Phần mở đầu nêu bật những nguyên tắc cơ bản cơ bản của LHQ thể hiện trong các tuyên ngôn, tuyên bố về quyền con ngƣời. Công ƣớc khẳng định thực tế trẻ em do dễ bị tổn thƣơng nên cần đƣợc chăm sóc và bảo vệ đặc biệt. Phần 1 (gồm 41 điều) quy định các quyền trẻ em và trách nhiệm của các quốc gia thành viên trong việc thực hiện các quyền này. Phần 2 (từ điều 41 đến điều 45) và phần 3 (từ điều 46 đến 54) là các điều khoản nhằm thực hiện Công ƣớc.
Với 54 điều khoản, Công ƣớc về quyền trẻ em ra đời đã bổ sung một văn kiện vào tập hợp các văn bản của LHQ về quyền con ngƣời. Công ƣớc là văn bản quốc tế đầu tiên đề cập toàn diện và xác định về mặt pháp lý các quyền trẻ em theo hƣớng tiến bộ. Công ƣớc đã đƣa ra một định nghĩa về quyền trẻ em cho tất cả các nƣớc trên thế giới, trong dó không phân biệt hệ thống chính trị, truyền thống văn hoá, tín ngƣỡng và tập tục xã hội. Công ƣớc đƣa một tập hợp chuẩn mực đƣợc tất cả mọi ngƣời, mọi quốc gia chấp nhận về phúc lợi cho trẻ em và tạo một khung pháp lý mà qua đó các quốc gia có thể đánh giá đƣợc sự tiến bộ của mình trong việc bảo đảm đến mức tối đa sự sống còn, sự phát triển về thể chất, tinh thần, đạo đức và xã hội cho trẻ em.
13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Phí Công Minh LUẬN VĂN THẠC SĨ XÃ HỘI HỌC 2. Ở Việt Nam, vấn đề trẻ em luôn là mối quan tâm đặc biệt của Đảng, Nhà nƣớc và nhân dân ta. Chăm sóc, bảo vệ và giáo dục trẻ em chính là ý thức cách mạng thƣờng trực của Đảng và Nhà nƣớc ta. Vì thế năm 1979 Nhà nƣớc Việt Nam đã ban hành “Pháp lệnh BV, CS & GD trẻ em.
Đến năm 1991 Luật BV, CS & GD trẻ em ra đời trên cơ sở kế thừa và phát huy những thành quả 10 năm thực hiện Pháp lệnh BV, CS & GD trẻ em (1979 -1989), quán triệt quan điểm chăm lo, phát triển con ngƣời từ tuổi ấu thơ của Chủ tịch Hồ Chí Minh, của Đảng và Nhà nƣớc, phù hợp với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật quốc tế về quyền trẻ em. Luật BV, CS & GD trẻ em có 5 chƣơng thì đã dành trọn vẹn chƣơng III để nêu bật các quyền cơ bản và bổn phận của trẻ em Việt Nam, trong đó từ điều 5 đến điều 12 dành nói về quyền, và từ điều 13 đến điều 15 nói về bổn phận và trách nhiệm của trẻ em. Trên thực tế, trẻ em còn là đối tƣợng nghiên cứu của nhiều nhà khoa học thuộc các lĩnh vực khác nhau ở trong nƣớc và trên thế giới nhƣ xã hội học, tâm lý học, tội phạm học. Trên cơ sở này, nhiều đề tài khoa học, nhiều cuộc hội thảo các cấp đã đƣợc triển khai.
Trong đó, đáng chú ý là: - Đề tài “Lứa tuổi vị thành niên thực trạng tình hình, các vấn đề xã hội và giải pháp” do tiến sĩ Chu Xuân Việt làm chủ nhiệm (tháng 4 năm 1996). Đề tài đã đánh giá đúng thực trạng tình hình lứa tuổi vị thành niên đồng thời kiến nghị các giải pháp đồng bộ với Đảng, Nhà nƣớc và xã hội nhằm tăng cƣờng giáo dục, bồi dƣỡng lứa tuổi vị thành niên thành lớp ngƣời mới theo mục tiêu của Đảng, đáp ứng yêu cầu của đất nƣớc trong giai đoạn mới. Đề tài cũng có đề cập tới tình hình tệ nạn xã hội trong thanh thiếu niên và vấn đề tội phạm vị thành niên. Tuy nhiên vấn đề nhận thức quyền và bổn phận của trẻ em chƣa đƣợc tác giả đề cập tới.
