Báo Cáo Nghiên Cứu: Các Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Quyết Định Đi Làm Thêm Của Sinh Viên Đại Học Thương Mại

Tóm tắt nghiên cứu

  • Câu hỏi nghiên cứu chính: Những nhân tố nào tác động trực tiếp và chi phối mạnh mẽ nhất đến quyết định đi làm thêm của sinh viên Trường Đại học Thương Mại trong bối cảnh nền kinh tế dịch chuyển và đào tạo tín chỉ hiện nay?
  • Tổng quan phương pháp luận (Methodology snapshot): Nghiên cứu ứng dụng phương pháp nghiên cứu định lượng kết hợp với bảng hỏi khảo sát trực tuyến qua thang đo Likert 5 mức độ. Dữ liệu sơ cấp được thu thập từ 170 mẫu hợp lệ (sinh viên các khoa thuộc Trường Đại học Thương Mại), sau đó được làm sạch và xử lý trên phần mềm SPSS 26 thông qua kiểm định độ tin cậy Cronbach’s Alpha, phân tích nhân tố khám phá (EFA) và phân tích hồi quy tuyến tính bội.
  • Phát hiện cốt lõi (Key findings): Kết quả hồi quy chỉ ra rằng có 3 nhóm nhân tố tác động thuận chiều và có ý nghĩa thống kê ($p < 0.05$) đến quyết định đi làm thêm, bao gồm: Môi trường làm việc ($\beta = 0.519$ – tác động mạnh nhất), Thời gian và Kết quả học tập ($\beta = 0.167$). Đáng chú ý, hai nhân tố giả định ban đầu là Thu nhập và Mối quan hệ bị loại khỏi mô hình hồi quy do không đạt ý nghĩa thống kê ($p > 0.05$). Mô hình giải thích được $64.4%$ sự biến thiên của quyết định lựa chọn việc làm thêm ($R^2 \text{ hiệu chỉnh} = 0.644$).
  • Hàm ý thực tiễn (Implications): Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu thực nghiệm quan trọng giúp nhà trường tối ưu hóa khung thời gian biểu học tập, hỗ trợ doanh nghiệp cải thiện văn hóa - môi trường làm việc để thu hút nguồn nhân lực trẻ, đồng thời định hướng cho sinh viên kỹ năng cân bằng giữa đi làm và duy trì kết quả học tập.

Bối cảnh và tầm quan trọng

Thực trạng việc làm thêm của sinh viên hiện nay

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế và toàn cầu hóa, sinh viên đại học tại Việt Nam không còn giới hạn việc học tập trong khuôn khổ giảng đường. Nhu cầu tích lũy kinh nghiệm thực tế, phát triển kỹ năng mềm và độc lập tài chính đã thúc đẩy phong trào làm thêm (part-time jobs) trở thành một xu hướng tất yếu. Theo các khảo sát giáo dục gần đây, có tới hơn $90%$ sinh viên bước chân vào đại học có nguyện vọng tìm kiếm việc làm thêm với nhiều mục đích đa dạng.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap)

Mặc dù đã có nhiều công trình nghiên cứu về việc làm thêm của sinh viên ở các trường kỹ thuật hay kinh tế khu vực phía Nam, dữ liệu thực nghiệm chuyên sâu tại các trường khối ngành thương mại - kinh tế trọng điểm tại miền Bắc, tiêu biểu là Đại học Thương Mại (TMU), vẫn còn tương đối hạn chế. Đặc biệt, đa phần các nghiên cứu trước đây thường mặc định "Thu nhập" là yếu tố tiên quyết số một, nhưng chưa phân tích sâu sự tương tác đa chiều giữa môi trường làm việc linh hoạt và áp lực điểm số theo hệ thống tín chỉ.

Tính cấp thiết và phạm vi tác động

Đề tài nghiên cứu của nhóm tác giả (Khoa Marketing – ĐH Thương Mại, 2022) phản ánh trực diện nhu cầu thực tế của thế hệ sinh viên Gen Z. Nghiên cứu không chỉ làm rõ động cơ việc làm mà còn giúp:

  1. Cảnh báo những rủi ro tiềm ẩn: Hiện tượng stress, quá tải công việc, sa sút học lực do sắp xếp thời gian thiếu khoa học.
  2. Nâng cao nhận thức quản trị: Cung cấp bức tranh toàn cảnh cho các nhà hoạch định chính sách giáo dục đại học và các doanh nghiệp tuyển dụng lao động sinh viên.

