Các Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Lợi Nhuận Của Các Ngân Hàng Thương Mại Cổ Phần Tại Việt Nam

Lợi nhuận của các ngân hàng thương mại cổ phần (NHTMCP) tại Việt Nam là một vấn đề quan… 83 trang · Trường Đại Học Ngân Hàng Thành Phố Hồ Chí Minh · 2023.

• Tác giả: Lê Phương Tuyền
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Duy Linh
• Trường học: Trường Đại Học Ngân Hàng Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Các Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Lợi Nhuận Của Các Ngân Hàng Thương Mại Cổ Phần Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• TÓM TẮT KHÓA LUẬN
• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.2.1. Mục tiêu nghiên cứu tổng quát
• 1.2.2. Mục tiêu nghiên cứu chi tiết
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
• 1.4.1. Đối tượng nghiên cứu
• 1.4.2. Phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu và cơ sở dữ liệu
• 1.6. Đóng góp của nghiên cứu
• 1.7. Kết cấu nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM
• 2.1. Cơ sở lý thuyết về lợi nhuận
• 2.2. Định nghĩa về ngân hàng thương mại
• 2.3. Khái niệm về lợi nhuận ngân hàng thương mại
• 2.4. Các chỉ tiêu phản ánh lợi nhuận ngân hàng thương mại
• 2.5. Các nhân tố ảnh hưởng đến lợi nhuận của các ngân hàng thương mại
• 2.5.1. Các nhân tố bên trong ngân hàng
• 2.5.2. Các nhân tố bên ngoài ngân hàng
• 2.6. Các nghiên cứu thực nghiệm
• 2.6.1. Nghiên cứu nước ngoài
• 2.6.2. Nghiên cứu trong nước
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Quy trình nghiên cứu
• 3.2. Mẫu và dữ liệu nghiên cứu
• 3.3. Mô hình nghiên cứu. Biến phụ thuộc. Biến độc lập
• 3.3.1. Quy mô ngân hàng (BS)
• 3.3.2. Rủi ro thanh khoản (LR)
• 3.3.3. Hiệu quả hoạt động (OPE)
• 3.3.4. Tỷ lệ an toàn vốn (CA)
• 3.3.5. Rủi ro tín dụng (CR)
• 3.3.6. Lãi suất ngân hàng (IR)
• 3.3.7. Tốc độ tăng trưởng kinh tế (GDPt)
• 3.3.8. Tỷ lệ lạm phát (INFt)
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thống kê mô tả
• 4.2. Lợi nhuận của các ngân hàng thương mại việt nam giai đoạn 2012-2022
• 4.3. Kết quả mô hình hồi quy
• 4.4. Phân tích hồi quy
• 4.5. Khắc phục các khuyết tật và kết quả ước lượng lại mô hình
• 4.6. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 4.6.1. Quy mô ngân hàng – BS
• 4.6.2. Rủi ro thanh khoản – LR
• 4.6.3. Hiệu quả hoạt động – OPE
• 4.6.4. Tỷ lệ an toàn vốn – CA
• 4.6.5. Rủi ro tín dụng - CR
• 4.6.6. Tỷ lệ lạm phát – INF
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý QUẢN TRỊ
• 5.1. Một số gợi ý hàm ý quản trị
• 5.1.1. Mở rộng quy mô ngân hàng
• 5.1.2. Tăng tỷ lệ vốn chủ sở hữu
• 5.1.3. Kiểm soát rủi ro thanh khoản
• 5.1.4. Tăng cường hiệu quả quản lý và giảm chi phí hoạt động
• 5.1.5. Kiểm soát rủi ro tín dụng
• 5.2. Hạn chế của khóa luận. Đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Lợi Nhuận Ngân Hàng

Lợi nhuận của các ngân hàng thương mại cổ phần (NHTMCP) tại Việt Nam là một vấn đề quan trọng trong bối cảnh hội nhập kinh tế toàn cầu. Các nhân tố ảnh hưởng đến lợi nhuận không chỉ bao gồm các yếu tố nội tại của ngân hàng mà còn chịu tác động từ môi trường kinh tế vĩ mô. Việc hiểu rõ các nhân tố này giúp các nhà quản lý đưa ra các quyết định chiến lược nhằm tối ưu hóa lợi nhuận.

1.1. Định Nghĩa Lợi Nhuận Ngân Hàng Thương Mại

Lợi nhuận ngân hàng thương mại được xác định là chênh lệch giữa tổng doanh thu và tổng chi phí. Theo nghiên cứu của Nguyễn Thị Ngọc Tú (2013), lợi nhuận không chỉ phản ánh hiệu quả hoạt động mà còn là nguồn tích lũy quan trọng cho ngân hàng.

1.2. Các Nhân Tố Nội Tại Ảnh Hưởng Đến Lợi Nhuận

Các nhân tố nội tại như hiệu quả hoạt động, quản lý rủi ro và quy mô ngân hàng có ảnh hưởng lớn đến lợi nhuận. Việc tối ưu hóa các yếu tố này sẽ giúp ngân hàng nâng cao khả năng sinh lời.

II. Thách Thức Đối Với Lợi Nhuận Của Ngân Hàng Thương Mại Cổ Phần

Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gia tăng, các NHTMCP phải đối mặt với nhiều thách thức ảnh hưởng đến lợi nhuận. Những thách thức này bao gồm rủi ro tín dụng, rủi ro thanh khoản và áp lực từ chính sách lãi suất.