- Trong thời gian qua cũng có nhiều cuộc hội thảo đƣợc tiến hành nhƣ Hội thảo “Phòng chống buôn bán phụ nữ và trẻ em ở các tỉnh phía Bắc Việt Nam” do Hội Liên hiệp phụ nữ Việt Nam tổ chức (Hà Nội ngày 30/01/1997). Hội thảo “Phòng chống kinh doanh tình dục trẻ em” do Trung ƣơng Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam chủ trì (TP Hồ Chí Minh ngày 14/4/1998). 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Phí Công Minh LUẬN VĂN THẠC SĨ XÃ HỘI HỌC - Hội nghị bàn tròn về lao động trẻ em do Chính phủ Hà Lan và ILO (tổ chức lao động quốc tế) tổ chức tại Amxtecdam trong hai ngày 26 và 27 tháng 2 năm 1997 nhằm thảo luận tập trung vào những hình thức lao động độc hại và bóc lột nhất với trẻ em là cƣỡng bức lao động nhƣ nô lệ, sử dụng trẻ em trong mại dâm, buôn bán ma tuý hay bất kỳ hình thức nào khác ảnh hƣởng đến việc học tập của trẻ em. - Hội nghị quốc tế về lao động trẻ em do UNICEF (Quỹ nhi đồng LHQ) và ILO tổ chức tại Na Uy ngày 27/10/1997.
Đây là hội nghị thế giới đầu tiên thảo luận về vấn đề lao động trẻ em và đồng thời thông qua chƣơng trình hành động toàn diện về lao động trẻ em để phấn đấu không còn tồn tại vấn đề lao động trẻ em vào thiên niên kỷ tới. Các Hội nghị và Hội thảo trên tuy đề cập rất nhiều đến vấn đề xâm hại quyền trẻ em về lao động và tình dục, song chƣa đề cập đến vấn đề nhận thức về quyền và bổn phận của trẻ em, nhất là chƣa đề cập đến nhận thức của đối tƣợng trẻ em là học sinh trƣờng THCS. - Đáng chú ý là ngày 12 tháng 11 năm 2001, Hội thảo khoa học “Mối quan hệ giữa quyền và bổn phận của trẻ em - Thực trạng và giải pháp” đã đƣợc tổ chức tại Hà Nội do Uỷ ban BV, CS & GD trẻ em cùng với Viện nghiên cứu thanh niên chủ trì. Mục đích của Hội thảo khoa học này là nhằm đánh giá việc thực hiện quyền và bổn phận của trẻ em và làm rõ mối quan hệ giữa quyền và bổn phận trong quá trình thực hiện Luật.
Đồng thời, phân tích rõ thực trạng và đề ra những giải pháp cụ thể về vấn đề này. Với 22 báo cáo tham luận tại Hội thảo, các nhà khoa học đã đề cập tới những khía cạnh lý luận và thực tiễn về mối quan hệ giữa quyền và bổn phận của trẻ em, những vấn đề đặt ra trong thực tiễn, điều kiện để thực hiện quyền và bổn phận của trẻ em trong giai đoạn hiện nay. Trong báo cáo tham luận “Một số suy nghĩ về những điều cần sửa đổi bổ sung để thực hiện quyền và bổn phận của trẻ em (qua Chương trình hành động quốc gia vì trẻ em Việt Nam 1991 - 2001 và 2001 -2010)”, TS. Nguyễn Thị Lan (Uỷ ban BV, CS & GD trẻ em) khẳng định: “Việc quy định về quyền gắn với bổn phận của trẻ em trong Luật BV, CS & GD trẻ em (1991) là một 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Phí Công Minh LUẬN VĂN THẠC SĨ XÃ HỘI HỌC nét phát triển độc đáo giá trị văn hóa Việt Nam trong thực hiện Công ước quốc tế về quyền trẻ em”.