Methodology và approach

Thiết kế nghiên cứu và công cụ đo lường

Nghiên cứu áp dụng quy trình nghiên cứu định lượng chuẩn tắc. Thang đo ban đầu gồm 22 biến quan sát thuộc 5 nhóm nhân tố độc lập (Thu nhập, Thời gian, Môi trường làm việc, Kết quả học tập, Mối quan hệ) và 1 nhóm nhân tố phụ thuộc (Quyết định lựa chọn việc làm thêm), được kế thừa và hiệu chỉnh từ các nghiên cứu uy tín (Hair et al., 1998; Nguyễn Thị Phượng & Trần Thị Diễm Thúy, 2018; Tôn Nguyễn Trọng Hiền, 2022).

Thang đo Likert 5 mức độ: (1) Hoàn toàn không đồng ý -> (5) Hoàn toàn đồng ý

Phương pháp chọn mẫu và thu thập dữ liệu

  • Phương pháp chọn mẫu: Lấy mẫu phi xác suất (thuận tiện).
  • Quy mô mẫu: Phát ra 208 phiếu khảo sát trực tuyến qua Google Forms; thu về 170 mẫu hợp lệ ($81.73%$) đáp ứng quy tắc mẫu tối thiểu $N \ge 5 \times \text{số biến quan sát}$ theo tiêu chuẩn của Hair et al.
  • Cơ cấu mẫu: Nữ giới chiếm $65.3%$, nam giới $32.9%$; sinh viên năm hai chiếm ưu thế ($78.24%$); chuyên ngành Marketing chiếm $68.2%$, Quản trị kinh doanh chiếm $12.9%$, Hệ thống thông tin và Thương mại điện tử chiếm $10.6%$.

Kỹ thuật phân tích và kiểm định thống kê

Dữ liệu được làm sạch và xử lý thống kê bằng phần mềm SPSS 26 qua 4 giai đoạn:

Bước phân tích Mục tiêu kiểm định Tiêu chuẩn đánh giá Kết quả đạt được
Cronbach's Alpha Đánh giá độ tin cậy thang đo Alpha $\ge 0.6$; Tương quan biến - tổng $\ge 0.3$ Các thang đo đạt từ $0.672$ đến $0.880$; không có biến bị loại
Phân tích EFA Kiểm định giá trị hội tụ & phân biệt $0.5 \le \text{KMO} \le 1$; Sig Bartlett $< 0.05$; Factor Loading $> 0.5$ Loại biến TG2 do vi phạm tính phân biệt; EFA lần 2 đạt KMO $= 0.900$, Tổng phương sai trích $= 71.601%$
Hồi quy tuyến tính Đo lường mức độ tác động $F$-test Sig $< 0.05$; $R^2 \text{ adj} > 0.5$; $\text{VIF} < 2$ $R^2 \text{ adj} = 0.644$; $F$-test Sig $= 0.000$; không có hiện tượng đa cộng tuyến
Kiểm định phần dư Kiểm tra vi phạm giả định hồi quy Durbin-Watson $\approx 2$; Mean sai số $\approx 0$; $\text{SD} \approx 1$ $\text{DW} = 2.028$; Phần dư chuẩn hóa phân phối chuẩn

Phát hiện chính

1. Môi trường làm việc là nhân tố chi phối mạnh mẽ nhất ($\beta = 0.519$)

Khác với suy nghĩ truyền thống rằng sinh viên đi làm chỉ vì tiền, sinh viên Đại học Thương Mại đặt ưu tiên hàng đầu vào môi trường làm việc. Một môi trường văn minh, an toàn, chuyên nghiệp, ít áp đặt doanh số phi lý và có văn hóa doanh nghiệp lành mạnh tạo ra động lực thúc đẩy lớn nhất tới quyết định gắn bó lâu dài.

