiên cứu và hướng nghiên cứu tiếp theo
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• LÝ LỊCH TRÍCH NGANG CỦA HỌC VIÊN

Tóm tắt

I. Giới thiệu về gian lận tài chính

Gian lận tài chính là hiện tượng phổ biến trong các công ty niêm yết, đặc biệt là trong bối cảnh COVID-19. Gian lận tài chính không chỉ ảnh hưởng đến tính minh bạch của báo cáo tài chính, mà còn làm giảm niềm tin của nhà đầu tư. Các công ty niêm yết tại Việt Nam đang phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc duy trì tính chính xác và trung thực trong báo cáo tài chính. Trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế do COVID-19, rủi ro gian lận càng gia tăng, gây áp lực lên các doanh nghiệp trong việc thực hiện các biện pháp kiểm soát nội bộ hiệu quả. Theo một nghiên cứu gần đây, tỷ lệ gian lận tài chính có xu hướng gia tăng trong thời kỳ khủng hoảng, cho thấy sự cần thiết phải có các biện pháp phòng ngừa và kiểm soát chặt chẽ hơn.

II. Nguyên nhân gây ra gian lận tài chính

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến gian lận tài chính tại các công ty niêm yết. Đầu tiên, áp lực từ phía quản lý doanh nghiệp trong việc đạt được các chỉ tiêu tài chính có thể dẫn đến hành vi gian lận. Quản trị doanh nghiệp yếu kém và thiếu minh bạch trong quy trình ra quyết định cũng là một yếu tố quan trọng. Thêm vào đó, trong bối cảnh tình hình kinh tế Việt Nam bị ảnh hưởng nặng nề bởi COVID-19, nhiều công ty đã phải đối mặt với khó khăn tài chính, dẫn đến việc tìm kiếm các giải pháp tạm thời, đôi khi là bất hợp pháp, để cải thiện tình hình tài chính. Một số nghiên cứu chỉ ra rằng, các chính sách tài chính không nhất quán và thiếu sự giám sát cũng tạo điều kiện cho gian lận phát sinh.

III. Rủi ro gian lận trong bối cảnh COVID 19

Khủng hoảng do COVID-19 đã làm gia tăng rủi ro gian lận trong các công ty niêm yết. Những thay đổi đột ngột trong môi trường kinh doanh đã khiến cho nhiều công ty phải điều chỉnh chiến lược tài chính của mình. Rủi ro gian lận gia tăng khi các doanh nghiệp phải đối mặt với áp lực tài chính và nhu cầu tối ưu hóa lợi nhuận. Nghiên cứu cho thấy rằng trong thời gian dịch bệnh, các công ty có thể thực hiện các hành vi gian lận như thay đổi cách ghi nhận doanh thu hoặc chi phí để tạo ra hình ảnh tài chính tích cực hơn. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến báo cáo tài chính, mà còn làm tổn hại đến uy tín của doanh nghiệp trong dài hạn.

IV. Biện pháp phòng ngừa gian lận

Để giảm thiểu gian lận tài chính, các công ty niêm yết cần thực hiện nhiều biện pháp phòng ngừa hiệu quả. Đầu tiên, việc xây dựng một hệ thống kiểm toán nội bộ mạnh mẽ là rất cần thiết. Hệ thống này không chỉ giúp phát hiện gian lận sớm mà còn tạo ra một môi trường làm việc minh bạch hơn. Thứ hai, các công ty cần áp dụng các chính sách tài chính rõ ràng và nhất quán, đồng thời tăng cường sự giám sát từ các cơ quan quản lý. Cuối cùng, việc đào tạo nhân viên về đạo đức kinh doanh và các quy định liên quan đến gian lận cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra một văn hóa doanh nghiệp tích cực.

