Nhận Thức và Hành Vi Tiêu Dùng Xanh của Cư Dân Đô Thị Ở Hà Nội

Trong bối cảnh thế kỷ 20, sự tăng trưởng kinh tế và phát triển xã hội đã mang lại những tiến bộ đáng kể, nhưng… 174 trang · Học viện Khoa học xã hội · 2023.

• Tác giả: Phan Thị Song Thương
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Đức Vinh
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Xã hội học
• Đề tài: Nhận Thức và Hành Vi Tiêu Dùng Xanh Của Cư Dân Đô Thị Ở Hà Nội
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• MỤC LỤC BẢNG
• MỤC LỤC HÌNH
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA LUẬN ÁN
• 0.2. MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
• 0.3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 0.4. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA LUẬN ÁN
• 0.5. ĐIỂM MỚI CỦA LUẬN ÁN
• 0.6. CẤU TRÚC CỦA LUẬN ÁN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU QUỐC TẾ VỀ TIÊU DÙNG XANH
• 1.1.1. Nghiên cứu liên quan đến nhận thức về tiêu dùng xanh
• 1.1.2. Nghiên cứu về hành vi tiêu dùng xanh và các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tiêu dùng xanh
• 1.1.3. Phương pháp nghiên cứu tiêu dùng xanh được sử dụng trong các nghiên cứu quốc tế
• 1.2. CÁC NGHIÊN CỨU Ở VIỆT NAM
• 1.2.1. Nghiên cứu về nhận thức về tiêu dùng xanh
• 1.2.2. Các nghiên cứu về hành vi tiêu dùng xanh và các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tiêu dùng xanh
• 1.2.3. Phương pháp nghiên cứu tiêu dùng xanh trong các nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.3. ĐÁNH GIÁ TỔNG QUAN VÀ KHOẢNG TRỐNG NGHIÊN CỨU
• 1.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU VỀ NHẬN THỨC VÀ HÀNH VI TIÊU DÙNG XANH CỦA CƯ DÂN ĐÔ THỊ
• 2.1. NHỮNG KHÁI NIỆM CƠ BẢN
• 2.1.1. Khái niệm tiêu dùng, tiêu dùng xanh và hành vi tiêu dùng xanh
• 2.1.2. Khái niệm nhận thức và nhận thức về tiêu dùng xanh
• 2.2. LÝ THUYẾT ÁP DỤNG TRONG NGHIÊN CỨU NHẬN THỨC VÀ HÀNH VI TIÊU DÙNG XANH
• 2.2.1. Lý thuyết Hành động xã hội của Max Weber và Vilfredo Pareoto
• 2.2.2. Lý thuyết hành vi tiêu dùng
• 2.2.3. Khung phân tích, câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu và thang đo
• 2.2.4. Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu
• 2.3. CƠ SỞ THỰC TIỄN – KÍNH NGHIỆM THỰC HIỆN TIÊU DÙNG XANH Ở MỘT SỐ QUỐC GIA TRÊN THẾ GIỚI VÀ BÀI HỌC CHO VIỆT NAM
• 2.3.1. Tiêu dùng xanh ở một số quốc gia trên thế giới
• 2.3.2. Bài học cho Việt Nam
• 2.4. KHÁI QUÁT ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 2.4.1. Đặc điểm tự nhiên của Hà Nội
• 2.4.2. Đặc điểm mẫu nghiên cứu
• 2.5. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. THỰC TRẠNG NHẬN THỨC VÀ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN NHẬN THỨC VỀ TIÊU DÙNG XANH
• 3.1. NHẬN THỨC CỦA CƯ DÂN ĐÔ THỊ HÀ NỘI VỀ TIÊU DÙNG XANH
• 3.1.1. Nhận thức của người trả lời về khái niệm sản phẩm xanh
• 3.1.2. Nhận thức về nhãn môi trường của người tiêu dùng
• 3.1.3. Nhận thức về hành vi tiêu dùng xanh
• 3.1.4. Nhận thức về các vấn đề môi trường
• 3.2. MÔ HÌNH HỒI QUY LOGISTIC: KIỂM ĐỊNH CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN HIỂU BIẾT VỀ SPX CỦA NTL
• 3.3. MÔ HÌNH HỒI QUY TUYẾN TÍNH: CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN NHẬN THỨC VỀ CÁC VẤN ĐỀ MÔI TRƯỜNG VÀ NHẬN THỨC VỀ NHÃN MÔI TRƯỜNG
• 3.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• 4. HÀNH VI TIÊU DÙNG XANH VÀ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG
• 4.1. HÀNH VI TIÊU DÙNG XANH CỦA CƯ DÂN ĐÔ THỊ HÀ NỘI THÔNG QUA KHẢO SÁT THỰC ĐỊA
• 4.1.1. Hành vi mua sắm các sản phẩm thân thiện với môi trường
• 4.1.2. Hành vi tiết kiệm năng lượng và tài nguyên thiên nhiên
• 4.1.3. Hành vi sử dụng xanh
• 4.2. MÔ HÌNH HỒI QUY TUYẾN TÍNH DÀNH CHO CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN CÁC HÀNH VI TIÊU DÙNG XANH
• 4.2.1. Mô hình hồi quy tuyến tính và giải thích
• 4.2.2. Thảo luận về các yếu tố ảnh hưởng đến các hành vi tiêu dùng xanh
• 4.3. TIỂU KẾT CHƯƠNG 4
• 5. KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 5.1. HẠN CHẾ CỦA LUẬN ÁN
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tiêu Dùng Xanh Hà Nội Định Nghĩa Xu Hướng

Trong bối cảnh thế kỷ 20, sự tăng trưởng kinh tế và phát triển xã hội đã mang lại những tiến bộ đáng kể, nhưng đồng thời cũng gây ra áp lực lớn lên môi trường. Việc khai thác quá mức tài nguyên không thể phục hồi như than đá và dầu mỏ dẫn đến lượng khí thải lớn, gây hiệu ứng nhà kính và trái đất nóng lên. Theo UNEP, lượng nguyên liệu tự nhiên sử dụng trong sản xuất và sinh hoạt đã tăng từ 10 tỷ tấn năm 1950 lên 70 tỷ tấn năm 2010 và dự kiến sẽ tăng gấp 4 lần vào năm 2050. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về tiêu dùng bền vững Hà Nội, giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường và cải thiện chất lượng cuộc sống. Tiêu dùng xanh trở thành một xu hướng quan trọng, giảm thiểu tác động của các hoạt động tiêu dùng đến môi trường (Trần Minh, 2017). Việt Nam cũng không nằm ngoài xu hướng này, với quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa nhanh chóng, gây ra các vấn đề ô nhiễm không khí, ô nhiễm nguồn nước, và khai thác quá mức tài nguyên.

1.1. Định nghĩa và tầm quan trọng của tiêu dùng xanh

Tiêu dùng xanh được định nghĩa là việc sử dụng các sản phẩm và dịch vụ thân thiện với môi trường, có khả năng tái chế, tái sử dụng, hoặc ít gây hại cho môi trường trong quá trình sản xuất. Tầm quan trọng của nó nằm ở việc giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và sức khỏe cộng đồng. UNEP (2011) định nghĩa tiêu dùng bền vững là giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường từ sản xuất và tiêu dùng, đồng thời cải thiện chất lượng sống cho tất cả. Chính vì vậy, hành vi tiêu dùng xanh đóng vai trò quan trọng trong phát triển bền vững.