Nguyễn Thị Lan còn khẳng định, Chƣơng trình hành động quốc gia vì trẻ em Việt Nam 1991 - 2000 đã cụ thể hoá các điều khoản của Luật BV, CS & GD trẻ em, nhằm làm cho các quyền và bổn phận của trẻ em đƣợc thực hiện trong thực tế. Bên cạnh việc đánh giá những thành tựu đã đạt đƣợc trong 10 năm thực hiện Luật, tác giả đã nêu những vấn đề còn tồn tại cũng nhƣ nhiều vấn đề mới nảy sinh. Tác giả nhận định, quy định của Luật chƣa chặt chẽ, hầu hết các điều khoản chƣa có các chế tài đảm bảo cho việc thực hiện; quy định về trách nhiệm của gia đình chƣa đầy đủ; chƣa có cơ chế rõ ràng về trách nhiệm của chính quyền địa phƣơng đối với việc phòng ngừa và hỗ trợ các gia đình thực hiện tốt các quyền và bổn phận của trẻ em; vai trò của Nhà nƣớc còn mang tính bao cấp, chƣa rõ ràng. Tác giả còn đề cập đến việc thực hiện không nghiêm Luật BV, CS & GD trẻ em ở một số nơi.
Vấn đề này không chỉ đối với Luật mà đối với các bộ luật khác có liên quan đến vấn đề này nhằm đảm bảo quyền và bổn phận của trẻ em cũng có hiện tƣợng này. Bàn về khía cạnh lý luận của mối quan hệ giữa quyền và bổn phận của trẻ em, TS. Hoàng Thế Liên và Ths. Hoàng Đức Thắng (Viện nghiên cứu khoa học Pháp lý - Bộ Tƣ pháp) đã đƣa ra một số nhận định về vấn đề này nhƣ sau: - Về mặt thuật ngữ: “bổn phận” mà Luật sử dụng có ý nhấn mạnh tính đạo lý truyền thống hơn là tính pháp lý.
Trong mối quan hệ giữa quyền và bổn phận của trẻ em, nghĩa đạo lý rất sâu sắc. Khi thực hiện bổn phận của mình trẻ em đã tham gia vào quan hệ mang nặng trách nhiệm đạo lý hơn là trách nhiệm pháp lý. - Quyền và bổn phận của trẻ em có tính tƣơng hỗ lẫn nhau. - Mối quan hệ giữa quyền và bổn phận của trẻ em hiện nay thể hiện đậm nét tính ƣu việt của chế độ XHCN và truyền thống văn hóa của dân tộc Việt Nam.
Về mặt thực tiễn, tác giả đã đƣa ra một số ý kiến liên quan đến việc điều chỉnh pháp lý đối với mối quan hệ giữa quyền và bổn phận của trẻ em nhƣ; phƣơng thức thực hiện quyền và bổn phận của trẻ em, khi xem xét mối quan 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Phí Công Minh LUẬN VĂN THẠC SĨ XÃ HỘI HỌC hệ biện chứng giữa quyền và bổn phận của trẻ em cần chú ý tới sự phát triển của lứa tuổi, giới tính, hoàn cảnh kinh tế, vị trí địa lý. Cần quan tâm hơn nữa tới quyền lợi vật chất và quyền lợi tinh thần của trẻ, chú ý tói môi trƣờng để thực hiện quyền và bổn phận của trẻ em trong điều kiện kinh tế - xã hội chung. Đặc biệt, Hội thảo lần này còn có gƣơng mặt của 15 đại biểu của trẻ em đến từ các địa phƣơng khác nhau, có những em là con ngoan trò giỏi nhƣng cũng có em do hoàn cảnh éo le đã phải bƣơn chải tự lo từng bữa ăn cho bản thân và gia đình từ nhỏ.