V. Kết luận

Gian lận tài chính tại các công ty niêm yết Việt Nam đang trở thành một vấn đề nghiêm trọng, đặc biệt trong bối cảnh COVID-19. Việc hiểu rõ các nguyên nhân gian lận, đánh giá rủi ro gian lận, và thực hiện các biện pháp phòng ngừa là rất quan trọng để bảo vệ tính minh bạch và uy tín của các doanh nghiệp. Nghiên cứu này không chỉ cung cấp cái nhìn sâu sắc về tình hình gian lận tài chính hiện nay mà còn gợi ý những hướng đi cho các công ty trong việc cải thiện quản trị và phòng ngừa gian lận trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thị trường chứng khoán Việt Nam ghi nhận sự phát triển nhanh chóng với hàng trăm doanh nghiệp niêm yết trên hai Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh (HOSE) và Hà Nội (HNX), thu hút dòng vốn đầu tư lớn trong và ngoài nước. Trong bối cảnh đó, tính trung thực và minh bạch của thông tin tài chính trở thành điều kiện tiên quyết để đảm bảo sự ổn định của hệ thống kinh tế. Tuy nhiên, các cú sốc vĩ mô tiêu biểu như đại dịch COVID-19 đã tạo ra sức ép nặng nề lên hoạt động sản xuất kinh doanh. Báo cáo từ Tổng cục Thống kê cho thấy GDP quý III/2021 giảm sâu 6,17% so với cùng kỳ năm trước, đẩy nhiều doanh nghiệp vào tình thế khó khăn thanh khoản và sụt giảm lợi nhuận.

Để duy trì niềm tin của các chủ nợ, tránh nguy cơ bị xử phạt hoặc hủy niêm yết bắt buộc khi kết quả kinh doanh thua lỗ 3 năm liên tiếp, ban điều hành tại một số doanh nghiệp xuất hiện xu hướng can thiệp vào số liệu kế toán nhằm tạo ra các tín hiệu sai lệch. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là nhận diện, bóc tách và định lượng mức độ tác động của các nhân tố tài chính, quản trị nội bộ cùng cú sốc khủng hoảng y tế toàn cầu đến hành vi gian lận báo cáo tài chính tại các công ty niêm yết.

Mục tiêu cụ thể của công trình là xây dựng mô hình kinh tế lượng nhằm xác định những biến số thúc đẩy hoặc kìm hãm gian lận, đồng thời lượng hóa mức độ ảnh hưởng của từng nhân tố trong giai đoạn 7 năm từ 2014 đến 2020. Nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp bộ chỉ báo cảnh báo sớm dựa trên bộ dữ liệu 2.745 quan sát thực nghiệm, trong đó nhân tố tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA) thể hiện mức độ tác động lớn nhất với hệ số hồi quy 3,10, mở ra căn cứ khoa học vững chắc giúp các cơ quan quản lý và nhà đầu tư phòng ngừa rủi ro thông tin.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng tích hợp của bốn lý thuyết kinh tế và quản trị hiện đại, giải thích toàn diện nguồn gốc cũng như động cơ dẫn đến sai phạm kế toán:

• Lý thuyết ủy nhiệm (Agency Theory): Được phát triển bởi Jensen và Meckling (1976), lý thuyết chỉ ra sự xung đột lợi ích giữa bên ủy nhiệm (cổ đông) và bên được ủy nhiệm (ban giám đốc). Khi kết quả kinh doanh không đạt kỳ vọng hợp đồng, người điều hành có xu hướng thao túng báo cáo tài chính để tối đa hóa lợi ích cá nhân và bảo toàn vị trí quản lý.
• Lý thuyết tín hiệu (Signaling Theory): Đề xuất bởi Spence (1973), giải thích tình trạng bất cân xứng thông tin trên thị trường vốn. Doanh nghiệp có động cơ phát đi các tín hiệu tài chính tích cực nhằm thu hút dòng vốn đầu tư và duy trì thị giá cổ phiếu ngay cả khi thực trạng hoạt động đang suy giảm.
• Lý thuyết tam giác gian lận (Fraud Triangle Theory): Đưa ra bởi Cressey (1953), xác định ba yếu tố cấu thành hành vi sai phạm gồm Động cơ/Áp lực (khó khăn tài chính, chỉ tiêu tăng trưởng), Cơ hội (sơ hở trong kiểm soát nội bộ) và Sự hợp lý hóa (tự biện minh cho hành vi sai trái).
• Lý thuyết phụ thuộc nguồn lực (Resource Dependence Theory): Pfeffer và Salancik (1978) nhấn mạnh vai trò của Hội đồng quản trị trong việc kết nối các nguồn lực thiết yếu và thực hiện chức năng giám sát tính liêm chính của thông tin.