1.2. Xu hướng tiêu dùng xanh tại các đô thị lớn

Tại các đô thị lớn, tiêu dùng xanh đang trở thành một xu hướng mới, thể hiện sự quan tâm đến chất lượng cuộc sống, an toàn và bảo vệ môi trường. Người tiêu dùng ngày càng chú trọng đến các sản phẩm có chứng nhận xanh, sản phẩm hữu cơ, và các sản phẩm có quy trình sản xuất bền vững. Hà Nội là một trong những thành phố lớn nhất của Việt Nam, với dân cư đông đúc và đa dạng, việc tìm hiểu về nhận thức và hành vi tiêu dùng xanh của người dân là vô cùng quan trọng.

1.3. Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh và tiêu dùng xanh

Tiêu dùng xanh là một nội dung quan trọng trong chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021 – 2030 và tầm nhìn đến 2050 của Việt Nam. Chiến lược này nhằm thúc đẩy các hoạt động sản xuất và tiêu dùng thân thiện với môi trường, giảm thiểu ô nhiễm và lãng phí tài nguyên. Thuật ngữ "tiêu dùng xanh" ngày càng trở nên phổ biến như một nhận thức tất yếu do sự phát triển kinh tế, đời sống con người được cải thiện thì nhu cầu sử dụng các sản phẩm có chất lượng tốt, an toàn, thân thiện với môi trường, phục vụ lợi ích cộng đồng càng được quan tâm.

II. Thách Thức Vấn Đề Về Hành Vi Tiêu Dùng Xanh Tại Hà Nội

Mặc dù tiêu dùng xanh đang trở thành một xu hướng, nhưng vẫn còn nhiều thách thức và vấn đề cần giải quyết. Nhận thức của người dân về các sản phẩm và dịch vụ xanh còn hạn chế, thông tin về các sản phẩm này chưa được phổ biến rộng rãi, và giá cả của chúng thường cao hơn so với các sản phẩm thông thường. Thêm vào đó, các chính sách khuyến khích tiêu dùng xanh chưa đủ mạnh, và các doanh nghiệp chưa thực sự chú trọng đến sản xuất và cung ứng các sản phẩm xanh. Theo báo cáo Môi trường Việt Nam năm 2019, phần lớn chất thải rắn sinh hoạt ở Việt Nam đến từ hộ gia đình, khu thương mại, và công sở, với tỷ lệ thu gom chất thải rắn sinh hoạt ở đô thị đạt khoảng 92%. Tuy nhiên, chỉ có khoảng 16% lượng rác thải rắn sinh hoạt được thu gom có thể được xử lý trong các nhà máy chế biến compost (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2020).

2.1. Hạn chế về nhận thức của người dân về sản phẩm xanh Hà Nội

Nhiều người dân chưa thực sự hiểu rõ về các tiêu chí của một sản phẩm xanh, cũng như lợi ích của việc sử dụng các sản phẩm này. Điều này dẫn đến việc họ không ưu tiên lựa chọn các sản phẩm xanh trong quá trình mua sắm. Theo như nghiên cứu của Phan Thị Song Thương, nhiều người dân vẫn còn thiếu thông tin về nhãn mác sản phẩm xanh, cách phân biệt sản phẩm xanh và không xanh.

2.2. Giá cả và tính sẵn có của sản phẩm xanh Hà Nội

Giá cả của các sản phẩm xanh thường cao hơn so với các sản phẩm thông thường, khiến nhiều người tiêu dùng e ngại. Bên cạnh đó, tính sẵn có của các sản phẩm xanh cũng là một vấn đề, đặc biệt là ở các khu vực ngoại thành. Nhiều người dân Hà Nội vẫn gặp khó khăn trong việc tiếp cận các sản phẩm này do hệ thống phân phối chưa rộng khắp.

2.3. Chính sách khuyến khích tiêu dùng xanh chưa đủ mạnh

Các chính sách khuyến khích tiêu dùng xanh hiện nay chưa đủ mạnh để tạo động lực cho người tiêu dùng và doanh nghiệp. Cần có thêm các biện pháp hỗ trợ tài chính, ưu đãi thuế, và các chương trình truyền thông để nâng cao nhận thức và thúc đẩy tiêu dùng xanh. Nghiên cứu sâu hơn về chính sách sẽ giúp hiểu rõ hơn cách nhà nước tác động tới hành vi người dân.

III. Giải Pháp Nâng Cao Nhận Thức Về Lối Sống Xanh Đô Thị Hà Nội

Để thúc đẩy tiêu dùng xanh tại Hà Nội, cần có các giải pháp đồng bộ từ cả phía nhà nước, doanh nghiệp và người tiêu dùng. Trong đó, nâng cao nhận thức của người dân về lối sống xanh đô thị Hà Nội, sản phẩm xanh Hà Nội và ý thức bảo vệ môi trường là một yếu tố then chốt. Cần tăng cường các chương trình truyền thông, giáo dục về tiêu dùng xanh trên các phương tiện thông tin đại chúng, tổ chức các sự kiện, hội thảo để chia sẻ kiến thức và kinh nghiệm, và xây dựng các mô hình tiêu dùng xanh điểm để người dân tham quan và học hỏi.

3.1. Tăng cường truyền thông về tiêu chí lựa chọn sản phẩm xanh

Cần tăng cường truyền thông về các tiêu chí của một sản phẩm xanh, như khả năng tái chế, tái sử dụng, tiết kiệm năng lượng, và không gây hại cho môi trường. Việc này giúp người tiêu dùng có thể dễ dàng nhận biết và lựa chọn các sản phẩm xanh khi mua sắm. Truyền thông cần tập trung vào lợi ích cá nhân và cộng đồng mà sản phẩm xanh mang lại.

3.2. Giáo dục về tiêu dùng xanh trong trường học và cộng đồng

Cần đưa các nội dung về tiêu dùng xanh vào chương trình giáo dục trong trường học, từ cấp tiểu học đến đại học. Đồng thời, tổ chức các khóa học, buổi nói chuyện, và các hoạt động ngoại khóa về tiêu dùng xanh cho cộng đồng, đặc biệt là các khu dân cư. Giáo dục cần đi đôi với thực hành, tạo cơ hội cho người dân trải nghiệm lối sống xanh.

3.3. Xây dựng các mô hình tiêu dùng xanh điểm

Cần xây dựng các mô hình tiêu dùng xanh điểm tại các khu dân cư, trung tâm thương mại, và các cơ quan, doanh nghiệp. Các mô hình này sẽ giới thiệu các sản phẩm xanh, hướng dẫn người dân cách sử dụng và tái chế sản phẩm, và tổ chức các hoạt động tiêu dùng xanh như đổi đồ cũ lấy đồ mới, thu gom rác thải tái chế. Các mô hình cần được thiết kế hấp dẫn, dễ tiếp cận, và phù hợp với điều kiện thực tế của từng địa phương.

IV. Chính Sách Giải Pháp Thúc Đẩy Hành Vi Mua Sắm Xanh Hà Nội

Bên cạnh việc nâng cao nhận thức, cần có các chính sách và giải pháp cụ thể để thúc đẩy hành vi mua sắm xanh Hà Nội. Điều này bao gồm việc hỗ trợ các doanh nghiệp sản xuất và cung ứng sản phẩm xanh, tạo điều kiện thuận lợi cho người tiêu dùng tiếp cận các sản phẩm này, và áp dụng các biện pháp khuyến khích tiêu dùng xanh. Cần phải có sự liên kết chặt chẽ giữa các bên liên quan, từ nhà nước, doanh nghiệp đến người tiêu dùng, để tạo ra một hệ sinh thái tiêu dùng xanh bền vững.

4.1. Hỗ trợ doanh nghiệp sản xuất sản phẩm xanh Hà Nội

Nhà nước cần có các chính sách hỗ trợ tài chính, ưu đãi thuế, và giảm chi phí sản xuất cho các doanh nghiệp sản xuất sản phẩm xanh. Đồng thời, tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp này tiếp cận các nguồn vốn, công nghệ, và thị trường. Việc này giúp giảm giá thành sản phẩm xanh, tăng tính cạnh tranh và khả năng tiếp cận của người tiêu dùng. Cần khuyến khích doanh nghiệp áp dụng chuỗi cung ứng xanh Hà Nội.

