Nghiên Cứu Nguyên Tắc và Giải Pháp Đồng Quản Lý Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Hữu Liên Tỉnh Lạng Sơn

Luận văn thạc sĩ phân tích hay nghiên cứu đề xuất một số nguyên tắc và giải pháp đồng quản lý tại khu bảo tồn thiên nhiên hữu, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải

• Tác giả: Lương Văn Bính
• Người hướng dẫn: TS. Trần Hữu Viên
• Trường học: Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Nguyên Tắc và Giải Pháp Đồng Quản Lý Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Hữu Liên
• Loại tài liệu: Luận văn tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ
• 1.1. Nhận thức chung về vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Khái niệm đồng quản lý
• 1.3. Khái niệm vùng đệm, quản lý vùng đệm
• 1.4. Quản lý rừng bền vững
• 1.5. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 1.6. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Mục tiêu nghiên cứu
• 2.1.1. Mục tiêu tổng quát
• 2.1.2. Mục tiêu cụ thể
• 2.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.4. Phân tích tổng hợp về vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên, dân sinh, kinh tế, xã hội KBTTN Hữu Liên và xã Hữu Liên
• 2.5. Xây dựng cơ sở khoa học về đồng quản lý rừng tại KBTTN Hữu Liên
• 2.6. Phân tích hiện trạng, tiềm năng quản lý rừng KBTTN Hữu Liên
• 2.7. Phân tích tính thực tiễn của một số chính sách hiện hành có liên quan đến sự tham gia của cộng đồng trong quản lý rừng đặc dụng
• 2.8. Thiết lập các nguyên tắc và đề xuất một số giải pháp thực hiện các nguyên tắc đồng quản lý rừng tại KBTTN Hữu Liên
• 2.9. Phương pháp nghiên cứu
• 2.9.1. Phương pháp kế thừa
• 2.9.2. Phương pháp chọn điểm nghiên cứu
• 2.9.3. Phương pháp điều tra
• 2.9.4. Phương pháp chuyên gia
• 2.9.5. Xử lý, tổng hợp và phân tích số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội khu BTTN Hữu Liên
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.2. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 3.1.3. Đánh giá chung về điều kiện dân sinh, kinh tế xã hội xã Hữu Liên
• 3.2. Cơ sở khoa học về đồng quản lý
• 3.2.1. Cơ sở thực tiễn
• 3.2.2. Cơ sở pháp lý và khuôn khổ chính sách
• 3.3. Đánh giá thực trạng, tiềm năng đồng quản lý
• 3.3.1. Đánh giá thực trạng quản lý khu bảo tồn
• 3.3.2. Phân tích các bên liên quan
• 3.3.3. Kiến thức và thể chế bản địa trong quản lý sử dụng tài nguyên
• 3.3.4. Giới trong đồng quản lý tài nguyên rừng
• 3.4. Đề xuất một số nguyên tắc và giải pháp thực hiện đồng quản lý tại khu BTTN Hữu Liên, tỉnh Lạng Sơn
• 3.4.1. Đề xuất một số nguyên tắc đồng quản lý rừng
• 3.4.2. Đề xuất một số giải pháp thực hiện đồng quản lý
• KẾT LUẬN, TỒN TẠI VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về Nguyên Tắc Đồng Quản Lý Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Hữu Liên

Khu Bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên là một trong những khu vực quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học tại Việt Nam. Nguyên tắc đồng quản lý tại đây không chỉ giúp bảo vệ tài nguyên thiên nhiên mà còn tạo điều kiện cho cộng đồng địa phương tham gia vào quá trình quản lý. Việc áp dụng các nguyên tắc này sẽ góp phần nâng cao hiệu quả bảo tồn và phát triển bền vững.

1.1. Khái niệm Đồng Quản Lý và Tầm Quan Trọng

Đồng quản lý là sự hợp tác giữa các bên liên quan trong việc quản lý tài nguyên thiên nhiên. Tại khu bảo tồn Hữu Liên, khái niệm này giúp tăng cường sự tham gia của cộng đồng địa phương, từ đó nâng cao hiệu quả bảo tồn.

1.2. Lịch Sử Hình Thành Khu Bảo Tồn Hữu Liên

Khu Bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên được thành lập vào năm 1986 với mục tiêu bảo vệ đa dạng sinh học. Qua thời gian, khu vực này đã trở thành một mô hình điển hình cho việc áp dụng đồng quản lý trong bảo tồn thiên nhiên.

