Mở đầu là thủ tục bắt đầu phiên tòa, tiếp đến là thủ tục xét hỏi, rồi đến thủ tục tranh luận, bị cáo nói lời sau cùng, sau đó là nghị án và cuối cùng là tuyên án. Mỗi thủ tục trên lại bao gồm nhiều hoạt động cụ thể như: Chủ tọa phiên tòa đọc quyết định đưa vụ án ra xét xử, thư ký Tòa án báo cáo danh sách những người được triệu tập đã có mặt, chủ tọa 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phiên tòa kiểm tra căn cước của những người đó và giải thích cho họ biết quyền và nghĩa vụ tại phiên tòa;.v… Do đó, “xét xử liên tục tại phiên tòa” là khi đã bắt đầu xét xử một vụ án, Tòa án phải thực hiện các hoạt động xét xử đối với vụ án đó liên tục, từ khi bắt đầu phiên tòa đến khi tuyên án. Việc nghị án cũng là hoạt động xét xử nên cũng phải được tiến hành liên tục và nối tiếp ngay sau khi bị cáo nói lời sau cùng. Vì Tòa án, trực tiếp là HĐXX phải liên tục xét xử đối với một vụ án nên các thành viên HĐXX phải giải quyết dứt điểm từng vụ án, khi chưa giải quyết xong vụ án đang giải quyết, thì họ không được tham gia tố tụng đối với vụ án khác.
Họ chỉ có thể tiến hành xét xử đối với vụ án khác, khi vụ án đang giải quyết được giải quyết xong theo quy định của pháp luật. Có như vậy, hoạt động xét xử của Tòa án mới đảm bảo được tính liên tục, không bị ngắt quãng hay gián đoạn. Tuy nhiên, hoạt động xét xử vụ án hình sự là quá trình rất phức tạp, nhất là đối với các vụ án lớn, có nhiều vấn đề cần chứng minh, số lượng bị cáo, người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đến vụ án đông. Đối với các vụ án này, để thực hiện chính xác và đầy đủ các thủ tục xét xử theo quy định của pháp luật, cũng như làm sáng tỏ tất cả các tình tiết của vụ án cần một thời gian xét xử dài, có thể là nhiều ngày, đến cả tuần hoặc lâu hơn.
Do đó, các thành viên HĐXX và những người tham gia phiên tòa cần có thời gian nghỉ ngơi theo quy luật sinh học (nghỉ trưa, nghỉ qua đêm.) và quy định của pháp luật (ngày thứ bảy, chủ nhật, ngày lễ hoặc vì một lý do khách quan khác. Vì vậy, tính liên tục trong hoạt động xét xử không thể mang ý nghĩa tuyệt đối mà phải loại trừ sự gián đoạn trong những khoảng thời gian nêu trên. Tại phiên tòa, các thành viên HĐXX phải trực tiếp kiểm tra, đánh giá các chứng cứ, xác định chính xác các tình tiết của vụ án và tính chất pháp lý trong hành vi của bị cáo và những người có liên quan đến vụ án. Mỗi một hoạt động, thủ tục tố tụng tại phiên tòa đều có vai trò và ý nghĩa rất quan trọng trong việc chứng minh sự thật khách quan của vụ án.
Các thành viên HĐXX chỉ có thể có được những nhận định, đánh giá chính xác và toàn diện về các chứng cứ, xác định đúng đắn các tình tiết của vụ án, khi họ chứng kiến và nắm bắt đầy đủ mọi diễn biến tại phiên tòa. Nếu 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vì một lý do nào đó, các thành viên HĐXX không chứng kiến, không nắm bắt được một hoặc một số diễn biến của phiên tòa, thì đều có nguy cơ dẫn đến việc họ có những nhận định, đánh giá không đúng hoặc không đầy đủ về các chứng cứ, xác định không chính xác các tình tiết của vụ án, dẫn đến sai lầm trong việc ra phán quyết giải quyết vụ án. Do đó, Thẩm phán và Hội thẩm phải liên tục có mặt và nắm bắt đầy đủ mọi diễn biến tại phiên tòa. Chỉ khi đó, họ mới có đầy đủ các dữ liệu cần thiết, để xác định chính xác và toàn diện sự thật khách quan của vụ án và ra phán quyết giải quyết vụ án một cách đúng đắn.
Do đó, xét xử liên tục còn có nghĩa là sự tham gia tố tụng liên tục của các thành viên HĐXX tại phiên tòa. Chính vì vậy, theo chúng tôi khái niệm “xét xử liên tục tại phiên tòa” có những nội dung sau: “Xét xử liên tục tại phiên tòa là cách thức, phương pháp của hoạt động xét xử được quy định trong Luật TTHS mà theo đó, Tòa án phải liên tục tiến hành các thủ tục tố tụng tại phiên tòa, từ khi bắt đầu đến khi xét xử xong đối với từng vụ án, trừ thời gian nghỉ theo quy định của pháp luật. Các thành viên HĐXX phải tham gia xét xử liên tục, phải xét xử xong một vụ án mới có thể tham gia tố tụng đối với vụ án khác. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA NGUYÊN TẮC XÉT XỬ TRỰC TIẾP, BẰNG LỜI NÓI VÀ LIÊN TỤC TẠI PHIÊN TÒA 1.