4.2. Tạo điều kiện thuận lợi cho người tiêu dùng tiếp cận sản phẩm xanh

Cần mở rộng hệ thống phân phối sản phẩm xanh đến các khu vực ngoại thành, tăng cường sự hiện diện của các sản phẩm này trên các kênh bán hàng trực tuyến, và tổ chức các chương trình khuyến mãi, giảm giá để kích cầu. Đồng thời, cần đơn giản hóa quy trình chứng nhận sản phẩm xanh, giúp người tiêu dùng dễ dàng nhận biết và tin tưởng vào chất lượng của sản phẩm.

4.3. Áp dụng các biện pháp khuyến khích tiêu dùng xanh

Cần áp dụng các biện pháp khuyến khích tiêu dùng xanh, như giảm thuế cho người mua sản phẩm xanh, tăng thuế đối với các sản phẩm gây ô nhiễm môi trường, và xây dựng các quỹ hỗ trợ tiêu dùng xanh. Đồng thời, cần khuyến khích các cơ quan, doanh nghiệp sử dụng sản phẩm xanh trong hoạt động của mình, tạo hiệu ứng lan tỏa trong cộng đồng. Marketing xanh Hà Nội cũng cần được chú trọng.

V. Nghiên Cứu Thực Tiễn Thực Trạng Tiêu Dùng Xanh Của Cư Dân Hà Nội

Luận án đã thực hiện một nghiên cứu thực địa tại Hà Nội để đánh giá thực trạng tiêu dùng xanh của cư dân, bao gồm nhận thức về sản phẩm xanh, hành vi tiêu dùng xanh và các yếu tố ảnh hưởng. Kết quả nghiên cứu cho thấy, nhận thức của người dân về tiêu dùng xanh còn hạn chế, và hành vi tiêu dùng xanh chưa phổ biến. Tuy nhiên, có một số yếu tố như trình độ học vấn, thu nhập, và ý thức bảo vệ môi trường có ảnh hưởng tích cực đến hành vi tiêu dùng xanh.

5.1. Đánh giá nhận thức về sản phẩm xanh của cư dân Hà Nội

Nghiên cứu cho thấy, đa số người dân chưa thực sự hiểu rõ về các tiêu chí của một sản phẩm xanh, và gặp khó khăn trong việc phân biệt sản phẩm xanh với các sản phẩm thông thường. Thông tin về nhãn môi trường và chứng nhận sản phẩm xanh cũng chưa được phổ biến rộng rãi.

5.2. Phân tích hành vi tiêu dùng xanh của cư dân Hà Nội

Nghiên cứu cho thấy, hành vi tiêu dùng xanh của cư dân Hà Nội còn hạn chế, chủ yếu tập trung vào các hành vi đơn giản như tiết kiệm điện, nước, và hạn chế sử dụng túi nilon. Các hành vi phức tạp hơn như mua sản phẩm xanh, tái chế, và sử dụng phương tiện giao thông công cộng chưa được thực hiện rộng rãi.

5.3. Xác định các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tiêu dùng xanh

Nghiên cứu đã xác định một số yếu tố có ảnh hưởng đến hành vi tiêu dùng xanh, bao gồm trình độ học vấn, thu nhập, ý thức bảo vệ môi trường, và ảnh hưởng của truyền thông. Các yếu tố này cần được khai thác và phát huy để thúc đẩy tiêu dùng xanh trong cộng đồng.

VI. Kết Luận Khuyến Nghị Tương Lai Của Tiêu Dùng Xanh Hà Nội

Để thúc đẩy tiêu dùng xanh tại Hà Nội trong tương lai, cần có sự phối hợp đồng bộ từ cả phía nhà nước, doanh nghiệp và người tiêu dùng. Cần tiếp tục nâng cao nhận thức của người dân, xây dựng các chính sách khuyến khích tiêu dùng xanh, hỗ trợ các doanh nghiệp sản xuất sản phẩm xanh, và tạo điều kiện thuận lợi cho người tiêu dùng tiếp cận các sản phẩm này. Chỉ khi đó, tiêu dùng xanh mới thực sự trở thành một thói quen tiêu dùng xanh Hà Nội phổ biến và góp phần vào sự phát triển bền vững của thành phố.

6.1. Tóm tắt các kết quả nghiên cứu chính

Luận án đã làm rõ thực trạng tiêu dùng xanh của cư dân Hà Nội, các yếu tố ảnh hưởng, và các giải pháp thúc đẩy. Kết quả nghiên cứu là cơ sở quan trọng để xây dựng các chính sách và chương trình hành động cụ thể.

6.2. Đề xuất các khuyến nghị chính sách

Luận án đề xuất các khuyến nghị chính sách về truyền thông, giáo dục, hỗ trợ doanh nghiệp, và khuyến khích người tiêu dùng để thúc đẩy tiêu dùng xanh tại Hà Nội. Các khuyến nghị này cần được xem xét và triển khai một cách hiệu quả.

6.3. Hướng nghiên cứu tiếp theo về tiêu dùng có trách nhiệm Hà Nội

Luận án gợi mở các hướng nghiên cứu tiếp theo về tiêu dùng có trách nhiệm Hà Nội, như nghiên cứu về mức độ sẵn sàng chi trả cho sản phẩm xanh, rào cản đối với tiêu dùng xanh, và hiệu quả của các chính sách khuyến khích tiêu dùng xanh. Các nghiên cứu này sẽ cung cấp thêm thông tin và cơ sở khoa học cho việc xây dựng các chính sách và chương trình hành động trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài luận án tiến sĩ: "Nhận thức và hành vi tiêu dùng xanh của cư dân đô thị ở Hà Nội"
Chuyên ngành: Xã hội học (Mã số: 9.01)
Tác giả: Phan Thị Song Thương
Người hướng dẫn khoa học: PGS. Nguyễn Đức Vinh
Cơ sở đào tạo: Học viện Khoa học xã hội – Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (Hà Nội, 2023).

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Sự tăng trưởng kinh tế và công nghiệp hóa trong nửa sau thế kỷ XX đã tạo ra áp lực lớn đối với môi trường toàn cầu do khai thác tài nguyên quá mức và phát thải khí nhà kính. Báo cáo của Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP, 2015) chỉ ra rằng khối lượng nguyên liệu tự nhiên (sinh khối, nhiên liệu hóa thạch, khoáng sản, nước) sử dụng trong sản xuất và sinh hoạt đã tăng từ khoảng 10 tỷ tấn (năm 1950) lên 70 tỷ tấn (năm 2010), và dự báo tiếp tục tăng gấp 4 lần vào năm 2050 so với năm 2010. Tuyên bố tại Hội nghị Liên hợp quốc về Môi trường và Phát triển tại Rio de Janeiro (1992) đã khẳng định nguyên nhân chính gây suy thoái môi trường toàn cầu bắt nguồn từ mô hình sản xuất và tiêu dùng không bền vững.