Về mặt học thuật, gian lận báo cáo tài chính được định nghĩa theo Chuẩn mực Kiểm toán Việt Nam VSA 240 và Chuẩn mực Kiểm toán Hoa Kỳ SAS 99 là hành vi cố ý dẫn đến sai sót trọng yếu trong báo cáo tài chính, thực hiện thông qua việc quản trị lợi nhuận dồn tích bất thường hoặc bóp méo số liệu thực tế.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định lượng chuyên sâu trên dữ liệu bảng (Panel Data) thu thập từ hệ thống DataStream và báo cáo tài chính kiểm toán hàng năm của các doanh nghiệp niêm yết trên HOSE và HNX giai đoạn 2014-2020. Sau khi loại bỏ các dữ liệu thiếu và ngoại lai, cỡ mẫu nghiên cứu chính thức đạt 2.745 quan sát. Phương pháp chọn mẫu bao quát toàn bộ các doanh nghiệp phi tài chính đáp ứng đầy đủ chuỗi số liệu kế toán liên tục trong 7 năm.

Biến phụ thuộc biểu thị hành vi gian lận báo cáo tài chính được đo lường bằng giá trị tuyệt đối của biến kế toán dồn tích có thể điều chỉnh theo mô hình Jones điều chỉnh. Mô hình hồi quy đa biến bao gồm 10 biến độc lập đại diện cho các đặc tính tài chính, quản trị và bối cảnh khủng hoảng.

Quy trình phân tích dữ liệu trên phần mềm Stata 14 được tiến hành bài bản qua các bước: hồi quy OLS gộp (Pooled OLS), mô hình tác động cố định (FEM) và mô hình tác động ngẫu nhiên (REM). Kiểm định Hausman được thực hiện để lựa chọn mô hình tối ưu. Tiếp đó, các kiểm định chẩn đoán khuyết tật mô hình chỉ ra sự hiện diện của hiện tượng phương sai thay đổi qua kiểm định Breusch-Pagan (p-value < 0,05) và hiện tượng tự tương quan qua kiểm định Wooldridge (p-value < 0,05). Để xử lý triệt để hai khuyết tật này trên bộ dữ liệu bảng không cân bằng, tác giả áp dụng mô hình hiệu chỉnh sai số chuẩn bảng (PCSE - Panel Corrected Standard Errors), đảm bảo tính vững và không chệch của các ước lượng thống kê.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả phân tích hồi quy theo mô hình PCSE trên 2.745 mẫu quan sát đã xác định 5 nhân tố có ý nghĩa thống kê tác động trực tiếp đến hành vi gian lận báo cáo tài chính tại các công ty niêm yết:

• Tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA): Tác động thuận chiều mạnh nhất đến hành vi gian lận với hệ số hồi quy beta bằng 3,10 (mức ý nghĩa 1%). Trong mẫu khảo sát, chỉ số ROA có mức trung bình 6%, dao động từ mức thấp nhất -51,71% đến cao nhất 62,18%. Doanh nghiệp có tỷ suất sinh lời càng cao thì áp lực duy trì chuỗi tăng trưởng ấn tượng càng lớn, thúc đẩy việc thổi phồng lợi nhuận.
• Tỷ lệ nợ trên tổng tài sản hay đòn bẩy tài chính (LEVE): Tác động nghịch chiều với hệ số beta bằng -2,72. Biến số này ghi nhận giá trị trung bình 47%, biên độ biến thiên từ 0,26% đến 129%. Mức đòn bẩy tài chính cao khiến doanh nghiệp chịu sự giám sát chặt chẽ hơn từ các chủ nợ và ngân hàng thương mại, qua đó kiềm chế hành vi điều chỉnh số liệu kế toán.
• Quy mô doanh nghiệp (FSIZE): Tác động thuận chiều với hệ số beta bằng 2,38. Quy mô tài sản (đo lường bằng logarit tự nhiên của tổng tài sản) có giá trị trung bình 27, thấp nhất là 23,51 và cao nhất là 33,63. Doanh nghiệp quy mô lớn có cấu trúc hoạt động phức tạp hơn, tạo nhiều cơ hội che giấu các giao dịch kế toán dồn tích.
• Dòng tiền hoạt động kinh doanh (CF): Tác động nghịch chiều với hệ số beta bằng -1,92. Biến CF có giá trị trung bình xấp xỉ 0, dao động từ -1,1 đến 1,0. Dòng tiền thuần từ hoạt động kinh doanh dồi dào là tấm đệm tài chính an toàn, giảm bớt áp lực thao túng doanh thu danh nghĩa.
• Biến cố đại dịch COVID-19: Tác động thuận chiều với hệ số beta bằng 1,20. Khủng hoảng kinh tế toàn cầu và sự đứt gãy chuỗi cung ứng làm suy giảm kết quả hoạt động, gia tăng động cơ gian lận nhằm đối phó với tiêu chuẩn niêm yết.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện thực nghiệm phản ánh trung thực thực trạng vận hành của thị trường vốn Việt Nam. Sự tác động thuận chiều của ROA tương đồng với quan điểm của Alzoubi (2018), cho thấy các doanh nghiệp đạt tỷ suất lợi nhuận cao thường xuyên phải chịu sức ép từ kỳ vọng của cổ đông và thị trường. Khi tốc độ tăng trưởng chững lại, ban quản lý dễ bị cám dỗ sử dụng các bút toán dồn tích ảo để duy trì hình ảnh tài chính lành mạnh.