2.1. Rủi Ro Tín Dụng Và Ảnh Hưởng Đến Lợi Nhuận

Rủi ro tín dụng là một trong những yếu tố chính ảnh hưởng đến lợi nhuận của ngân hàng. Khi tỷ lệ nợ xấu tăng, lợi nhuận sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

2.2. Áp Lực Từ Chính Sách Lãi Suất

Chính sách lãi suất của Ngân hàng Nhà nước có thể tạo ra áp lực lớn lên lợi nhuận của NHTMCP. Việc điều chỉnh lãi suất có thể ảnh hưởng đến chi phí huy động vốn và doanh thu từ cho vay.

III. Phương Pháp Tối Ưu Hóa Lợi Nhuận Ngân Hàng Thương Mại

Để tối ưu hóa lợi nhuận, các NHTMCP cần áp dụng các phương pháp quản lý hiệu quả. Việc cải thiện quy trình hoạt động và quản lý rủi ro là rất cần thiết.

3.1. Cải Thiện Hiệu Quả Hoạt Động

Cải thiện hiệu quả hoạt động thông qua việc tối ưu hóa quy trình cho vay và thu hồi nợ sẽ giúp ngân hàng tăng lợi nhuận. Các ngân hàng cần đầu tư vào công nghệ để nâng cao hiệu quả.

3.2. Quản Lý Rủi Ro Tín Dụng

Quản lý rủi ro tín dụng hiệu quả sẽ giúp ngân hàng giảm thiểu tổn thất và tăng cường lợi nhuận. Việc đánh giá khách hàng và phân tích rủi ro là rất quan trọng.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Từ Nghiên Cứu Về Lợi Nhuận Ngân Hàng

Nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến lợi nhuận của NHTMCP tại Việt Nam đã chỉ ra nhiều ứng dụng thực tiễn. Các ngân hàng có thể áp dụng các kết quả nghiên cứu để cải thiện chiến lược kinh doanh.

4.1. Chiến Lược Tăng Cường Tỷ Suất Sinh Lời

Các ngân hàng cần xây dựng chiến lược tăng cường tỷ suất sinh lời thông qua việc tối ưu hóa chi phí và tăng doanh thu từ các dịch vụ tài chính.

4.2. Đánh Giá Hiệu Quả Hoạt Động Kinh Doanh

Đánh giá hiệu quả hoạt động kinh doanh định kỳ sẽ giúp ngân hàng nhận diện các vấn đề và điều chỉnh kịp thời để nâng cao lợi nhuận.

V. Kết Luận Về Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Lợi Nhuận Ngân Hàng

Kết luận từ nghiên cứu cho thấy rằng các nhân tố ảnh hưởng đến lợi nhuận của NHTMCP rất đa dạng và phức tạp. Việc nhận diện và quản lý các nhân tố này là rất cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững.

5.1. Tương Lai Của Ngành Ngân Hàng Tại Việt Nam

Ngành ngân hàng Việt Nam đang đứng trước nhiều cơ hội và thách thức. Việc áp dụng công nghệ và cải thiện quản lý sẽ là chìa khóa cho sự phát triển trong tương lai.

5.2. Đề Xuất Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo

Nghiên cứu tiếp theo có thể tập trung vào việc phân tích sâu hơn về các yếu tố vĩ mô ảnh hưởng đến lợi nhuận ngân hàng trong bối cảnh toàn cầu hóa.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Lê Phương Tuyền (ngành Tài chính – Ngân hàng, Trường Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh, năm 2023) đặt vấn đề nghiên cứu về lợi nhuận của hệ thống ngân hàng thương mại cổ phần (NHTMCP) tại Việt Nam. Theo dẫn luận từ Đoàn Việt Hùng (2016), hoạt động NHTM giữ vai trò kinh tế chủ chốt và đóng góp đáng kể cho tăng trưởng kinh tế. Lợi nhuận là chỉ tiêu kinh tế phản ánh hiệu quả hoạt động, đồng thời là điều kiện tiên quyết để các NHTMCP tồn tại, tích lũy vốn tự có và mở rộng quy mô trong xu thế hội nhập kinh tế khu vực và toàn cầu. Bối cảnh thực tiễn của đề tài bao quát giai đoạn 11 năm (2012–2022), bao gồm giai đoạn thực hiện tái cơ cấu hệ thống tổ chức tín dụng (2016–2018), thời kỳ kinh tế chịu ảnh hưởng nghiêm trọng của đại dịch Covid-19 và giai đoạn phục hồi kinh tế sau dịch.

Mục tiêu nghiên cứu của khóa luận được phân định cụ thể:

• Mục tiêu nghiên cứu tổng quát: Nghiên cứu tác động của các nhân tố ảnh hưởng đến lợi nhuận của các NHTMCP tại Việt Nam trong giai đoạn 2012–2022.
• Mục tiêu nghiên cứu chi tiết:
  1. Thứ nhất, xác định các nhân tố tác động đến lợi nhuận của các NHTMCP tại Việt Nam.
  2. Thứ hai, đo lường mức độ tác động của từng nhân tố đến lợi nhuận của các NHTMCP tại Việt Nam.
  3. Thứ ba, đề xuất một số hàm ý quản trị cải thiện lợi nhuận của NHTMCP tại Việt Nam.

Đề tài giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu:

• Câu hỏi 1: Các nhân tố nào có tác động đến lợi nhuận của các NHTMCP tại Việt Nam?
• Câu hỏi 2: Mức độ tác động của từng nhân tố đến lợi nhuận của các NHTMCP tại Việt Nam là như thế nào?
• Câu hỏi 3: Những khuyến nghị nào giúp cho các NHTMCP tại Việt Nam tăng trưởng lợi nhuận?