Tại Việt Nam, quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa nhanh chóng làm gia tăng lượng chất thải sinh hoạt. Theo Báo cáo Hiện trạng Môi trường Quốc gia năm 2019 của Bộ Tài nguyên và Môi trường (2020), chỉ số phát sinh chất thải rắn sinh hoạt tại khu vực đô thị đạt 1,08 kg/người/ngày, cao hơn nhiều so với khu vực nông thôn (0,45 kg/người/ngày). Dù tỷ lệ thu gom rác thải đô thị bình quân cả nước đạt 92% (ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh đạt khoảng 99%), tỷ lệ rác thải được tái chế và xử lý tại các nhà máy chế biến compost chỉ đạt khoảng 16%. Trong bối cảnh Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn 2050 xác định tiêu dùng xanh là nội dung trọng tâm, việc tìm hiểu nhận thức và hành vi tiêu dùng xanh của cư dân đô thị Hà Nội dưới lăng kính xã hội học là vấn đề cấp thiết, cung cấp căn cứ thực tiễn phục vụ hoạch định chính sách quản lý đô thị.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

• Mục tiêu nghiên cứu: Nghiên cứu thực trạng nhận thức và hành vi tiêu dùng xanh; phân tích, đánh giá các yếu tố tác động đến nhận thức và hành vi tiêu dùng xanh của cư dân đô thị tại thành phố Hà Nội; từ đó đề xuất một số khuyến nghị nhằm thúc đẩy tiêu dùng xanh trong dân cư đô thị.
• Nhiệm vụ nghiên cứu (5 nhiệm vụ cụ thể):
  1. Tổng quan các vấn đề lý luận và thực tiễn về tiêu dùng xanh.
  2. Khảo sát, phân tích thực trạng nhận thức về tiêu dùng xanh của cư dân đô thị thành phố Hà Nội.
  3. Khảo sát, phân tích thực trạng hành vi tiêu dùng xanh của cư dân đô thị thành phố Hà Nội.
  4. Phân tích, đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến nhận thức và hành vi tiêu dùng xanh của cư dân đô thị Hà Nội.
  5. Đề xuất các khuyến nghị và giải pháp thúc đẩy tiêu dùng xanh trong cư dân đô thị tại Hà Nội.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Nhận thức và hành vi tiêu dùng xanh của cư dân đô thị (khách thể nghiên cứu trường hợp: cư dân đang sinh sống tại thành phố Hà Nội).
• Phạm vi không gian: Địa bàn hành chính thuộc 12 quận nội thành Hà Nội (tính đến năm 2022), bao gồm: Ba Đình, Cầu Giấy, Đống Đa, Hai Bà Trưng, Hoàn Kiếm, Hoàng Mai, Long Biên, Tây Hồ, Thanh Xuân, Bắc Từ Liêm, Nam Từ Liêm, Hà Đông.
• Phạm vi thời gian: Thu thập dữ liệu khảo sát sơ cấp bằng bảng hỏi trong năm 2022.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào các khâu mua sắm, sử dụng và xử lý sản phẩm/rác thải tại hộ gia đình (không nghiên cứu hành vi sản xuất của doanh nghiệp). Khảo sát gắn liền với các đặc điểm nhân khẩu học, sự quan tâm tới sức khỏe, ý định tiêu dùng xanh, truyền thông và chuẩn mực chủ quan.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu quốc tế

Tác giả luận án đã phân loại và điểm luận các công trình quốc tế theo ba nhóm nội dung chính:

                     (Fisher et al. 2012; Kumar et al. 2012; Zhu et al. 2013; Ooi Jen Mei et al. 2012)

• Nhận thức về tiêu dùng xanh: Các nghiên cứu phân tích nhận thức sản phẩm xanh (Kumar et al., 2012; Chikosha & Potwana, 2021), nhãn sinh thái (Hwang et al., 2016), nhận thức rủi ro và lợi ích (Wu, 2015), cùng nghịch lý nhận thức - hành vi (Liang et al., 2022). Hwang et al. (2016) nhận định nhãn sinh thái chưa thúc đẩy mạnh mẽ hành vi mua tại Hàn Quốc do thiếu tính gắn kết thông điệp với lợi ích cá nhân trực tiếp.
• Hành vi tiêu dùng xanh và nhân khẩu học: Kết quả nghiên cứu quốc tế có sự phân hóa. Về độ tuổi, Promotosh et al. (2011) và Kumar et al. (2012) không thấy sự khác biệt đáng kể giữa các nhóm tuổi trẻ, trong khi Nie & Zepeda (2011) chỉ ra nhóm 40–55 tuổi quan tâm nhiều nhất đến thực phẩm hữu cơ. Về giới tính, Mostafa (2007) cho rằng nam giới có nhận thức môi trường cao hơn, trong khi Nie & Zepeda (2011) và Fisher et al. (2012) nhận thấy nữ giới quan tâm và mua sắm sản phẩm xanh tích cực hơn. Về học vấn và thu nhập, Zhu et al. (2013), Jamil et al. (2015) và Fisher et al. (2012) khẳng định tương quan thuận với hành vi tiêu dùng xanh; tuy nhiên Zhao et al. (2014) ghi nhận người thu nhập cao tại Thanh Đảo ít tham gia hành vi tái chế hơn do ưu tiên tiện ích cá nhân.
• Yếu tố tâm lý và xã hội: Nghiên cứu của Ham et al. (2015) và Si et al. (2023) xác nhận vai trò của chuẩn mực chủ quan; Kamalanon et al. (2022) và Hsu et al. (2017) đo lường kiểm soát hành vi nhận thức; Jain et al. (2020) cùng Sun & Xing (2021) phân tích tác động từ việc chia sẻ thông tin trên mạng xã hội đối với Gen Z và thế hệ Millennials.

Các hướng nghiên cứu tại Việt Nam

• Nghiên cứu nhận thức: Vũ Anh Dũng và cộng sự (2012) khảo sát 221 người tại Hà Nội về hiểu biết sản phẩm xanh và môi trường. Hà Thị Ngọc Anh (2016) khảo sát hộ gia đình tại Huế. Hồ Huy Tựu và cộng sự (2018) nghiên cứu nhận thức rủi ro tại Nha Trang. Ngô Thị Duyên và cộng sự (2018) tìm hiểu nhận thức môi trường của hộ gia đình Hà Nội. Hồ Mỹ Dung và cộng sự (2019, 2021) phân tích nhận thức môi trường, sức khỏe, giá cả tại Trà Vinh. Nguyễn Thảo Nguyên và Lê Thị Trang (2021) nghiên cứu ý định mua thực phẩm hữu cơ tại TP.HCM. Nguyễn Văn Nên và cộng sự (2021) phân tích nhận thức môi trường của giới trẻ.
• Nghiên cứu hành vi và yếu tố tác động: Hà Nam Khánh Giao và cộng sự (2018) khảo sát 297 khách hàng tại TP.HCM, sử dụng kiểm định Levene và ANOVA chỉ ra ảnh hưởng của chiêu thị xanh, giá cả và nguồn thông tin. Nguyễn Thị Phương Linh và cộng sự (2022) phân tích sự khác biệt nhân khẩu học (nhóm 25–45 tuổi, học vấn đại học/sau đại học có hành vi bền vững cao hơn, nhưng thu nhập trên 30 triệu đồng/tháng có xu hướng giảm). Ao Thu Hoài và cộng sự (2021) nghiên cứu đặc tính sản phẩm xanh đối với Gen Z. Trần Hữu Ái (2015) khảo sát 311 người bằng mô hình SEM. Dương Công Doanh và cộng sự (2022) mở rộng mô hình TPB trên mẫu 4000 người tại nhiều tỉnh thành với các biến chủ nghĩa tập thể, định hướng dài hạn và sự không sẵn có của sản phẩm.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