Trái ngược với giả định truyền thống, đòn bẩy tài chính (LEVE) mang dấu âm (-2,72), phản ánh cơ chế giám sát bên ngoài từ các định chế tài chính tại Việt Nam đang phát huy hiệu quả. Khi hệ số nợ trung bình chạm ngưỡng 47%, các điều khoản ràng buộc tín dụng chặt chẽ từ ngân hàng trở thành rào cản ngăn chặn sự bóp méo sổ sách. Trong khi đó, hệ số dương của biến đại dịch COVID-19 (1,20) củng cố hoàn hảo lý thuyết tam giác gian lận của Cressey: áp lực suy thoái kinh tế tạo nên động cơ mạnh mẽ khiến việc che giấu các khoản lỗ thực tế gia tăng rõ rệt.

Về mặt trực quan hóa dữ liệu, mối tương quan giữa các nhóm biến và mức độ ảnh hưởng của 5 nhân tố trọng yếu có thể được trình bày rõ nét thông qua biểu đồ cột thể hiện trọng số hồi quy chuẩn hóa kết hợp cùng bảng ma trận hệ số tương quan Pearson. Việc đối chiếu các biểu đồ phân tán giữa biến kế toán dồn tích có thể điều chỉnh và các tỷ số tài chính then chốt sẽ giúp người đọc hình dung trực tiếp ngưỡng biến động rủi ro của từng nhóm doanh nghiệp niêm yết.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả hồi quy và phân tích thực nghiệm, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp quản trị mang tính hành động cao nhằm hoàn thiện tính minh bạch của thị trường:

• Hoàn thiện thể chế và nâng cao năng lực giám sát của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước: Xây dựng hệ thống cảnh báo sớm tự động ứng dụng thuật toán rà soát dữ liệu dồn tích bất thường và biến động dòng tiền hoạt động (CF), tập trung vào các doanh nghiệp có mức tăng trưởng ROA đột biến trên 20% mỗi năm. Mục tiêu phát hiện sớm tối thiểu 30% các trường hợp có dấu hiệu sai lệch trọng yếu. Thời gian triển khai hoàn thiện hệ thống giám sát trong lộ trình 2024-2026.
• Nâng cao quy trình kiểm toán độc lập đối với các công ty kiểm toán: Tăng cường các thủ tục đối chiếu dòng tiền thuần thực tế với lợi nhuận kế toán danh nghĩa, đặc biệt lưu ý kiểm tra chuyên sâu các khoản mục doanh thu dồn tích và hàng tồn kho tại các đơn vị quy mô lớn có logarit tài sản vượt mức 27. Thời hạn áp dụng bắt buộc ngay trong các kỳ kiểm toán báo cáo tài chính hàng năm.
• Nâng cao tính độc lập của Hội đồng quản trị tại các doanh nghiệp niêm yết: Tái cấu trúc cơ cấu quản trị nội bộ theo chuẩn mực COSO, tăng tỷ lệ thành viên độc lập trong Hội đồng quản trị lên mức tối thiểu 33% đến 50% tổng số thành viên theo quy định pháp lý. Thiết lập đường dây nóng nội bộ và cơ chế bảo vệ người tố giác gian lận nhằm triệt tiêu cơ hội thao túng sổ sách. Lộ trình thực hiện hoàn thành trong vòng 12 đến 24 tháng.
• Nâng cao năng lực thẩm định cho nhà đầu tư và tổ chức tín dụng: Xây dựng mô hình chấm điểm tín nhiệm nội bộ kết hợp đồng thời chỉ số dòng tiền hoạt động (CF), tỷ lệ nợ (LEVE) và mô hình dự báo Jones điều chỉnh thay vì chỉ dựa vào báo cáo kết quả kinh doanh. Giải pháp này giúp các ngân hàng thương mại giảm thiểu ước tính 40% rủi ro nợ xấu phát sinh từ thông tin tài chính sai lệch.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn chuyên sâu cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Học viên cao học, nghiên cứu sinh và giảng viên khối ngành Kế toán - Kiểm toán - Tài chính: Cung cấp nguồn tài liệu tham khảo giá trị về cách ứng dụng mô hình Jones điều chỉnh và phương pháp xử lý dữ liệu bảng bằng mô hình PCSE trên phần mềm Stata 14 với cỡ mẫu 2.745 quan sát.
• Kiểm toán viên hành nghề và các công ty kiểm toán độc lập: Hỗ trợ thiết kế chương trình kiểm toán định hướng rủi ro, xác định chính xác các vùng trọng yếu dễ phát sinh sai phạm kế toán dựa trên các chỉ báo như ROA, quy mô tài sản và biến động dòng tiền.
• Nhà đầu tư cá nhân, chuyên viên phân tích tài chính và các quỹ quản lý danh mục: Cung cấp khung công cụ đánh giá chất lượng lợi nhuận thực tế của các doanh nghiệp niêm yết trên HOSE và HNX, giúp sàng lọc cổ phiếu minh bạch và hạn chế rủi ro thông tin.
• Hội đồng quản trị, Ban kiểm soát và Giám đốc tài chính tại các công ty đại chúng: Hướng dẫn các giải pháp thực tế để củng cố hệ thống kiểm soát nội bộ, hoàn thiện cơ cấu quản trị doanh nghiệp và tuân thủ các chuẩn mực công bố thông tin theo quy định hiện hành.