Đối tượng nghiên cứu là các nhân tố ảnh hưởng đến lợi nhuận của các NHTMCP tại Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu về không gian gồm 30 NHTMCP tại Việt Nam; phạm vi thời gian là chuỗi số liệu thứ cấp kéo dài 11 năm từ năm 2012 đến năm 2022.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng cơ sở lý thuyết dựa trên các căn cứ pháp lý và nghiên cứu chuyên ngành:

• Căn cứ pháp lý: Khái niệm ngân hàng thương mại căn cứ theo khoản 2 và khoản 3 Điều 3 Luật các Tổ chức tín dụng số 47/2010/QH12; khái niệm rủi ro tín dụng theo điểm a, khoản 2, Điều 8, Thông tư 08/2017/TT-NHNN; tiêu chuẩn an toàn vốn tối thiểu theo hiệp ước Basel II do Ngân hàng Nhà nước áp dụng.
• Khái niệm lợi nhuận và thước đo: Căn cứ nghiên cứu của Nguyễn Thị Ngọc Tú (2013), lợi nhuận là chênh lệch giữa tổng doanh thu phải thu trừ tổng chi phí hợp lý. Khóa luận phân tích hai chỉ tiêu đo lường lợi nhuận gồm tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA) và tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE). Trích dẫn nghiên cứu của Cohen, Chang và Ledford (1997), tác giả chọn ROA làm thước đo biến phụ thuộc duy nhất vì chỉ số này không bị sai lệch bởi tỷ lệ đòn bẩy tài chính như ROE.
• Phân loại nhân tố: Dựa trên khung lý thuyết của Trujillo (2012) và Guru (2002), các nhân tố được chia thành hai nhóm: nhân tố vi mô bên trong ngân hàng (quy mô ngân hàng, thanh khoản, hiệu quả hoạt động, tỷ lệ an toàn vốn, rủi ro tín dụng) và nhân tố vĩ mô bên ngoài (tăng trưởng kinh tế, lạm phát, lãi suất thị trường).

Mô hình kinh tế lượng tổng quát của đề tài được kế thừa có điều chỉnh từ các nghiên cứu của Bogale (2019), Trujillo (2012), Gul và cộng sự (2011), Võ Thị Phương (2017):

$$ROA_{i,t} = \beta_0 + \beta_1 BS_{i,t} + \beta_2 LR_{i,t} + \beta_3 OPE_{i,t} + \beta_4 CA_{i,t} + \beta_5 CR_{i,t} + \beta_6 IR_t + \beta_7 INF_t + \beta_8 GDP_t + \varepsilon_{i,t}$$

Hệ thống các biến số, công thức đo lường và kỳ vọng dấu được tổng hợp trong bảng sau:

Ký hiệu biến	Tên biến	Công thức đo lường	Kỳ vọng dấu
ROA	Tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản	Lợi nhuận sau thuế / Tổng tài sản bình quân	Biến phụ thuộc
BS	Quy mô ngân hàng	Logarit tự nhiên của Tổng tài sản cuối kỳ: $\ln(\text{Tổng tài sản})$	$+$
LR	Rủi ro thanh khoản	Tổng dư nợ cho vay / Tổng tiền gửi khách hàng	$+$
OPE	Hiệu quả hoạt động	Tổng chi phí hoạt động / Tổng thu nhập hoạt động	$-$
CA	Tỷ lệ an toàn vốn	Tổng vốn chủ sở hữu / Tổng tài sản	$+$
CR	Rủi ro tín dụng	Dự phòng rủi ro cho vay / Tổng dư nợ cho vay	$-$
IR	Lãi suất thị trường	Lãi suất cho vay bình quân bằng VND trong trung và dài hạn	$-$
GDP	Tăng trưởng kinh tế	Tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm quốc nội ($C + I + G + NX$)	$+$
INF	Tỷ lệ lạm phát	Tỷ lệ phần trăm thay đổi chỉ số giá tiêu dùng so với năm trước	$-$

Phương pháp nghiên cứu thực tế sử dụng phân tích định lượng trên dữ liệu bảng (panel data) kết hợp xử lý bằng phần mềm Stata 17 và Microsoft Excel. Mẫu dữ liệu ban đầu gồm 330 quan sát (30 ngân hàng $\times$ 11 năm); sau khi thực hiện sàng lọc và loại bỏ các biến ngoại vi (outliers) nhằm tránh sai lệch, mẫu nghiên cứu chính thức còn lại 296 quan sát.

Quy trình ước lượng kinh tế lượng trải qua các bước:

1. Ước lượng các mô hình hồi quy dữ liệu bảng: Mô hình bình phương nhỏ nhất gộp (Pooled OLS), Mô hình tác động cố định (FEM), và Mô hình tác động ngẫu nhiên (REM).
2. Kiểm định lựa chọn mô hình: Sử dụng kiểm định F-test để lựa chọn giữa Pooled OLS và FEM/REM; sử dụng kiểm định Hausman để chọn lựa giữa mô hình FEM và mô hình REM.
3. Kiểm định chẩn đoán khuyết tật: Kiểm định hiện tượng đa cộng tuyến bằng hệ số phóng đại phương sai (VIF); kiểm định hiện tượng phương sai sai số thay đổi (heteroskedasticity); kiểm định hiện tượng tự tương quan bằng kiểm định Wooldridge.
4. Xử lý khuyết tật mô hình: Tác giả tiến hành ước lượng lại mô hình REM với các hiệu chỉnh khắc phục khuyết tật nhằm đảm bảo tính vững của tham số ước lượng.

Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo tài chính hợp nhất đã kiểm toán của 30 NHTMCP trên website Vietstock, kết hợp số liệu kinh tế vĩ mô công bố bởi Tổng cục Thống kê Việt Nam và Ngân hàng Thế giới (World Bank).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan về đề tài nghiên cứu

Chương 1 thiết lập khung tổng thể cho toàn bộ khóa luận. Tác giả trình bày tính cấp thiết xuất phát từ thực trạng hội nhập, áp lực tối đa hóa lợi nhuận của hệ thống ngân hàng Việt Nam sau các giai đoạn tái cơ cấu và đại dịch Covid-19. Chương này xác định rõ 3 mục tiêu chi tiết, 3 câu hỏi nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu (các nhân tố ảnh hưởng đến lợi nhuận), phạm vi không gian (30 NHTMCP) và thời gian (2012–2022). Phần tổng quan cũng tóm lược sơ đồ quy trình nghiên cứu, đóng góp về mặt khoa học lý thuyết và thực tiễn, cùng bố cục tổng thể gồm 5 chương.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết và các nghiên cứu thực nghiệm

Chương 2 tổng hợp nền tảng lý luận về hoạt động ngân hàng thương mại, định nghĩa lợi nhuận và phân tích ưu - nhược điểm của hai thước đo khả năng sinh lời ROA và ROE. Chương phân tích chi tiết cơ chế tác động của 5 nhân tố nội tại (quy mô tài sản, thanh khoản, chi phí hoạt động, an toàn vốn, rủi ro tín dụng) và 3 nhân tố kinh tế vĩ mô (lãi suất, tăng trưởng GDP, lạm phát). Đồng thời, tác giả tổng thuật các công trình nghiên cứu quốc tế (Trujillo, 2012; Gul và cộng sự, 2011; Dawood, 2014; Al-Homaidi và cộng sự, 2020; Athanasoglou và cộng sự, 2006) và các nghiên cứu tại Việt Nam (Đặng Thanh Cường và cộng sự, 2021; Nguyễn Thanh Phương và Đặng Thị Lan Phương, 2022; Võ Thị Phương, 2017), từ đó xây dựng bảng tổng hợp lược khảo và 8 giả thuyết nghiên cứu ($H_1$ đến $H_8$).

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 trình bày chi tiết quy trình nghiên cứu định lượng 9 bước từ xác định vấn đề, thu thập dữ liệu bảng, làm sạch ngoại vi, đến xây dựng mô hình hồi quy. Tác giả định nghĩa biến phụ thuộc ROA (lợi nhuận sau thuế chia cho bình quân tài sản đầu kỳ và cuối kỳ) và các công thức cụ thể cho 8 biến độc lập. Chương xác lập các giả định lý thuyết của ba mô hình Pooled OLS, FEM và REM, nêu rõ nguyên tắc lựa chọn mô hình thông qua kiểm định F-test (chọn giữa OLS và mô hình hiệu ứng) và kiểm định Hausman (chọn giữa FEM và REM), cũng như các phép kiểm định phương sai sai số thay đổi, hiện tượng tự tương quan và kiểm định đa cộng tuyến VIF.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 4 công bố kết quả thống kê mô tả 296 quan sát và phân tích thực trạng lợi nhuận hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam giai đoạn 2012–2022 qua các chu kỳ kinh tế: giai đoạn 2013–2015 khó khăn, giai đoạn 2015–2018 phục hồi mạnh nhờ tái cơ cấu hệ thống, và giai đoạn 2019–2022 ứng phó đại dịch. Chương trình bày kết quả ước lượng hồi quy OLS, FEM, REM; kết quả các kiểm định chẩn đoán và quy trình ước lượng khắc phục khuyết tật. Cuối cùng, tác giả thảo luận sâu về mối quan hệ giữa từng biến số có ý nghĩa thống kê đối với ROA, đối chiếu trực tiếp với các giả thuyết đặt ra ban đầu và các nghiên cứu thực nghiệm trong và ngoài nước.

Chương 5: Kết luận và hàm ý quản trị

Chương 5 tóm tắt các kết luận rút ra từ mô hình thực nghiệm và đề xuất hệ thống 5 nhóm hàm ý quản trị cho ban điều hành các NHTMCP: chiến lược gia tăng quy mô tài sản, giải pháp củng cố vốn chủ sở hữu nhằm đáp ứng chuẩn an toàn vốn, quy trình kiểm soát thanh khoản cân bằng, biện pháp tối ưu hóa chi phí hoạt động và nâng cao năng lực thẩm định để hạn chế rủi ro tín dụng. Đồng thời, chương chỉ rõ các điểm hạn chế của nghiên cứu và gợi ý định hướng phát triển cho các công trình tiếp theo.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận cung cấp bức tranh định lượng chi tiết về các chỉ số hoạt động tài chính của 30 NHTMCP tại Việt Nam qua bảng số liệu thống kê mô tả:

Biến số	Số quan sát	Trung bình	Độ lệch chuẩn	Nhỏ nhất (Min)	Trung vị	Lớn nhất (Max)
ROA	296	0,008	0,008	0,000	0,006	0,037
BS	296	11,735	1,125	9,606	11,242	14,242
LR	296	0,856	0,165	0,419	0,853	1,299
OPE	296	0,533	0,165	0,052	0,533	0,959
CA	296	0,088	0,039	0,018	0,078	0,238
CR	296	0,014	0,013	0,000	0,012	0,109
IR	296	0,079	0,009	0,070	0,076	0,104
INF	296	0,037	0,014	0,018	0,032	0,066
GDP	296	0,061	0,018	0,026	0,069	0,080

Kết quả phân tích thống kê mô tả cho thấy:

• Tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA) đạt trung bình 0,8%/năm, giá trị cao nhất là 3,7% và thấp nhất là 0,0%.
• Quy mô ngân hàng (BS) có giá trị biến thiên từ 9,606 (BaoVietBank năm 2012) đến 14,242 (VietinBank - CTG năm 2014), độ lệch chuẩn 1,125 cho thấy độ phân hóa quy mô rất lớn giữa các ngân hàng.
• Rủi ro thanh khoản (LR) trung bình là 85,6%, thấp nhất đạt 41,9% (MSB năm 2016) và cao nhất đạt 129,9% (VPBank năm 2018).
• Hiệu quả hoạt động (OPE - tỷ lệ chi phí trên thu nhập) trung bình ở mức 53,3%, với biên độ dao động từ 5,2% (SHB năm 2015) đến 95,9% (PVcomBank năm 2014).
• Tỷ lệ an toàn vốn (CA) bình quân đạt 8,8%, mức thấp nhất là 1,8% (VietABank năm 2018) và cao nhất đạt 23,8% (Saigonbank năm 2013).
• Rủi ro tín dụng (CR) trung bình ở mức 1,4%, dao động từ 0,0% (PVcomBank năm 2012) đến 10,9% (Sacombank năm 2014).
• Các biến vĩ mô ghi nhận mức bình quân: lãi suất cho vay (IR) là 7,9%, lạm phát (INF) là 3,7%, và tăng trưởng GDP là 6,1%.

Kết quả ước lượng mô hình hồi quy (mô hình REM hiệu chỉnh sau khi xử lý các khuyết tật) ghi nhận tác động cụ thể của các nhân tố:

• Nhân tố tác động cùng chiều (+) có ý nghĩa thống kê đến lợi nhuận (ROA): Quy mô ngân hàng (BS), Rủi ro thanh khoản (LR), và Tỷ lệ an toàn vốn (CA).
• Nhân tố tác động ngược chiều (-) có ý nghĩa thống kê đến lợi nhuận (ROA): Rủi ro tín dụng (CR), Hiệu quả hoạt động (OPE - chi phí trên thu nhập), và Tỷ lệ lạm phát (INF).

Các giải pháp và hàm ý quản trị do tác giả đề xuất:

• Mở rộng quy mô ngân hàng: Gia tăng cơ sở tài sản và mạng lưới hoạt động để khai thác lợi thế kinh tế theo quy mô, tối ưu hóa chi phí vận hành và quản trị rủi ro.
• Tăng tỷ lệ vốn chủ sở hữu: Tăng cường tích lũy từ nguồn lợi nhuận giữ lại và phát hành cổ phần nhằm gia tăng tỷ lệ an toàn vốn, giảm phụ thuộc vào vốn vay rủi ro và tuân thủ chuẩn mực Basel II.
• Kiểm soát rủi ro thanh khoản: Quản trị cân bằng giữa dư nợ cho vay và huy động tiền gửi, không giữ thừa tiền mặt gây lãng phí nguồn lực nhưng đảm bảo tỷ lệ an toàn thanh khoản theo quy định của Ngân hàng Nhà nước.
• Nâng cao hiệu quả quản trị và tiết giảm chi phí hoạt động: Kiểm soát chặt chẽ tỷ lệ OPE, cắt giảm các chi phí vận hành không cần thiết và áp dụng công nghệ số để tăng năng suất lao động.
• Kiểm soát rủi ro tín dụng: Nâng cao năng lực thẩm định hồ sơ vay vốn, theo dõi sát sao tình hình tài chính của khách hàng nhằm hạn chế phát sinh nợ xấu mới và chủ động trích lập dự phòng rủi ro.

Đóng góp của khóa luận:

• Về mặt lý thuyết: Hệ thống hóa khung phân tích tác động tổng hợp của cả nhân tố vi mô và vĩ mô đến lợi nhuận ngân hàng thương mại cổ phần, xây dựng mô hình hồi quy dữ liệu bảng có kiểm định khuyết tật chặt chẽ.
• Về mặt thực tiễn: Lượng hóa chiều hướng và mức độ tác động của các chỉ số tài chính chủ chốt trên mẫu dữ liệu 30 NHTMCP bao quát giai đoạn 2012–2022, cung cấp căn cứ định lượng thực tế cho nhà quản trị ngân hàng trong việc xây dựng chính sách điều hành sinh lời.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận xác định các hạn chế và đề xuất hướng mở rộng nghiên cứu:

• Hạn chế: Phạm vi dữ liệu chỉ dừng lại ở 30 NHTMCP tại Việt Nam, cỡ mẫu bị rút gọn từ 330 xuống 296 quan sát sau khi làm sạch ngoại vi; mô hình sử dụng biến phụ thuộc duy nhất là ROA mà chưa kết hợp các chỉ tiêu phản ánh khả năng sinh lời khác như ROE hay biên lãi thuần (NIM); chưa bao quát hết một số nhân tố đặc thù khác như sở hữu vốn nước ngoài, mức độ đa dạng hóa thu nhập ngoài lãi, hay mức độ chuyển đổi số trong ngành ngân hàng.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Mở rộng phạm vi thu thập dữ liệu bao gồm cả khối ngân hàng thương mại nhà nước và ngân hàng liên doanh; gia tăng khoảng thời gian nghiên cứu; bổ sung các biến đo lường mới về cơ cấu thu nhập, công nghệ và các phương pháp ước lượng động như GMM để xử lý triệt để hiện tượng nội sinh trong dữ liệu bảng.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng, Kinh tế học ứng dụng: Cung cấp tài liệu tham khảo thực tế về phương pháp thực hiện khóa luận định lượng, kỹ thuật xây dựng biến số tài chính từ báo cáo tài chính kiểm toán và quy trình xử lý dữ liệu bảng (Pooled OLS, FEM, REM) trên phần mềm Stata.
• Nhóm nghiên cứu về hiệu quả kinh doanh của hệ thống ngân hàng: Cung cấp bộ dữ liệu thống kê mô tả chi tiết của 30 NHTMCP Việt Nam trong suốt 11 năm (2012–2022), bao gồm các giai đoạn tái cơ cấu và đại dịch.
• Cán bộ quản lý rủi ro và điều hành tài chính tại các ngân hàng thương mại: Tham khảo cơ chế tác động của tỷ lệ an toàn vốn (CA), thanh khoản (LR) và chi phí vận hành (OPE) đến ROA để xây dựng kế hoạch cân đối tài sản và nguồn vốn.