Cơ sở lý luận Trong các quốc gia dân chủ, văn minh và tiến bộ, quyền con người, những“ giá trị nhân văn cao quý và thiêng liêng đối với mỗi con người, mỗi quốc gia và cộng đồng nhân loại…” [35, tr. 5, 6] phải được tôn trọng và bảo vệ đầy đủ. Hoạt động xét xử của Tòa án là một cơ chế bảo vệ quyền con người hữu hiệu và quan trọng nhất. Bởi vì, Tòa án là biểu hiện thiêng liêng của công lý, sự bình đẳng và công bằng xã hội, bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của con người.“Tòa án là nơi đầu tiên và trước nhất mà người dân trong cậy để giữ gìn quyền con người”.
Hoạt động xét xử của Tòa án là trung tâm, có vai trò quyết định trong toàn bộ quá trình TTHS. Tòa án là cơ quan duy nhất có quyền tuyên bố một người là có 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tội hay vô tội, các phán xét của Tòa án có tính chất là những quyết định giải quyết vụ án cuối cùng, thể hiện công lý và sự công bằng, cũng như bản chất của nhà nước và pháp luật. Do đó, hoạt động xét xử vụ án hình sự không thể tách rời việc bảo vệ quyền con người, nhất là các quyền của người bị buộc tội. Việc xét xử vụ án hình sự không chỉ nhằm xác định và xử lý người phạm tội mà còn có mục đích minh oan cho người vô tội, chống lại sự vi phạm quyền con người trong TTHS.
Do đó, Tòa án phải thực sự là người trọng tài công minh, khách quan và công bằng trong đánh giá những căn cứ buộc tội và căn cứ gỡ tội, đảm bảo kẻ phạm tội sẽ bị trừng phạt, sự buộc tội vô căn cứ và trái pháp luật sẽ bị bác bỏ, người vô tội sẽ được minh oan. Quyền được xét xử công bằng là một quyền con người căn bản, quyền của người bị buộc tội trong vụ án hình sự và của các bên trong vụ án phi hình sự, được ghi nhận và bảo vệ trong nhiều văn kiện pháp lý về nhân quyền, bao gồm nhiều quyền cụ thể như quyền được xét xử công khai, quyền bình đẳng trước Tòa án, quyền được suy đoán vô tội, quyền được bào chữa.; được thể hiện tập trung nhất tại Điều 14 Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị năm 1966 của Liên Hợp Quốc: “Mọi người đều bình đẳng trước Tòa án và cơ quan tài phán. Mọi người đều có quyền được xét xử công bằng và công khai bởi một Tòa án có thẩm quyền, độc lập, không thiên vị và được lập ra trên cơ sở pháp luật để quyết định về lời buộc tội người đó trong các vụ án hình sự hoặc để xác định quyền và nghĩa vụ của người đó trong các vụ kiện dân sự…”. Tất cả những người bị buộc tội có quyền tiếp cận với Toà án.
Tòa án là cơ quan duy nhất có quyền ra bản án quyết định về sự buộc tội trong vụ án hình sự, thông qua thủ tục tố tụng khách quan và hợp lý. Các quốc gia có nghĩa vụ thành lập Tòa án có thẩm quyền để xác định và phán quyết về sự buộc tội hình sự đối với con người. “Nếu có tình huống một cá nhân không tiếp cận được với Tòa án, thì có nghĩa là quốc gia đã không đảm bảo được, một cách chính thức hay không chính thức, quy định của Điều 14.” [30] Người bị buộc tội có quyền tham dự điều trần công bằng và công khai trước Tòa án có thẩm quyền, độc lập và khách quan để xác định tội phạm hình sự mà họ bị cáo buộc phù hợp với pháp luật. Trước hết, sự công bằng, bình đẳng thể hiện ở sự 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ngang bằng về quyền giữa các bên trong tố tụng tại phiên tòa.
Các bên buộc tội và gỡ tội phải có quyền như nhau trong việc xem xét, đánh giá các chứng cứ, đưa ra chứng cứ, quan điểm, yêu cầu trước Tòa án. Người bị buộc tội được quyền có những đảm bảo tối thiểu để thực hiện quyền bào chữa như: tự bào chữa hoặc nhờ người bào chữa, được thông báo về bản chất và lý do buộc tội mình; được thẩm vấn hoặc yêu cầu thẩm vấn những nhân chứng buộc tội mình, và được mời người làm chứng gỡ tội cho mình tới phiên toà và thẩm vấn họ tại toà với những điều kiện tương tự như đối với những người làm chứng buộc tội mình; được có phiên dịch miễn phí. Quyền bào chữa tại phiên tòa là nền tảng pháp lý bảo vệ quyền con người của người bị buộc tội, bảo đảm người bị buộc tội không bị kết tội một cách độc đoán, một chiều, tạo nên sự cân bằng, khách quan, toàn diện và chính xác cho hoạt động xét xử. Sự công bằng trong xét xử còn đòi hỏi hoạt động xét xử phải diễn ra công khai và minh bạch.
“Tất cả các xét xử vụ hình sự liên quan tới luật pháp phải được thực hiện trên nguyên tắc tranh tụng công khai tại phiên tòa. Phiên tòa công khai đảm bảo sự minh bạch của các thủ tục tố tụng và do đó có ý nghĩa quan trọng để bảo vệ lợi ích của các nhân và của toàn xã hội” [30]. Tòa án chỉ có quyền xử kín, không cho phép sự tham gia của tất cả hay một phần công chúng vì những lý do đạo đức, trật tự công cộng, an ninh quốc gia, hoặc khi cần thiết để bảo đảm tính riêng tư của các bên. Trong trường hợp xử kín thì phán quyết và các phát hiện, chứng cứ và lý giải pháp lý của Tòa án cần được công khai.