Câu hỏi thường gặp

Nhân tố nào có tác động mạnh nhất đến hành vi gian lận báo cáo tài chính trong nghiên cứu?

Kết quả hồi quy mô hình PCSE xác định tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA) là nhân tố có tác động thuận chiều mạnh nhất với hệ số hồi quy đạt 3,10 (mức ý nghĩa 1%). Doanh nghiệp có chỉ số ROA cao chịu áp lực lớn trong việc duy trì tăng trưởng, từ đó ban quản trị có động cơ mạnh mẽ can thiệp vào các biến kế toán dồn tích.

Tại sao đòn bẩy tài chính (LEVE) lại có tương quan nghịch với hành vi gian lận?

Tỷ lệ nợ trên tổng tài sản có hệ số hồi quy âm (-2,72), cho thấy doanh nghiệp có tỷ lệ vay nợ cao (trung bình 47% trong mẫu) chịu sự kiểm tra, giám sát vô cùng khắt khe từ các ngân hàng và chủ nợ. Sự kiểm soát chặt chẽ từ bên ngoài làm giảm đáng kể không gian và cơ hội thực hiện hành vi bóp méo số liệu kế toán.

Đại dịch COVID-19 đã tác động như thế nào đến mức độ gian lận thông tin tài chính?

Biến giả COVID-19 mang hệ số dương 1,20 có ý nghĩa thống kê, chứng minh sự bùng phát của đại dịch làm gia tăng hành vi gian lận. Cú sốc kinh tế và sụt giảm doanh thu nghiêm trọng đã tạo áp lực tài chính nặng nề, thúc đẩy ban điều hành làm đẹp báo cáo nhằm tránh nguy cơ thua lỗ kéo dài và bị đình chỉ giao dịch.

Biến phụ thuộc về gian lận báo cáo tài chính được lượng hóa bằng công cụ nào?

Hành vi gian lận được lượng hóa thông qua giá trị tuyệt đối của biến kế toán dồn tích có thể điều chỉnh (|DAAC/A_{t-1}|) tính toán theo mô hình Jones điều chỉnh. Phương pháp này bóc tách phần dồn tích bất thường phát sinh từ sự can thiệp chủ quan của ban quản lý ra khỏi các biến động kinh tế tự nhiên của doanh nghiệp.

Vì sao nghiên cứu lại lựa chọn mô hình hồi quy PCSE thay vì OLS hay FEM thông thường?