Câu hỏi thường gặp

1. Mẫu dữ liệu nghiên cứu của khóa luận được thu thập từ bao nhiêu ngân hàng và trong giai đoạn nào?
Nghiên cứu sử dụng dữ liệu thứ cấp từ 30 ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam trong giai đoạn 11 năm từ năm 2012 đến năm 2022. Tổng số quan sát ban đầu là 330 quan sát, sau khi loại bỏ các giá trị ngoại vi (outliers) để tránh sai lệch mô hình, mẫu chính thức đưa vào phân tích hồi quy gồm 296 quan sát.

2. Biến phụ thuộc tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA) được tính như thế nào và có giá trị trung bình là bao nhiêu?
ROA được tính bằng tỷ số giữa Lợi nhuận sau thuế (lấy từ Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh) chia cho Tổng tài sản bình quân, trong đó Tổng tài sản bình quân bằng trung bình cộng giữa Tổng tài sản đầu kỳ và Tổng tài sản cuối kỳ. Theo kết quả thống kê mô tả 296 quan sát, giá trị trung bình của ROA là 0,008 (tương đương 0,8%), trung vị là 0,006, giá trị nhỏ nhất là 0,000 và giá trị lớn nhất đạt 0,037 (3,7%).

3. Khóa luận sử dụng các phương pháp ước lượng và kiểm định kinh tế lượng nào?
Khóa luận sử dụng phân tích dữ liệu bảng với ba mô hình: Pooled OLS, FEM (Fixed Effects Model) và REM (Random Effects Model). Tác giả dùng kiểm định F-test để lựa chọn giữa Pooled OLS và FEM/REM, kiểm định Hausman để lựa chọn giữa FEM và REM, kiểm định hệ số VIF để kiểm tra đa cộng tuyến, kiểm định hiện tượng phương sai sai số thay đổi và kiểm định Wooldridge để phát hiện tự tương quan, cuối cùng ước lượng mô hình REM để khắc phục các khuyết tật.

4. Những nhân tố nào có tác động cùng chiều và ngược chiều đến ROA theo kết quả nghiên cứu?
Kết quả hồi quy mô hình xác nhận 3 nhân tố có tác động tích cực (cùng chiều) đến ROA là: Quy mô ngân hàng (BS), Rủi ro thanh khoản (LR), và Tỷ lệ an toàn vốn (CA). Ngược lại, 3 nhân tố có tác động tiêu cực (nghịch chiều) đến ROA là: Rủi ro tín dụng (CR), Hiệu quả hoạt động (OPE - tỷ lệ chi phí trên thu nhập) và Tỷ lệ lạm phát (INF).

5. Giá trị cực trị (nhỏ nhất và lớn nhất) của các biến tỷ lệ an toàn vốn (CA) và rủi ro thanh khoản (LR) thuộc về những ngân hàng nào?
Biến an toàn vốn (CA) có giá trị cao nhất là 23,8% thuộc về Saigonbank (SGB) năm 2013 và thấp nhất là 1,8% thuộc về VietABank (VAB) năm 2018. Biến rủi ro thanh khoản (LR) có giá trị thấp nhất là 41,9% thuộc về MSB năm 2016 và giá trị cao nhất đạt 129,9% thuộc về VPBank (VPB) năm 2018.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Lê Phương Tuyền đã thực hiện phân tích thực nghiệm định lượng về các nhân tố tác động đến tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA) của 30 ngân hàng thương mại cổ phần tại Việt Nam giai đoạn 2012–2022. Thông qua các phương pháp hồi quy dữ liệu bảng và kiểm định khuyết tật mô hình trên Stata 17, nghiên cứu đã chứng minh quy mô ngân hàng, an toàn vốn và tính thanh khoản có tác động tích cực đến lợi nhuận, trong khi rủi ro tín dụng, chi phí hoạt động và lạm phát gây tác động tiêu cực. Toàn bộ các kết luận thực nghiệm được sử dụng làm cơ sở khoa học để đề xuất 5 nhóm giải pháp quản trị tài chính, kiểm soát nợ xấu và tối ưu hóa chi phí vận hành cho các ngân hàng trong giai đoạn bình thường mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 đã bao gồm các đề mục quan trọng như tính cấp thiết của đề tài, mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu, những đóng góp của nghiên cứu và kết cấu của đề tài. Trong chương tiếp theo, tác giả sẽ trình bày về cơ sở lý thuyết liên quan đến lợi nhuận của NHTMCP. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM 2. Cơ sở lý thuyết về lợi nhuận 2.