1. Các nghiên cứu trong nước trước đây chủ yếu tiếp cận dưới góc độ kinh tế học, quản trị kinh doanh hoặc dừng lại ở việc đo lường ý định mua sắm theo mô hình Lý thuyết Hành vi có kế hoạch (TPB), ít phân tích toàn diện dưới góc độ Xã hội học kết hợp giữa nhận thức và chuỗi hành vi thực tế (mua sắm, tiết kiệm tài nguyên, sử dụng và tái chế).
2. Các nghiên cứu độc lập về mức độ nhận biết nhãn môi trường và nhận thức về sản phẩm xanh của người dân đô thị còn hạn chế.
3. Tồn tại những kết quả mâu thuẫn về vai trò của các yếu tố nhân khẩu học (tuổi, giới tính, học vấn, thu nhập) và các yếu tố xã hội đối với từng loại hành vi tiêu dùng xanh cụ thể tại địa bàn đô thị lớn như Hà Nội.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khái niệm và khung lý thuyết áp dụng

• Hệ thống khái niệm cơ bản:
  • Tiêu dùng: Mục đích cuối cùng của hoạt động sản xuất nhằm thỏa mãn nhu cầu sinh hoạt và lối sống (Adam Smith).
  • Tiêu dùng xanh (TDX): Bắt đầu hình thành từ thập niên 1970; John Elkington và Julia Hailes (1987) định nghĩa tiêu dùng xanh thông qua 6 tiêu chí tránh sử dụng (sản phẩm gây hại sức khỏe, tiêu tốn tài nguyên khi sản xuất, đóng gói quá mức/tuổi thọ ngắn, nguồn gốc từ động vật quý hiếm, ngược đãi động vật, gây hại quốc gia khác). Peattie (1992) và Pan (2003) gắn tiêu dùng xanh với bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Luận án xác định tiêu dùng xanh là chuỗi hành vi: mua sắm sản phẩm xanh, tiết kiệm năng lượng/tài nguyên, tái sử dụng, tái chế và xử lý rác thải thân thiện môi trường (Trần Minh, 2017; Vũ Anh Dũng et al., 2012; Raukoff & Wu, 2013).
  • Nhận thức và hành vi tiêu dùng xanh: Sự hiểu biết, nhận diện nhãn môi trường, đánh giá vấn đề môi trường và khả năng kiểm soát thực hiện hành vi của cá nhân.
• Lý thuyết nền tảng:
  • Lý thuyết Hành động xã hội (Social Action Theory) của Max Weber và Vilfredo Pareto: Xem xét hành vi tiêu dùng xanh như một hành động xã hội có chủ đích, chịu chi phối bởi định hướng giá trị, mục đích duy lý và các yếu tố xã hội bao quanh.
  • Lý thuyết Hành vi tiêu dùng và Lý thuyết Hành vi có kế hoạch (TPB): Phân tích mối quan hệ giữa nhận thức, thái độ, chuẩn mực chủ quan, nhận thức kiểm soát hành vi và hành vi tiêu dùng thực tế.

Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu

• Phương pháp thu thập dữ liệu:
  • Khảo sát thực địa bằng bảng hỏi cấu trúc thu thập thông tin định lượng sơ cấp năm 2022 trên địa bàn 12 quận nội thành Hà Nội.
  • Thu thập dữ liệu thứ cấp từ tài liệu của UNEP, Báo cáo Hiện trạng môi trường quốc gia (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2020), Niên giám thống kê và các văn bản chính sách kinh nghiệm quốc tế (Hàn Quốc, Trung Quốc).
• Công cụ và kỹ thuật phân tích thống kê:
  • Thống kê mô tả (tần suất, tỷ lệ phần trăm, giá trị trung bình).
  • Đánh giá độ tin cậy thang đo bằng hệ số Cronbach's Alpha (CrA) và kiểm định tính giá trị qua Phân tích nhân tố khám phá (EFA) kết hợp chỉ số KMO.
  • Phân tích phương sai (ANOVA) và kiểm định Chi-square/bảng chéo để tìm kiếm sự khác biệt giữa các nhóm nhân khẩu học.
  • Mô hình hồi quy Logistic: Sử dụng để kiểm định các yếu tố ảnh hưởng đến biến nhị phân "Hiểu biết về sản phẩm xanh" của người trả lời.
  • Mô hình hồi quy tuyến tính bội: Sử dụng để kiểm định các yếu tố tác động đến "Nhận thức về các vấn đề môi trường", "Nhận thức về nhãn môi trường" và 3 nhóm "Hành vi tiêu dùng xanh" (Hành vi mua sắm sản phẩm xanh; Hành vi tiết kiệm năng lượng và tài nguyên; Hành vi sử dụng xanh).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu có liên quan đến đề tài

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu khoa học trong và ngoài nước thành ba nhóm chuyên đề:

1. Tổng quan nghiên cứu quốc tế về nhận thức tiêu dùng xanh, nhãn sinh thái, các yếu tố nhân khẩu học, chuẩn mực chủ quan, truyền thông mạng xã hội và phương pháp nghiên cứu thực nghiệm.
2. Tổng quan các nghiên cứu tại Việt Nam từ năm 2012 đến 2022 về thực trạng nhận thức, ý định và hành vi tiêu dùng xanh tại các đô thị (Hà Nội, TP.HCM, Huế, Nha Trang, Trà Vinh).
3. Đánh giá tổng quan, phân tích khoảng trống lý luận và thực nghiệm làm căn cứ xác định câu hỏi, giả thuyết và mô hình nghiên cứu của luận án.

Chương 2: Cơ sở lý luận về nhận thức và hành vi tiêu dùng xanh của cư dân đô thị

Chương 2 thiết lập khung phân tích xã hội học và mô tả phương pháp luận:

• Xác lập các khái niệm công cụ: Tiêu dùng, tiêu dùng xanh, hành vi tiêu dùng xanh, nhận thức về sản phẩm xanh, nhận thức nhãn môi trường.
• Trình bày khung lý thuyết hành động xã hội (Weber, Pareto) và lý thuyết hành vi tiêu dùng.
• Thiết lập hệ thống biến số độc lập, biến phụ thuộc và bảng thang đo khảo sát.
• Tổng kết kinh nghiệm quốc tế: Phân tích chính sách thúc đẩy tiêu dùng xanh trong dân cư ở Hàn Quốc (Bảng 2-9) và nguyên nhân lựa chọn sản phẩm xanh của người tiêu dùng Trung Quốc (Bảng 2-10).
• Mô tả đặc điểm tự nhiên, mật độ dân số, cơ cấu tuổi và trình độ lao động tại địa bàn khảo sát 12 quận nội thành Hà Nội (Hình 2-2, 2-3, 2-4; Bảng 2-8, 2-11, 2-12).

Bảng danh mục biến số và phân bổ nghiên cứu (theo Mục lục văn bản)	Nội dung mô tả trong Chương 2
Bảng 2-1	Hành vi tiêu dùng xanh sử dụng trong luận án
Bảng 2-2	Nhãn môi trường ở Việt Nam hiện nay
Bảng 2-3 & 2-4	Mô tả thống kê các biến phụ thuộc và biến độc lập mới được xây dựng
Bảng 2-5 & 2-6	Mô tả biến nhận thức về vấn đề môi trường và nhận thức khả năng thực hiện HVTDX
Bảng 2-7 & 2-8	Tiếp cận phương tiện TTĐC, Chương trình xanh và Phân bổ mẫu tại 12 quận Hà Nội
Hình 2-1	Khung phân tích nghiên cứu

Chương 3: Thực trạng nhận thức về Tiêu dùng xanh của cư dân đô thị ở thành phố Hà Nội và các yếu tố ảnh hưởng

Chương 3 trình bày các phát hiện định lượng về nhận thức của cư dân đô thị Hà Nội:

• Mức độ hiểu biết khái niệm: Tỷ lệ hiểu biết của người trả lời về khái niệm sản phẩm xanh (Bảng 3-1) và sự khác biệt theo nhân khẩu học như giới tính, tuổi, học vấn, thu nhập (Bảng 3-2).
• Nhận thức về nhãn môi trường: Mức độ nhận biết các loại nhãn sinh thái, nhãn năng lượng (Hình 3-1; Bảng 3-3). Kết quả cho thấy tỷ lệ nhận diện chính xác nhãn môi trường còn có sự chênh lệch lớn giữa các nhóm dân cư.
• Nhận biết hành vi và vấn đề môi trường: Khảo sát sự nhận diện các hành vi tiêu dùng xanh (Bảng 3-4) và mức độ quan tâm đối với các vấn đề ô nhiễm môi trường, biến đổi khí hậu (Bảng 3-5, 3-6).
• Kết quả mô hình kinh tế lượng:
  • Mô hình hồi quy Logistic (Hình 3-6): Xác định các yếu tố nhân khẩu học và nguồn tiếp cận thông tin có ý nghĩa thống kê tác động đến xác suất hiểu đúng về sản phẩm xanh của người trả lời.
  • Mô hình hồi quy tuyến tính (Hình 3-7): Kiểm định mức độ tác động của truyền thông đại chúng, chương trình xanh và đặc điểm xã hội lên "Nhận thức về các vấn đề môi trường" và "Nhận thức về nhãn môi trường".