II. Vấn Đề và Thách Thức Trong Quản Lý Tài Nguyên Tại Khu Bảo Tồn

Mặc dù có nhiều nỗ lực trong việc bảo tồn, khu Bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Các vấn đề như khai thác tài nguyên trái phép, xung đột lợi ích giữa cộng đồng và chính quyền là những thách thức lớn cần được giải quyết.

2.1. Khai Thác Tài Nguyên Trái Phép

Khai thác tài nguyên trái phép là một trong những vấn đề nghiêm trọng tại khu bảo tồn. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến đa dạng sinh học mà còn gây ra xung đột giữa cộng đồng và lực lượng quản lý.

2.2. Xung Đột Lợi Ích Giữa Các Bên Liên Quan

Sự khác biệt trong lợi ích giữa cộng đồng địa phương và các cơ quan quản lý thường dẫn đến xung đột. Việc thiếu sự tham gia của cộng đồng trong quyết định quản lý tài nguyên là nguyên nhân chính của vấn đề này.

III. Phương Pháp Đồng Quản Lý Tại Khu Bảo Tồn Hữu Liên

Để giải quyết các vấn đề hiện tại, việc áp dụng các phương pháp đồng quản lý là cần thiết. Các phương pháp này không chỉ giúp bảo vệ tài nguyên mà còn tạo ra cơ hội cho cộng đồng tham gia vào quản lý.

3.1. Tăng Cường Sự Tham Gia Của Cộng Đồng

Việc khuyến khích cộng đồng tham gia vào quản lý tài nguyên là một trong những phương pháp hiệu quả. Điều này giúp nâng cao nhận thức và trách nhiệm của người dân đối với tài nguyên thiên nhiên.

3.2. Thiết Lập Các Chính Sách Hợp Tác

Các chính sách hợp tác giữa chính quyền và cộng đồng cần được thiết lập rõ ràng. Điều này sẽ tạo ra một khung pháp lý vững chắc cho việc thực hiện đồng quản lý.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn và Kết Quả Nghiên Cứu Tại Khu Bảo Tồn

Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng đồng quản lý tại khu Bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Các mô hình hợp tác đã giúp cải thiện đời sống của cộng đồng và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

4.1. Mô Hình Hợp Tác Thành Công

Một số mô hình hợp tác giữa cộng đồng và chính quyền đã được triển khai thành công, giúp bảo vệ tài nguyên và nâng cao thu nhập cho người dân.

4.2. Đánh Giá Tác Động Đến Đời Sống Cộng Đồng

Việc áp dụng đồng quản lý đã giúp cải thiện đời sống của cộng đồng địa phương, từ đó tạo ra động lực cho họ tham gia vào bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

V. Kết Luận và Tương Lai Của Đồng Quản Lý Tại Khu Bảo Tồn

Đồng quản lý tại khu Bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên là một giải pháp hiệu quả cho việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Tương lai của mô hình này phụ thuộc vào sự tham gia tích cực của cộng đồng và các bên liên quan.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Đồng Quản Lý

Đồng quản lý không chỉ giúp bảo vệ tài nguyên mà còn tạo ra cơ hội cho cộng đồng phát triển bền vững.