Định nghĩa về ngân hàng thương mại Theo khoản 2 và khoản 3 Điều 3 Luật các Tổ chức tín dụng Số 47/2010/QH12 khái niệm về NHTM được định nghĩa: “Ngân hàng là loại hình tổ chức tín dụng có thể được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng theo quy định của Luật này. Theo tính chất và mục tiêu hoạt động, các loại hình ngân hàng bao gồm ngân hàng thương mại cổ phần, ngân hàng hàm ý quản trị, ngân hàng hợp tác xã. Ngân hàng thương mại cổ phần là loại hình ngân hàng được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định của Luật này nhằm mục tiêu lợi nhuận. Ngân hàng thương mại cổ phần có chức năng thu hút nguồn vốn trước hết bằng huy động tiền gửi, phát hành kì phiếu, trái phiếu, sau đó sử dụng nguồn vốn này thực hiện cho vay sản xuất kinh doanh, cho vay tiêu dùng.

Ngoài ra còn có các dịch vụ khác: Thanh toán, chuyển tiền, bảo lãnh, ủy thác,…” Các tổ chức tín dụng đang thể hiện giá trị của họ như một trung gian giữa những người tiết kiệm và những người đi vay với tư cách là trung gian tài chính. NHTMCP đóng một vai trò quan trọng trong hoạt động ngân hàng cho các tổ chức này. Khi họ chấp nhận tiền gửi từ người dân và các tổ chức trong nền kinh tế và sử dụng tiền để tạo ra các khoản vay và đầu tư vào các tài sản sinh lãi khác, các NHTMCP đang đóng một vai trò lớn hơn trong hệ thống tài chính. Ngoài ra, NHTMCP cung cấp nhiều loại thanh toán, tín hiệu ứng dụng và dịch vụ tài chính cho các đối tượng kinh tế khác nhau.

NHTMCP được chọn là trọng tâm chính của nghiên cứu vì vai trò quan trọng và tác động xã hội đáng kể của nó. Khái niệm về lợi nhuận ngân hàng thương mại Theo kết quả nghiên cứu của Nguyễn Thị Ngọc Tú (2013), lợi nhuận của NHTMCP là kết quả giữa tổng doanh thu phải thu trừ đi tổng các khoản chi phí phải trả hợp lý. Lợi nhuận thực hiện trong năm là kết quả kinh doanh của NHTMCP gồm lợi nhuận hoạt động nghiệp vụ và lợi nhuận các hoạt động khác. Lợi nhuận là thước 8 đo chỉ ra hiệu quả hoạt động của NHTMCP và đóng vai trò là nguồn tích luỹ quan trọng có thể được sử dụng để tăng vốn tự có và thúc đẩy hoạt động kinh doanh.

Khả năng các NHTMCP kiếm được lợi nhuận từ chênh lệch lãi suất giữa các khoản cho vay và tiền gửi của khách hàng phụ thuộc đáng kể vào việc các bộ phận dịch vụ của họ hoạt động tốt như thế nào. Điều này nói lên rằng lãi suất tính cho khách hàng khi vay tiền từ ngân hàng cao hơn lãi suất tính cho khách hàng khi gửi tiền. Ngân hàng kiếm được lợi nhuận ròng do chênh lệch này. Do đó, tác giả của nghiên cứu chú trọng vào việc cải thiện thu nhập của ngân hàng đồng thời tối thiểu hóa chi phí hoạt động.

Ngân hàng cũng tìm cách tăng thu nhập thông qua các nỗ lực liên quan đến dịch vụ khác. Phí dịch vụ, phí thẻ tín dụng, phí giao dịch và các loại phí khác liên quan đến dịch vụ tài chính có thể được bao gồm trong các hoạt động này. Các ngân hàng có thể tăng thu nhập bằng cách cung cấp các dịch vụ hiệu quả và tính phí khách hàng. Các ngân hàng có thể giảm chi phí và tăng lợi nhuận ròng bằng cách hợp lý hóa hoạt động và tối ưu hóa lợi nhuận ròng.

Các chỉ tiêu phản ánh lợi nhuận ngân hàng thương mại - Tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (Return on Assets - ROA) ROA đo lường lợi nhuận trên mỗi đơn vị tài sản của ngân hàng. Khả năng sinh lời trên tổng tài sản của ngân hàng đánh giá ngân hàng có thể kiếm được bao nhiêu lợi nhuận trên mỗi đơn vị tài sản, là thước đo thể hiện hiệu quả sử dụng tài sản. Chỉ tiêu này dùng để đánh giá hiệu quả của các khoản đầu tư hay hiệu quả sử dụng tài sản lưu động của ngân hàng. ROA hỗ trợ các nhà quản lý ngân hàng trong việc xác định tổng năng lực của ngân hàng để tạo ra thu nhập từ tài sản của mình.

Mọi tài sản được xem như một khoản đầu tư, nó được công nhận như một công cụ để nhận định hiệu quả đầu tư của ngân hàng. Các nhà đầu tư cũng có thể biết được từ ROA bao nhiêu lợi nhuận được tạo ra từ tài sản của ngân hàng. Nói một cách đơn giản, ROA đo lường mức độ hiệu quả của tiền đầu tư được chuyển thành lợi nhuận. ROA càng cao, hoặc càng nhiều thu nhập từ chi phí thấp hơn và sử dụng nguồn lực hiệu quả, thì ngân hàng càng tạo ra nhiều tiền với đầu tư ít hơn.

- Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (Return on Equity - ROE) 9 ROE là tỷ số quan trọng, tỷ số này đo lường lợi nhuận trên mỗi đồng vốn của chủ sở hữu. Lượng VCSH và chất lượng của những khoản lợi nhuận đó được đo lường chính xác bằng ROE. Là mục tiêu mà các ngân hàng hướng tới và nó đánh giá hiệu quả sử dụng VCSH. Các nhà đầu tư thường xuyên kiểm tra tỷ lệ ROE của các công ty trên thị trường cùng ngành để xác định nên mua cổ phiếu của ngân hàng nào.