Chương 4: Thực trạng hành vi tiêu dùng xanh và các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tiêu dùng xanh

Chương 4 phân tích chi tiết dữ liệu thực địa về các nhóm hành vi tiêu dùng xanh của người dân Hà Nội:

• Hành vi mua sắm sản phẩm xanh (Bảng 4-1): Đo lường tần suất và tỷ lệ lựa chọn các sản phẩm thân thiện môi trường, thực phẩm an toàn/hữu cơ, thiết bị tiết kiệm điện theo các biến nhân khẩu học.
• Hành vi tiết kiệm năng lượng và tài nguyên (Bảng 4-2, Bảng 4-3): Thống kê tần suất thực hiện các hành động tắt thiết bị điện khi không sử dụng, tiết kiệm nước sinh hoạt tại hộ gia đình.
• Hành vi sử dụng xanh (Bảng 4-4, Bảng 4-5, Bảng 4-6, Bảng 4-7): Phân tích thực trạng tái sử dụng túi nilon/túi vải, phân loại rác thải, sử dụng phương tiện giao thông công cộng theo nhóm thu nhập và tình trạng hôn nhân.
• Kết quả mô hình hồi quy tuyến tính bội (Bảng 4-8): Đánh giá mức độ tác động tổng hợp của nhận thức môi trường, nhận thức nhãn sinh thái, chuẩn mực chủ quan, tiếp cận truyền thông (Hình 4-1) và các chương trình thúc đẩy tiêu dùng xanh (Bảng 4-9) lên từng nhóm hành vi tiêu dùng xanh cụ thể.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Hệ thống hóa và làm rõ khung lý thuyết xã hội học về tiêu dùng xanh, tích hợp giữa Lý thuyết Hành động xã hội (Weber, Pareto) và Lý thuyết Hành vi có kế hoạch trong việc giải thích mối quan hệ giữa nhận thức và chuỗi hành vi tiêu dùng (mua sắm – sử dụng – xử lý rác thải).
• Làm rõ cấu trúc các biến đo lường nhận thức tiêu dùng xanh trong bối cảnh đô thị Việt Nam, bao gồm: hiểu biết sản phẩm xanh, nhận thức nhãn môi trường, nhận thức vấn đề môi trường và nhận thức năng lực thực hiện hành vi.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Cung cấp bộ dữ liệu thực nghiệm năm 2022 phản ánh thực trạng nhận thức và hành vi tiêu dùng xanh của cư dân tại 12 quận nội thành Hà Nội.
• Làm sáng tỏ các yếu tố tác động thực tế: Chỉ ra sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các nhóm nhân khẩu học (độ tuổi, trình độ học vấn, thu nhập, tình trạng hôn nhân), vai trò của truyền thông đại chúng, mạng xã hội và tác động của các chương trình xanh đối với việc thúc đẩy hành vi tiêu dùng xanh tại đô thị.

Khuyến nghị và giải pháp đề xuất

1. Đối với công tác truyền thông và giáo dục: Tăng cường tuyên truyền trên các phương tiện truyền thông đại chúng và mạng xã hội nhằm nâng cao nhận thức đúng về sản phẩm xanh và hệ thống nhãn môi trường chính quy.
2. Đối với chính sách quản lý nhà nước: Hoàn thiện khung pháp lý và quy chuẩn về chứng nhận nhãn sinh thái; triển khai các chính sách hỗ trợ giá và khuyến khích sản xuất, phân phối sản phẩm thân thiện môi trường.
3. Đối với tổ chức cộng đồng và hạ tầng đô thị: Xây dựng các chương trình hành động xanh tại khu dân cư, hoàn thiện hệ thống phân loại và thu gom rác thải tái chế, phát triển mạng lưới giao thông công cộng thuận tiện cho cư dân đô thị.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế về phạm vi không gian: Khảo sát thực địa chỉ tập trung vào cư dân sinh sống tại 12 quận nội thành Hà Nội, chưa bao quát khu vực các huyện ngoại thành, nơi có đặc điểm kinh tế - xã hội và lối sống khác biệt.
• Hạn chế về phạm vi nội dung: Luận án giới hạn nghiên cứu ở góc độ tiêu dùng của cá nhân và hộ gia đình (quá trình mua sắm, sử dụng và thải bỏ), chưa mở rộng khảo sát hành vi xanh trong khu vực sản xuất hoặc các tổ chức kinh tế.
• Hạn chế về dữ liệu thời gian: Nghiên cứu sử dụng thiết kế nghiên cứu cắt ngang (cross-sectional) thu thập số liệu trong năm 2022, chưa theo dõi được sự biến đổi hành vi theo chuỗi thời gian dài hạn.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Mở rộng nghiên cứu so sánh giữa các đô thị khác nhau tại Việt Nam (như giữa Hà Nội, Đà Nẵng, TP.HCM) hoặc so sánh giữa khu vực đô thị và nông thôn; nghiên cứu sâu hơn về tác động của các nền tảng thương mại điện tử và tiếp thị số đối với quyết định tiêu dùng xanh.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với các nhà nghiên cứu và nghiên cứu sinh chuyên ngành Xã hội học, Kinh tế môi trường, Quản lý công: Luận án là tài liệu tham khảo về phương pháp xây dựng khung phân tích, thang đo xã hội học, quy trình xử lý dữ liệu định lượng (EFA, Cronbach's Alpha, hồi quy Logistic, hồi quy tuyến tính bội).
• Đối với các nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý đô thị Hà Nội: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm về mức độ nhận biết nhãn sinh thái, rào cản hành vi của người dân, làm cơ sở xây dựng các chương trình phân loại rác tại nguồn và thúc đẩy lối sống xanh.
• Đối với các doanh nghiệp sản xuất và phân phối: Cung cấp thông tin về đặc điểm tâm lý, thị hiếu và mức độ sẵn sàng chi trả của các phân khúc khách hàng đô thị theo học vấn, thu nhập và lứa tuổi đối với sản phẩm xanh.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng những lý thuyết nền tảng nào để nghiên cứu nhận thức và hành vi tiêu dùng xanh?

Luận án áp dụng Lý thuyết Hành động xã hội của Max Weber và Vilfredo Pareto kết hợp với Lý thuyết hành vi tiêu dùng và Lý thuyết Hành vi có kế hoạch (TPB). Các lý thuyết này giúp phân tích tiêu dùng xanh như một hành động xã hội có mục đích, chịu sự tương tác giữa nhận thức cá nhân, định hướng giá trị, chuẩn mực chủ quan và các điều kiện kinh tế - xã hội.