2. Yếu tố Thời gian và tính linh hoạt đóng vai trò trọng yếu

Sinh viên có xu hướng lựa chọn công việc dựa trên khả năng chủ động bố trí lịch trình:

  • $33.53%$ sinh viên đi làm $4-5$ buổi/tuần.
  • Điểm trung bình cao nhất thuộc về tiêu chí: "Sinh viên thường chọn việc làm thêm vào lịch rảnh" ($\text{Mean} = 4.16$) và "Xu hướng nhận việc làm online/remote để linh động thời gian" ($\text{Mean} = 4.06$).
  • Biến quan sát TG2 ("Sẵn sàng nghỉ học/sinh hoạt để đi làm thêm") bị loại bỏ, chứng minh sinh viên TMU có ý thức giữ gìn kỷ luật học tập chứ không bất chấp nghỉ học để làm thêm.

3. Kết quả học tập và việc làm thêm có mối tương quan tích cực

  • $78.82%$ sinh viên được khảo sát khẳng định việc làm thêm mang lại tác động tích cực hoặc bổ trợ cho quá trình tích lũy năng lực học tập.
  • Đa số sinh viên tham gia khảo sát duy trì mức điểm học tập loại khá - giỏi (trên $3.6$ thang điểm 4 chiếm $34%$), cho thấy năng lực tự cân bằng giữa học và làm ngày càng hoàn thiện.

4. Phát hiện bất ngờ: Thu nhập và Mối quan hệ không mang ý nghĩa thống kê trong mô hình hồi quy

  • Mặc dù mức thu nhập phổ biến từ $1 - 3\text{ triệu VNĐ/tháng}$ chiếm $59%$, nhưng trong tương quan đa biến, Thu nhập ($\text{Sig} > 0.05$) và Mối quan hệ ($\text{Sig} > 0.05$) bị loại bỏ. Điều này chỉ ra rằng thu nhập là điều kiện cần nhưng không phải là yếu tố phân hóa mang tính quyết định khi sinh viên lựa chọn việc làm thêm; các bạn sẵn sàng từ chối mức lương cao nếu môi trường độc hại hoặc xung đột với thời gian học tập.

Đóng góp khoa học

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                            ĐÓNG GÓP CỦA ĐỀ TÀI                                    |
+------------------------------------+----------------------------------------------+
| Về mặt Lý luận & Phương pháp       | Về mặt Thực tiễn & Quản trị                  |
| - Kiểm chứng mô hình hành vi việc  | - Cung cấp dữ liệu định lượng cho ĐH         |
|   làm sinh viên khối ngành Kinh tế.|   Thương Mại trong phân bổ lịch học.         |
| - Hoàn thiện thang đo chuẩn hóa    | - Giúp DN tái cấu trúc mô hình part-time     |
|   phù hợp bối cảnh đào tạo tín chỉ.|   hướng tới trải nghiệm của sinh viên.       |
+------------------------------------+----------------------------------------------+

Đóng góp về mặt lý thuyết và học thuật

  1. Kiểm chứng và bổ sung khung lý thuyết: Nghiên cứu tái khẳng định tính ứng dụng của lý thuyết hành vi lựa chọn và sự phân tầng vai trò việc làm (Thurman & Trah, 1990; Kalleberg, 2000) tại thị trường lao động sinh viên Việt Nam.
  2. Khái niệm hóa lại ưu tiên việc làm: Bác bỏ quan điểm mặc định xem "thu nhập" là biến số quyết định duy nhất, mở ra góc nhìn mới về ưu tiên "môi trường làm việc và sự linh hoạt" của thế hệ sinh viên hiện đại.

Ứng dụng thực tiễn và gợi ý chính sách

  • Đối với cơ sở đào tạo (Nhà trường & Khoa): Cần linh hoạt thời khóa biểu, đẩy mạnh chuyển đổi số trong đăng ký tín chỉ; thành lập Trung tâm hướng nghiệp và kết nối việc làm part-time chính thống nhằm bảo vệ sinh viên trước bẫy việc làm lừa đảo.
  • Đối với doanh nghiệp: Đa dạng hóa mô hình tuyển dụng (Hybrid, Remote, Part-time linh hoạt ca kíp), kiến tạo môi trường làm việc cởi mở, minh bạch và có lộ trình đào tạo kỹ năng thực tế thay vì chỉ coi sinh viên là nguồn lao động giá rẻ.