Tỷ lệ ROE cao chứng tỏ doanh nghiệp đang sử dụng tốt VCSH và cân bằng giữa VCSH và vốn vay để hưởng lợi từ quy mô và cạnh tranh. Do đó, một công ty càng thu hút các nhà đầu tư thì ROE càng cao. Trong khi một khoản đầu tư có ROE thấp ngụ ý việc sử dụng VCSH để tạo ra lợi nhuận là thiếu hiệu quả, làm giảm tính cạnh tranh và hấp dẫn ít hơn, thì ROE cao sẽ giúp tối đa hóa lợi thế cho chủ sở hữu, làm giảm khả năng cạnh tranh và thu hút vốn cho ngân hàng. Mặc dù ROA và ROE có các giá trị riêng biệt nhưng cả hai đều cho thấy ngân hàng tạo ra lợi nhuận hiệu quả như thế nào.

Bởi vì nó không bị ảnh hưởng bởi tỷ lệ VCSH cao, ROA là một con số quan trọng để đánh giá khả năng sinh lời của một ngân hàng. Điều này trái ngược với lợi nhuận trên VCSH. Do ROA không bị ảnh hưởng bởi tỷ lệ VCSH cao, nhưng lợi nhuận trên VCSH (ROE) đánh giá thấp sự nguy hiểm của đòn bẩy tài chính, ROA là một con số quan trọng để đánh giá khả năng sinh lời của ngân hàng. Nói cách khác, nợ phải trả không được đề cập trong ROE.

Cohen, Chang và Ledford (1997) đã nghiên cứu lợi nhuận bằng cách sử dụng lợi tức trên tài sản (ROA) mà các nhà phân tích thị trường thường sử dụng ROA như một thước đo hiệu quả tài chính vì nó định lượng cách tài sản ảnh hưởng đến việc tạo thu nhập. Do ROA chủ yếu được sử dụng để xem xét hiệu quả hoạt động và đánh giá thực trạng tài chính của các ngân hàng nên tác giả nghiên cứu này đã lựa chọn sử dụng chỉ số ROA để phản ánh lợi nhuận của các NHTMCP tại Việt Nam. Các nhân tố ảnh hƣởng đến lợi nhuận của các ngân hàng thƣơng mại Nghiên cứu của Trujillo (2012) cho rằng có hai nhóm chính ảnh hưởng đến các biến lợi nhuận của ngân hàng. Nhóm nhân tố đầu tiên ảnh hưởng đến lợi nhuận là duy nhất đối với mỗi ngân hàng và thường bao gồm các nhân tố như cơ cấu tài 10 sản, chất lượng tài sản, vốn hóa, cơ cấu tài chính, hiệu quả, quy mô và đa dạng hóa doanh thu.

Môi trường kinh tế vĩ mô và các nhân tố chẳng hạn như mức độ tập trung của ngành, nền kinh tế tăng trưởng, lạm phát và lãi suất, được bao gồm trong loại nhân tố quyết định thứ hai. Ngoài việc cho phép các ngân hàng tạo ra nhiều vốn hơn để cho vay nhiều hơn đối với nền kinh tế, lợi nhuận cao hơn là rất đáng chú ý đối với các cơ quan quản lý vì nó đảm bảo tỷ lệ vốn linh hoạt hơn ngay cả trong điều kiện kinh doanh rủi ro. Bên cạnh đó, nghiên cứu của Guru (2002) cũng cho rằng khả năng sinh lời của NHTM được xác định bởi hai nhân tố: những nhân tố dưới sự kiểm soát của ban quản lý và những nhân tố nằm ngoài tầm kiểm soát của họ. Các nhân tố quyết định bên trong là những nhân tố mà ban quản lý có thể tác động, trong khi các nhân tố quyết định bên ngoài là những nhân tố mà ban quản lý không thể tác động.

Các nhân tố quyết định bên trong chủ yếu chỉ ra sự khác biệt trong ý nghĩa của các quyết định quản trị và quản lý ngân hàng liên quan đến việc kiểm soát nguồn vốn, việc sử dụng thanh khoản và giám sát vốn, cũng như phân bổ chi phí. Ảnh hưởng của quản lý đến khả năng sinh lời có thể được kiểm tra bằng cách xem xét bảng cân đối kế toán và báo cáo lãi lỗ của các công ty này. Dù đã có nhiều nghiên cứu được thực hiện ở nhiều quốc gia khác nhau và trong các giai đoạn thời kỳ khác nhau, cho thấy khả năng sinh lợi của NHTMCP không chỉ được xác định bởi một nhân tố đơn lẻ mà còn bởi hai nhóm nhân tố chính, bao gồm các nhân tố nội tại của mỗi ngân hàng và tác động của các nhân tố vĩ mô bên ngoài. Đầu tiên, các thành phần trong mỗi ngân hàng đóng vai trò chủ yếu trong việc xác định khả năng sinh lời của NHTMCP.

Điều này bao gồm quản lý rủi ro, quản trị tín dụng, hiệu suất hoạt động, chi phí vận hành và công nghệ thông tin. Thứ hai, các điều kiện kinh tế vĩ mô có tác động đáng kể đến khả năng sinh lời của NHTMCP. Có thể bao gồm sự thay đổi lãi suất, tình hình tăng trưởng kinh tế và các mối quan tâm chính trị và xã hội. Sự ổn định và thay đổi của những nhân tố này sẽ có ảnh hưởng lớn đến mức độ sinh lời và khả năng hoạt động của ngân hàng.