Bộ dữ liệu bảng gồm 2.745 quan sát xuất hiện đồng thời hiện tượng phương sai sai số thay đổi và tự tương quan bậc một (p-value đều nhỏ hơn 0,05). Mô hình PCSE (Panel Corrected Standard Errors) được lựa chọn vì có khả năng hiệu chỉnh chính xác sai số chuẩn trên dữ liệu bảng không cân bằng, đảm bảo các kết luận kiểm định không bị chệch.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện hành vi gian lận báo cáo tài chính thông qua bộ dữ liệu thực nghiệm gồm 2.745 quan sát của các công ty niêm yết trên sàn HOSE và HNX giai đoạn 2014-2020.
• Nghiên cứu xác định chính xác 5 nhân tố có ý nghĩa thống kê tác động đến sai phạm kế toán, trong đó ROA ($\beta = 3,10$), quy mô doanh nghiệp ($\beta = 2,38$) và đại dịch COVID-19 ($\beta = 1,20$) tác động thuận chiều; đòn bẩy tài chính ($\beta = -2,72$) và dòng tiền hoạt động ($\beta = -1,92$) tác động nghịch chiều.
• Công trình đóng góp vào hệ thống lý thuyết thực nghiệm bằng việc khẳng định vai trò kiểm soát của các chủ nợ và làm rõ áp lực sai phạm phát sinh từ các cú sốc vĩ mô toàn cầu.
• Lộ trình ứng dụng các hàm ý quản trị cần được các cơ quan quản lý, tổ chức kiểm toán và doanh nghiệp triển khai đồng bộ trong giai đoạn 2024-2026 nhằm nâng cao chất lượng thông tin kế toán.
• Độc giả, nhà nghiên cứu và các nhà đầu tư hãy tham khảo toàn văn công trình để khai thác chi tiết các ma trận hệ số kinh tế lượng, từ đó xây dựng các mô hình định giá và quản trị rủi ro tài chính hiệu quả nhất cho tổ chức của mình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 tổng hợp lại các nghiên cứu gồm các nghiên cứu tại Việt Nam cũng như trên thế giới về các nhân tế ảnh hưởng đến hành vi gian lận báo cáo tài chính và việc đo lường hành vi gian lận báo cáo tài chính từ đó tìm ra khe hỗng nghiên cứu.1 Các nghiên cứu trước đây về hành vi gian lận báo cáo tài chính Gần đây, có nhiều nghiên cứu quan tâm đến vấn để gian lận trong báo cáo tài chính. Các nghiên cứu này đã tìm ra nhiều yếu tế ảnh hưởng đến hành vi gian lận trong việc lập báo cáo tài chính, đồng thời đã phát triển các mô hình để phát hiện gian lận sớm trong các báo cáo tài chính. Dưới đây là một số nghiên cứu tiêu biểu, cả trong và ngoài Việt Nam: 1.11 Các nghiên cứu trên thể giới Các nghiên cứu trên thế giới về gian lận trên báo cáo tài chính theo hai hướng chính: xác định các mô hỉnh nhận diện hành vi gian lận và xác định các nhân tố ảnh hưởng đến gian lận. Nghiên cứu của Beasley (1996) phân tích mối liên hệ giữa cấu trúc HĐQT và gian lận tài chính, dựa trên dữ liệu từ Báo cáo Ký luật Kế toán và Kiếm toán của SEC từ 1982-1991.

Kết quả cho thấy các công ty không gian lận có tỷ lệ thành viên độc lập cao hơn. Định nghĩa về gian lận của Beasley được sử dụng rộng rãi trong các nghiên cứu sau. Beneish (1999) phát triển mô hình M-seore để đự đoán khả năng gian lận với độ chính xác 769%. Mô hình này giúp kiểm toán viên, nhà đầu tư và cơ quan quản lý xác định khả năng gian lận.

Trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu xây dựng lại mô hình M-seore cho phù hợp với bối cảnh cụ thể, ví dụ ở Thổ Nhĩ Kỳ và Anh. Nghiên cứu của Abbott và cộng sự (2000) đánh giá mối quan hệ giữa hiệu quả hoạt động của hội đồng kiểm soát và gian lận dựa trên độc lập của các thành viên. Kết quả cho thấy các công ty gian lận có ít thành viên độc lập và ít cuộc họp hơn. Nghiên cứu của Skousen (2004) đánh giá khả năng dự đoán gian lận thông qua các yếu tố rủi ro trong SAS No.

Kết quả cho thấy tỷ lệ thành viên độc lập trong hội đồng kiểm toán, tỷ lệ sở hữu của ban quản lý, tỷ lệ sở hữu cá nhân, và đảm nhận vị trí kép CEO và Chủ tịch HĐQT là các yếu tế quan trọng. Nghiên cứu của Dechow và cộng sự (2010) dựa trên dữ liệu từ các báo cáo của SEC từ 1982-2005. Kết quả cho thấy các công ty gian lận thường có chỉ số phải trả cao, tăng các giao địch thuê tài sản và giảm số nhân viên. Tác giả đề xuất mô hình F- Score để dự đoán gian lận với ngưỡng cụ thé.