5.2. Định Hướng Phát Triển Trong Tương Lai

Cần có các chính sách hỗ trợ và khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong quản lý tài nguyên thiên nhiên để đảm bảo sự phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu Bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên thuộc tỉnh Lạng Sơn sở hữu diện tích quy hoạch 10.640 ha với hệ sinh thái núi đá vôi đặc trưng cùng tính đa dạng sinh học vô cùng phong phú, bao gồm 776 loài thực vật bậc cao và 409 loài động vật có xương sống. Tuy nhiên, áp lực sinh kế từ 3.570 hộ dân sinh sống tại vùng đệm đã khiến hơn 70,27% diện tích rừng kín thường xanh (tương đương 5.827,5 ha) rơi vào tình trạng bị tác động mạnh do khai thác gỗ, củi và chăn thả tự do. Vấn đề nghiên cứu cốt lõi nảy sinh từ sự mâu thuẫn gay gắt giữa mục tiêu bảo tồn nghiêm ngặt của Nhà nước và nhu cầu mưu sinh hàng ngày của cộng đồng dân cư địa phương khi diện tích đất sản xuất nông nghiệp chỉ chiếm khoảng 6,02% tổng diện tích tự nhiên.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là xây dựng cơ sở lý luận và thực tiễn về đồng quản lý rừng; đánh giá hiện trạng tài nguyên và tiềm năng tham gia của cộng đồng; thiết lập các nguyên tắc vận hành bền vững; đồng thời đề xuất hệ thống giải pháp đồng quản lý khả thi tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên. Phạm vi không gian nghiên cứu tập trung trọng điểm tại xã Hữu Liên, huyện Hữu Lũng trong giai đoạn 2010 đến năm 2011. Nghiên cứu mang ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc khi cung cấp mô hình chuyển đổi từ phương thức quản lý tập trung "từ trên xuống" sang cơ chế quản trị có sự chia sẻ quyền hạn và lợi ích. Luận văn mở ra hướng đi chiến lược nhằm giảm thiểu xung đột xã hội, nâng cao hiệu quả bảo vệ 61 loài động vật quý hiếm và 30 loài thực vật nguy cấp, đồng thời cải thiện sinh kế cho hơn 30,15% hộ nghèo trên địa bàn vùng đệm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết đồng quản lý tài nguyên thiên nhiên của các học giả Borrini-Feyerabend, Rao và Geisler, trong đó xác định đồng quản lý là quá trình hiệp thương giữa cơ quan quản lý Nhà nước và cộng đồng địa phương nhằm chia sẻ quyền ra quyết định, chức năng quản lý, trách nhiệm cũng như quyền hưởng lợi đối với vùng tài nguyên được bảo vệ. Bên cạnh đó, tác giả áp dụng lý thuyết quản lý rừng bền vững của Tổ chức Gỗ Nhiệt đới Quốc tế (ITTO) với ba trụ cột cân bằng: bền vững về môi trường sinh thái, bền vững về mặt xã hội và hiệu quả về kinh tế dài hạn.

Bốn khái niệm cốt lõi được chuẩn hóa trong nghiên cứu bao gồm:

• Đồng quản lý rừng (Co-management): Thể chế hợp tác đa bên giữa Ban quản lý, chính quyền địa phương và các nhóm cộng đồng nhằm đạt mục tiêu kép về bảo tồn và phát triển sinh kế.
• Vùng đệm và quản lý vùng đệm (Buffer Zone Management): Quy chế vùng đất liền kề theo Quyết định số 08/2001/QĐ-TTg và Quyết định số 186/2006/QĐ-TTg nhằm giảm nhẹ tác động xâm hại vào vùng lõi rừng đặc dụng.
• Quản lý rừng bền vững (Sustainable Forest Management): Quy trình quản lý rừng duy trì liên tục các giá trị sản phẩm, dịch vụ môi trường mà không làm suy thoái đa dạng sinh học.
• Tri thức bản địa và thể chế cộng đồng: Hệ thống kinh nghiệm dân gian, hương ước, quy ước của các tộc người trong việc khai thác và bảo tồn tài nguyên rừng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp từ tài liệu thống kê lâm nghiệp, khí tượng thủy văn, các báo cáo chuyên đề đa dạng sinh học và niên giám thống kê năm 2010 của huyện Hữu Lũng. Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập qua điều tra thực địa theo quy trình chuẩn của Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên (WWF).

Cỡ mẫu khảo sát gồm 90 hộ gia đình tại xã Hữu Liên, được lựa chọn theo phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng (Stratified Random Sampling) dựa trên 3 nhóm dân tộc chủ đạo (10 hộ người Dao, 10 hộ người Kinh, 10 hộ người Nùng cho mỗi phân tầng kinh tế) và chia đều theo 3 mức sống: hộ khá, hộ trung bình và hộ nghèo. Đồng thời, nghiên cứu tiến hành 12 cuộc thảo luận nhóm tập trung (mỗi nhóm 8 đến 10 người) kết hợp phỏng vấn sâu các chuyên gia quản lý lâm nghiệp và cán bộ kiểm lâm địa bàn.