Đối tượng quan tâm

  • Các nhà nghiên cứu & Học viên chuyên ngành: Tham khảo tài liệu và bộ thang đo 22 biến đã được kiểm định độ tin cậy để mở rộng sang các mô hình nghiên cứu cấu trúc tuyến tính (PLS-SEM) hoặc so sánh liên trường.
  • Doanh nghiệp & Chuyên gia Tuyển dụng (HR): Nắm bắt tâm lý, hành vi và kỳ vọng của ứng viên sinh viên khối ngành kinh tế - marketing nhằm xây dựng chế độ đãi ngộ, văn hóa làm việc hấp dẫn.
  • Nhà quản lý giáo dục & Ban giám hiệu: Xây dựng khung chương trình đào tạo, câu lạc bộ hướng nghiệp, và các quy chế hỗ trợ sinh viên cân bằng giữa rèn luyện học tập và trải nghiệm thực tiễn.
  • Sinh viên & Phụ huynh: Nhận diện các yếu tố cốt lõi để đưa ra quyết định tìm việc làm thêm đúng đắn, phòng ngừa stress và sa sút kết quả học tập.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Phát hiện quan trọng và bất ngờ nhất của nghiên cứu này là gì?

Trả lời: Phát hiện nổi bật nhất là nhân tố Môi trường làm việc có sức ảnh hưởng mạnh nhất ($\beta = 0.519$), trong khi nhân tố Thu nhập lại không có ý nghĩa thống kê trong mô hình hồi quy sau cùng. Điều này khẳng định sinh viên TMU ưu tiên môi trường phát triển bản thân và tính chuyên nghiệp hơn là chạy theo tiền lương ngắn hạn.

2. Phương pháp nghiên cứu trong đề tài có điểm gì nổi bật?

Trả lời: Đề tài áp dụng quy trình kiểm định định lượng chặt chẽ với SPSS 26: từ đánh giá độ tin cậy Cronbach’s Alpha, phân tích nhân tố khám phá EFA hai lần (đã loại bỏ biến gây nhiễu TG2), cho đến kiểm định đầy đủ các vi phạm hồi quy như đa cộng tuyến ($\text{VIF} < 2$), tự tương quan ($\text{DW} = 2.028$) và đồ thị phân phối chuẩn của phần dư.

3. Kết quả nghiên cứu có thể tổng quát hóa (generalize) cho toàn bộ sinh viên không?

Trả lời: Kết quả có tính đại diện cao cho sinh viên khối ngành Kinh tế - Marketing tại các đô thị lớn. Tuy nhiên, việc tổng quát hóa cho toàn bộ sinh viên trên cả nước cần thận trọng vì mẫu nghiên cứu hiện tại chủ yếu tập trung vào sinh viên năm hai ($78.24%$) và khoa Marketing ($68.2%$) của Trường Đại học Thương Mại.

4. Những hướng phát triển tiếp theo cho nghiên cứu này là gì?

Trả lời: Các nghiên cứu tiếp theo nên mở rộng quy mô mẫu qua phương pháp lấy mẫu phân tầng theo từng chuyên ngành và khóa học, đồng thời áp dụng mô hình phương trình cấu trúc (SEM) để kiểm tra vai trò trung gian của kỹ năng mềm và sự hài lòng nghề nghiệp.

5. Sinh viên nên áp dụng kết quả này vào thực tế như thế nào?

Trả lời: Sinh viên nên chủ động đặt ra tiêu chí lựa chọn công việc: ưu tiên môi trường làm việc lành mạnh, gần với chuyên ngành học, có thời gian linh hoạt (dưới 20 giờ/tuần) và kiên quyết không đánh đổi điểm số học tập để làm thêm quá độ.

Kết luận

Báo cáo nghiên cứu "Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến quyết định đi làm thêm của sinh viên trường Đại học Thương Mại" đã đóng góp những luận cứ thực nghiệm xác đáng, khẳng định vai trò trọng yếu của Môi trường làm việc, Quản lý thời gian và Mục tiêu học tập trong việc định hình hành vi nghề nghiệp của sinh viên.

Để tối đa hóa lợi ích từ phong trào làm thêm, sự phối hợp đồng bộ giữa Nhà trường - Doanh nghiệp - Sinh viên là chìa khóa then chốt nhằm biến công việc bán thời gian trở thành bàn đạp nghề nghiệp vững chắc cho nguồn nhân lực trẻ tương lai.