Nhìn chung, các nghiên cứu tập trung vào xây dựng các mô hình dự đoán gian lận dựa trên phân tích các yếu tố như cấu trúc quản trị, tỷ lệ nợ, kết quả hoạt động kinh doanh, hoạt động ngoài báng. Một số mô hình phế biến là M-seore của Beneish và F-score cua Dechow. Cac yếu tố quản trị và độc lập của HĐQT, Hội đồng kiểm soát cũng được chỉ ra có ảnh hưởng đến khả năng gian lận. Các nghiên cứu cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc điều chỉnh các mô hình cho phù hợp với bối cảnh cụ thê của từng quốc gia.12 Các nghiên cứu tại Việt Nam Trong bối cảnh toàn cầu hóa, các nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi gian lận trong báo cáo tài chính đã thu hút sự quan tâm đáng kế của giới học thuật.

Tuy nhiên, do thị trường chứng khoán Việt Nam còn khá non trẻ, các nghiên cứu liên quan đến gian lận báo cáo tài chính ở Việt Nam còn hạn chế. Một số nghiên cứu đã đề cập đến khía cạnh gian lận báo cáo tài chính ở Việt Nam, tập trung vào lý thuyết về gian lận, các phương pháp thực hiện gian lận, phân tích các biêu đồ gian lận phố biến và ứng đụng các chỉ số tài chính dé xác định sự không nhất quán trong báo cáo. Chẳng hạn, nghiên cứu của Nguyễn Thị Minh Trang (2012) đã sử dụng mô hình DeAngelo và Friedlan để xác định hành vi điều chỉnh lợi nhuận của các loại hình doanh nghiệp tại Việt Nam. Kết quá cho thấy phần lớn các công ty có đấu hiệu gian lận, đặc biệt là công ty cổ phan nhằm thu hút đầu tư.

Nghiên cứu của Vũ Hữu Đức và cộng sự (2010) kiểm tra hiệu quả của các chỉ số tài chính trong phát hiện sự không nhất quán trong báo cáo tài chính của các công ty niêm yết. Kết quả cho thấy chỉ số lợi nhuận trên tổng tài sản có liên quan chặt chẽ với sự không nhất quán. Nghiên cứu của Lý Trần Kim Ngân (201 1) cung cấp thực trạng gian lận báo cáo tài chính và các thủ tục kiểm toán tại Việt Nam. Nghiên cứu đề xuất nhiều giải pháp nâng cao thủ tục kiểm toán để phát hiện gian lận như cải thiện môi trường pháp lý, làm rõ chương trình kiểm toán, và sử dụng các mô hình dự đoán gian lận.

Nghiên cứu của Nguyễn Trần Nguyên Trân (2014) xác định các trường hợp gian lận báo cáo tài chính của công ty niêm yết, sử dụng mô hình M-Score để đự đoán sai sớt đo gian lận. Tuy nhiên, nghiên cứu có hạn chế về phương pháp luận. Nghiên cứu của Nguyễn Hữu Ánh và Nguyễn Hải Linh (2016) áp đụng mô hình M- Score cho các công ty thuộc 10 ngành khác nhau để phát hiện thao túng lợi nhuận. Tuy nhiên, nghiên cứu ít tập trung vào lĩnh vực xây dựng.

Một số luận văn thạc sĩ như của Nguyễn Thị Trúc Linh (2018), Ca Thị Ngọc Tố (2017) cũng đã sứ dụng mô hình M-Score để phát hiện gian lận báo cáo tài chính. Tuy nhiên, các luận văn này chưa tập trung vào các công ty xây đựng niêm yết. Nghiên cứu của Nguyễn Anh Hiền (2016) áp đụng mô hình điều chỉnh của Jones để phân tích hành vi gian lận báo cáo tài chính thông qua điều chỉnh lợi nhuận của các công ty niêm yết Việt Nam. Kết quả cho thấy các công ty xây dựng, vật liệu xây dựng và bất động sản có xu hướng điều chỉnh lợi nhuận cao hơn so với các ngành khác.

Nhìn chung, các nghiên cứu đã góp phần làm sáng tỏ thực trạng gian lận báo cáo tài chính ở Việt Nam. Tuy nhiên, nghiên cứu vẫn còn một số hạn chế sau: 10 Thứ nhất, hầu hết các nghiên cứu tập trung vào việc áp dụng các mô hình nước ngoài như M-Seore để phát hiện gian lận mà chưa xây dựng mô hình riêng phù hợp với bối cảnh Việt Nam. Thứ hai, các nghiên cứu thường có quy mô mẫu nhỏ, tập trung vào một số công ty niêm yết nhất định. Do đó, kết quả nghiên cứu có thể chưa phản ánh đầy đủ thực trạng chung.