2. Tỷ lệ phát sinh rác thải sinh hoạt đô thị và thực trạng tái chế tại Việt Nam được tác giả nêu ra như thế nào?

Theo Báo cáo Môi trường Việt Nam năm 2019 (Bộ Tài nguyên và Môi trường, 2020) được trích dẫn trong luận án, chỉ số phát sinh chất thải rắn sinh hoạt đô thị là 1,08 kg/người/ngày (nông thôn là 0,45 kg/người/ngày). Mặc dù tỷ lệ thu gom rác tại các đô thị lớn như Hà Nội và TP.HCM đạt khoảng 99%, nhưng tỷ lệ rác thải rắn sinh hoạt được tái chế và xử lý tại các nhà máy chế biến compost trên toàn quốc chỉ đạt khoảng 16%.

3. Khái niệm tiêu dùng xanh của John Elkington và Julia Hailes (1987) được luận án trích dẫn gồm những nội dung nào?

Theo John Elkington và Julia Hailes (1987) trong "Green Consumer Guide", tiêu dùng xanh là việc tránh tiêu dùng các mặt hàng: (1) Gây nguy hiểm cho sức khỏe người tiêu dùng và người khác; (2) Tiêu tốn tài nguyên trong quá trình sản xuất; (3) Tiêu thụ không cần thiết do đóng gói quá mức, có nhiều chất hại hoặc tuổi thọ ngắn; (4) Có nguồn gốc từ động vật quý hiếm; (5) Ngược đãi động vật trong quá trình nghiên cứu, chế tạo; (6) Có ảnh hưởng xấu đến các quốc gia khác, đặc biệt là các nước đang phát triển.

4. Dữ liệu khảo sát thực địa của luận án được thu thập tại những địa bàn nào và trong thời gian nào?

Dữ liệu khảo sát sơ cấp bằng bảng hỏi được tác giả thu thập trong năm 2022, giới hạn trong phạm vi hành chính của 12 quận nội thành Hà Nội gồm: Ba Đình, Cầu Giấy, Đống Đa, Hai Bà Trưng, Hoàn Kiếm, Hoàng Mai, Long Biên, Tây Hồ, Thanh Xuân, Bắc Từ Liêm, Nam Từ Liêm và Hà Đông.

5. Tác giả sử dụng các kỹ thuật kinh tế lượng nào để kiểm định các giả thuyết nghiên cứu?

Luận án sử dụng kiểm định độ tin cậy Cronbach's Alpha, phân tích nhân tố khám phá EFA, phân tích phương sai ANOVA, mô hình hồi quy Logistic (để kiểm định các yếu tố ảnh hưởng đến biến nhị phân "Hiểu biết về sản phẩm xanh") và mô hình hồi quy tuyến tính bội (để kiểm định các yếu tố ảnh hưởng đến "Nhận thức môi trường", "Nhận thức nhãn môi trường" và 3 nhóm "Hành vi tiêu dùng xanh").

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Phan Thị Song Thương là công trình nghiên cứu xã hội học thực nghiệm về nhận thức và hành vi tiêu dùng xanh của cư dân tại 12 quận nội thành Hà Nội. Dựa trên khung lý thuyết hành động xã hội và hành vi tiêu dùng kết hợp với các mô hình hồi quy Logistic và hồi quy tuyến tính, luận án đã lượng hóa thực trạng hiểu biết về sản phẩm xanh, nhận diện nhãn môi trường và chuỗi hành vi mua sắm, tiết kiệm, tái chế tại hộ gia đình. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu thực nghiệm phục vụ việc hoạch định chính sách môi trường, định hướng công tác truyền thông và thúc đẩy mô hình tiêu dùng bền vững tại các đô thị Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan các nghiên cứu quốc tế về tiêu dùng xanh 1. Nghiên cứu liên quan đến nhận thức về tiêu dùng xanh Nhận thức về môi trường địa phương và nhận thức về khả năng thực hiện hành vi của người tiêu dùng trẻ tuổi là 2 trong số những yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tiêu dùng xanh [1]. Tan (2011) trong một nghiên cứu tổng quan đã tìm hiểu vai trò của kiến thức, nguy cơ và hiệu quả nhận thức của người tiêu dùng trong việc thúc đẩy thay đổi hành vi của một người để tham gia vào các hành vi ủng hộ môi trường.

Trong nghiên cứu này, tác giả đã tổng hợp kết quả của nhiều nghiên cứu liên quan đến hành vi tiêu dùng xanh. Mục đích của nghiên cứu này là để phát triển một khung khái niệm cho hành vi tiêu dùng xanh để kiểm tra những ảnh hưởng tích hợp của nhận thức về môi trường, nhận thức về nguy cơ và hiệu quả nhận thức của người tiêu dùng lên thái độ và hành vi tiêu dùng xanh [2]. Kumar và cộng sự (2012) trong nghiên cứu về nhận thức của NTD về sản phẩm xanh đã sử dụng một số nhận định về tiêu dùng xanh để tìm hiểu mối liên hệ giữa Nhận thức về các sản phẩm xanh với các nhóm xã hội, nhận thức về giá cả của SPX. Kết quả cho thấy phần lớn người tham gia vào khảo sát đều tin rằng TDX sẽ giúp họ bảo vệ môi trường, và họ cũng luôn cho rằng SPX có chất lượng tốt hơn sản phẩm không – xanh.

Nhưng những người trả lời trong khảo sát này cũng tỏ ra trung lập với thực tế rằng các quảng cáo của các công ty sẽ thường rất chiêu trò nhằm thu hút sự chú ý của NTD. Đồng thời NTD trong nghiên cứu này cũng thường cho rằng sản phẩm xanh quá đắt và không có gì khác biệt nổi trội so với sản phẩm không xanh [3]. Azila và cộng sự (2012) đã thực hiện một nghiên cứu về ảnh hưởng của kiến thức môi trường và thái độ với môi trường ảnh hưởng đến hành vi tiêu 8 dùng xanh của người tiêu dùng ở Malaysia. Nghiên cứu này được thực hiện ở 10 siêu thị lớn của quốc gia này.

Nghiên cứu cho thấy kiến thức về môi trường có ảnh hưởng tích cực đến tiêu dùng xanh. Theo đó, phần lớn những người tham gia vào khảo sát này của các tác giả đều có nhận thức tương đối tốt về môi trường và về sản phẩm xanh. Họ nhận biết được những vấn đề môi trường của Malaysia, và lợi ích của sản phẩm xanh, và khả năng đóng góp tiền bạc và thời gian cho việc mua sắm sản phẩm xanh. Nghiên cứu này cũng cho thấy việc có kiến thức tốt về môi trường sẽ có thể thay đổi được thái độ với tiêu dùng xanh [4].

Nghiên cứu của Rahbar và Ramayah (2013) nghiên cứu tại một trường đại học ở Malaysia đã bàn luận về ảnh hưởng của ba loại nhận thức: Nhận thức về lợi ích, Nhận thức về tái chế sản phẩm, và Nhận thức về giá trị đối với Thái độ hướng tới hành vi tái chế của các khách thể trong nghiên cứu. Theo đó, nhận thức về lợi ích thực tế có thể đạt được do lợi ích từ các hành vi bảo vệ môi trường sẽ có thái độ tốt với tái chế hơn. Những lợi ích về cảm xúc như cảm thấy tốt hơn khi góp phần bảo vệ môi trường do hành vi tái chế, sẽ ảnh hưởng đến thái độ của người trả lời. Nhận thức về tái chế sản phẩm cũng có mối liên hệ thuận chiều với thái độ và hành vi tái chế.