Thứ ba, các nghiên cứu chủ yếu sử dụng phương pháp định tính để phân tích gian lận. Việc kết hợp các phương pháp định lượng như phân tích hồi quy, phân tích chuỗi thời gian. có thể giúp nghiên cứu sâu hơn về các nhân tố ảnh hưởng. Thứ tư, đa phần nghiên cứu tập trung vào phát hiện gian lận chứ chưa đi sâu vào nguyên nhân, động cơ gian lận để dé xuất các giải pháp phòng ngừa hiệu quả.

Do đó, các hướng nghiên cứu trong tương lai có thé tập trung vào xây dựng các mô hình dự báo riêng cho bối cảnh Việt Nam; mở rộng quy mô mẫu nghiên cứu; kết hợp nhiều phương pháp phân tích định lượng: nghiên cứu sâu hơn về nguyên nhân, động cơ gian lận để để xuất giải pháp. Đặc biệt, cần chú trọng nghiên cứu về lĩnh vực xây dựng và bất động sản do các ngành này thường xuyên có đấu hiệu gian lận cao tại Việt Nam.13 Nhận xét chung vỀ các nghiên cứu về hành vì gian lận báo cáo tài chính trong và ngoài nước Các nghiên cứu về gian lận trong báo cáo tài chính đã chí ra một số điểm quan trọng. Thứ nhất, có nhiều yếu tố như cấu trúc quản trị doanh nghiệp, đặc điểm nhân khẩu học của ban quản lý, áp lực tài chính. liên quan đến hành vi gian lận báo cáo tài chính.

Thứ hai, dữ liệu tài chính có giá trị lớn trong việc phát hiện gian lận. Các nghiên cứu đã sử dụng đữ liệu từ các cuộc điều tra của SEC hay kết quả kiểm toán dé phan tích gian lận. Thứ ba, các mô hình hồi quy được ứng đụng rộng rãi để đánh giá tác động của các yếu tế rủi ro tới gian lận báo cáo tài chính. Phương pháp này đựa trên việc so sánh nhóm công ty có gian lận với nhóm không gian lận.

ll Mặc dù các nghiên cứu và luận văn thạc sĩ tại Việt Nam đã góp phần quan trọng trong việc phát hiện gian lận báo cáo tài chính, tình trạng này vẫn tiếp điễn và gia tăng gần đây. Do đó, cần có thêm các nghiên cứu để hỗ trợ các cơ quan quản lý thị trường, nhà đầu tư, người cho vay và kiểm toán viên trong việc phát hiện sớm gian lận. Các nghiên cứu cần tập trung vào đánh giá các yếu tố ảnh hướng đến hành vi gian lận báo cáo tài chính, đặc biệt trong bối cảnh tác động của đại dịch COVID-19 tại Việt Nam.2 Khe hỏng nghiên cứu Nghiên cứu về hành vi gian lận báo cáo tài chính đã được rất nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm. Tuy nhiên, những nghiên cứu chỉ tập trung vào | nhóm nhân tố hoặc một vài nhân tố, có những nhân tố có tác động được nghiên cứu ở quốc gia này nhưng lại không tác động tại nghiên cứu khác ở quốc gia khác.

Nhiều nghiên cứu cũng chỉ đừng lại ở việc phân tích và so sánh các mô hình nào phù hợp với hành vị gian lận báo cáo tài chính tại Việt Nam, có những nghiên cứu chi lay mẫu ở riêng sàn HOSE hoặc HNX, mẫu chỉ 2-3 năm và việc lấy mẫu ít cũng làm ảnh hưởng đến độ bao quát và đại diện cho hành vị gian lận BCTC của các công ty niêm yết trên sàn chứng khoán Việt Nam. Theo nghiên cứu của John W. Goodell, cuộc khủng hoảng COVIID-I9 đang chỉ ra cho các nhà đầu tư, các nhà hoạch định chính sách và công chúng nói chung biết rằng thiên tai có thể gây ra thiệt hại trên một quy mô chưa từng có trước đây. Hiện nay đã có vaceine nhưng về hiệu quả và công dụng trước những biến chủng vẫn đang là câu hỏi lớn mà vẫn chưa có lời giải đáp.