Cuối cùng, nhận thức về giá trị cũng có mối quan hệ thuận chiều với thái độ hướng tới tái chế [5]. Rezai và cộng sự (2013) trong nghiên cứu của mình về Nhận thức của người tiêu dùng đã đưa ra kết quả về mối liên hệ giữa các yếu tố nhân khẩu học và nhận thức của NTD về khái niệm tiêu dùng xanh. Những mối quan tâm chính được phân biệt rõ theo nhóm độ tuổi, tình trạng hôn nhân, trình độ học vấn và mức thu nhập của người tiêu dùng. Những quan tâm chính đến từ độ tuổi, tình trạng hôn nhân, trình độ học vấn, thu nhập, hướng tới mục tiêu tiêu dùng xanh, cùng với những lo ngại về môi trường, sức khỏe con người, phúc lợi động vật.

Với 9 một nghiên cứu ở Malaysia như nghiên cứu này, kết quả cho thấy, càng những người có ít nhất 1 bằng đại học, trong độ tuổi từ 26 – 40 tuổi, và có thu nhập tốt, sẽ có nhận thức tốt hơn đối với tiêu dùng xanh [6]. Nhận thức về môi trường cũng là một khái niệm được nhắc đến trong nghiên cứu của Tan và cộng sự (2014) về các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tiêu dùng xanh của người tiêu dùng trẻ tuổi ở Melaka, Malaysia. Trong nghiên cứu này, nhận thức về môi trường là một trong những yếu tố được coi là có ảnh hưởng đến hành vi tiêu dùng xanh. Mặc dù vậy, kết quả nghiên cứu cho thấy nhận thức/hiểu biết của những người tham gia vào khảo sát lại không có mối liên hệ có ý nghĩa thống kê với hành vi tiêu dùng xanh của họ.

Như vậy, kết quả này không tương đồng với một số nghiên cứu đã có như nghiên cứu của Azila và cộng sự (2012), hoặc Tan (2011). Wu (2015) trong tác phẩm của mình đã nghiên cứu rất nhiều loại nhận thức liên quan đến tiêu dùng xanh. Trong đó có: Nhận thức về tiêu dùng xanh, Nhận thức về lợi ích, Nhận thức về rủi ro. Theo đó, Nhận thức về tiêu dùng xanh có nghĩa là người tiêu dùng quan tâm đến ảnh hưởng của các sản phẩm đến môi trường, và nhận ra rằng tiêu dùng xanh là hành vi tiêu dùng thân thiện với môi trường nhất [7].

Bên cạnh đó, nhận thức về lợi ích cho rằng khi tiêu dùng sản phẩm, dịch vụ nào đó, người tiêu dùng có kỳ vọng vào sản phẩm/dịch vụ. Nếu NDT có nhận thức tốt về sản phẩm, điều đó có nghĩa là nhận thức về lợi ích. Nhận thức về lợi ích có nghĩa là NTD nhận thức được việc mua hàng trong tiêu dùng, không chỉ yêu cầu chức năng cần thiết của sản phẩm, mà còn nhận biết được lợi ích, chức năng và các dịch vụ bổ sung. Cuối cùng, Nhận thức về rủi ro là sự kết hợp giữa việc không chắc chắn và kết quả phức tạp, và nó được coi là nguyên nhân triệt tiêu hành vi tiêu dùng.

Do đó, với hành vi tiêu 10 dùng xanh, NTD có thể lo lắng rằng họ sẽ không thể theo đuổi được mục đích tiêu dùng [7]. Hwang và cộng sự (2016) đã nghiên cứu về nhận thức và phản ứng của tiêu dùng Hàn Quốc về nhãn sinh thái. Mục đích của nhãn sinh thái là cung cấp thông tin và tăng doanh số bán các sản phẩm được dán nhãn sinh thái. Tuy nhiên, nghiên cứu của Hwang và cộng sự cho thấy việc áp dụng nhãn sinh thái chưa khuyến khích người tiêu dùng mua sản phẩm có nhãn sinh thái.

Có khoảng cách rõ rệt giữa nhận thức về nhãn sinh thái và hành vi mua hàng liên quan đến các sản phẩm được dán nhãn sinh thái. Theo nghiên cứu, người tiêu dùng Hàn Quốc cảm nhận giá trị xã hội của nhãn sinh thái cao hơn giá trị cá nhân. Tuy nhiên, nó không ảnh hưởng hiệu quả đến thái độ đối với nhãn hiệu và ý định mua hàng, bởi tuy nhãn sinh thái cung cấp thông tin về lượng khí thải trong quá trình sản xuất theo khung quốc tế, điều này lại không gắn bó mật thiết với cá nhân người tiêu dùng. Do đó, phản ứng của NTD đối với sản phẩm có dán nhãn sinh thái không được tích cực.

Nếu nhãn sinh thái cung cấp thông điệp liên quan đến địa phương, giá trị mà người tiêu dùng có thể tiếp cận được, có thể thái độ và hành vi tiêu dùng xanh của NTD cũng đã thay đổi [8]. Nghiên cứu của Chikosha và Potwana (2021) đã nghiên cứu nhận thức về sản phẩm xanh, hành vi mua sắm và sự chung thành với sản phẩm xanh của người tiêu dùng ở Zimbabwe. Kết quả nghiên cứu cho thấy, ý định tiêu dùng xanh bị ảnh hưởng tích cực từ chất lượng của sản phẩm, sự quan tâm đến môi trường, ưu tiên cho sản phẩm xanh, trách nhiệm môi trường, và các thuộc tính lựa chọn. Đề xuất của nghiên cứu này là những người làm công tác tiếp thị xanh cần xây dựng chiến lược để cải thiện nhận thức cho người tiêu dùng về sản phẩm xanh, và loại bỏ những hoạt động tiếp thị không trung thực, khiến người tiêu dùng hoài nghi về sản phẩm xanh [9].

Trong nghiên cứu này, các tác giả 11 đã đo lường chất lượng của sản phẩm dựa trên các tín hiệu thông tin liên quan đến sản phẩm xanh. Các sản phẩm xanh được đánh giá dựa trên mong đợi của NTD vào hiệu quả của chúng. Và kì vọng đối với SPX trong nghiên cứu này là liệu rằng chúng có chất lượng vượt trội, đảm bảo giá trị chức năng cao hơn sản phẩm thường đối với NTD hay không. Bên cạnh những thông tin về nguồn gốc, nguyên liệu tạo ra sản phẩm, nhận thức về giá cả, nhận thức về giá trị cũng như nhận thức về chuẩn mực bản thân cũng được coi là những yếu tố quyết định hành vi mua sắm và lựa chọn sản phẩm.

Liang và cộng sự (2022) trong một nghiên cứu về nhận thức của người dân đô thị Trung Quốc đối với tiêu dùng bền vững và những hành vi hiệu quả đã tìm thấy “nghịch lý nhận thức – hành vi” về tiêu dùng bền vững trong nhóm cư dân này. Sau khi sử dụng cách tiếp cận Hiện thực xã hội, nghiên cứu đã chỉ ra mối liên hệ giữa nhận thức tiêu dùng bền vững và hành vi tiêu dùng hiệu quả của cư dân đô thị Trung Quốc. Nhận thức về tiêu dùng bền vững, theo kết quả nghiên cứu, có ảnh hưởng tích cực đến bốn khía cạnh của lối sống và hành vi hiệu quả. Bốn lối sống này bao gồm: Sự quan tâm về Thời trang; Sự quan tâm đến người đứng đầu; Sự quan tâm đến phát triển; và Sự quan tâm đến giá cả.

Nhận thức, trong nghiên cứu này, là khả năng cơ bản trong việc nắm bắt, xử lý thông tin của các cá nhân. Nhận thức về tiêu dùng bền vững là quá trình một cá nhân giải nghĩa và hiểu được, ứng dụng được các thông tin liên quan đến tiêu dùng bền vững và phản ứng lại thích hợp với những thông tin đó.