Lý do lựa chọn phương pháp đánh giá nhanh nông thôn (RRA) và đánh giá nông thôn có sự tham gia (PRA) kết hợp phân tích ma trận mâu thuẫn, sơ đồ Venn là vì các công cụ này giúp giải mã sâu sắc cấu trúc quan hệ giữa các bên liên quan, phát huy tiếng nói của người dân yếu thế và xác định chính xác các điểm nghẽn trong việc tiếp cận tài nguyên. Toàn bộ tiến trình điều tra, xử lý số liệu và phân tích không gian được hoàn thành trong khung thời gian từ cuối năm 2010 đến tháng 8 năm 2011.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tài nguyên đa dạng sinh học tại khu bảo tồn vô cùng phong phú nhưng đang bị suy thoái nghiêm trọng về chất lượng. Hệ thực vật ghi nhận 776 loài thuộc 161 họ, với 30 loài quý hiếm như Hoàng đàn, Nghiến, Trai lý. Hệ động vật có 409 loài có xương sống trên cạn thuộc 88 họ, trong đó có 61 loài quý hiếm (chiếm khoảng 14,91% tổng số loài), đặc biệt lớp thú có 27/61 loài nguy cấp (chiếm tới 42,26%). Tuy nhiên, diện tích rừng kín thường xanh ít bị tác động chỉ còn lại 1.580,5 ha (chiếm 19,06%), trong khi diện tích rừng bị tác động mạnh lên tới 5.827,5 ha (chiếm 70,27% tổng thảm thực vật).

Thứ hai, mức độ phụ thuộc sinh kế của người dân vào tài nguyên rừng ở mức rất cao do thiếu đất sản xuất. Tại xã Hữu Liên, diện tích đất nông nghiệp chỉ có 400,59 ha (chiếm 6,02% diện tích tự nhiên), bình quân đất canh tác chỉ đạt 0,58 ha/hộ. Tỷ lệ hộ nghèo toàn vùng đệm chiếm 30,15% (1.185 hộ), tổng thu nhập lương thực bình quân đạt 293,81 kg/người/năm. Khảo sát cho thấy có 83,5% số hộ (572 hộ) sở hữu nhà gỗ truyền thống, dẫn đến nhu cầu khai thác gỗ và củi đun hàng ngày tạo sức ép cực lớn lên vùng lõi.

Thứ ba, hoạt động chăn nuôi gia súc thả rông đe dọa trực tiếp đến khả năng tái sinh rừng. Tổng đàn trâu, bò toàn xã Hữu Liên đạt 1.336 con và 566 con dê, với tập quán thả rông tự do trong các thung lũng đá vôi, gây dẫm đạp cây tái sinh và phá hủy tầng cây bụi thảm tươi.

Thứ tư, tiềm năng tri thức bản địa chưa được tích hợp vào hệ thống quản lý chính quy. Các cộng đồng dân tộc Kinh (57,51%), Tày (19,42%), Dao (13,22%) sở hữu kho tàng kinh nghiệm phong phú về cây thuốc và phân loại rừng, nhưng cơ chế quản lý tập trung hiện hành đã biến họ thành "người ngoài cuộc", tạo nên sự đối đầu giữa người dân và lực lượng kiểm lâm vốn chỉ có biên chế rất mỏng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của tình trạng suy giảm tài nguyên rừng Hữu Liên là sự bất cập trong thể chế quản lý truyền thống mang tính mệnh lệnh hành chính, thiếu cơ chế chia sẻ quyền lợi hợp pháp. Khi người dân bị tước bỏ quyền tiếp cận tài nguyên truyền thống mà không được cung cấp sinh kế thay thế bền vững, họ buộc phải khai thác lâm sản trái phép để sinh tồn.

So sánh với các bài học kinh nghiệm quốc tế như mô hình chia sẻ 30% đến 50% doanh thu du lịch tại Vườn quốc gia Chitwan (Nepal) hay thỏa thuận khai thác bền vững tại Vườn quốc gia Bwindi (Uganda), nghiên cứu tại Hữu Liên khẳng định việc trao quyền và phân định rõ trách nhiệm là yếu tố quyết định thành công. Dữ liệu thực nghiệm của luận văn có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ tròn thể hiện tỷ lệ các trạng thái thảm thực vật (với 70,27% rừng suy thoái) kết hợp bảng ma trận xung đột và khả năng hợp tác giữa các bên liên quan tại thôn Làng Cóc, qua đó làm nổi bật tính cấp thiết của việc thể chế hóa mô hình đồng quản lý.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, thành lập Hội đồng đồng quản lý rừng cấp xã. Ủy ban nhân dân huyện Hữu Lũng cùng Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên và Ủy ban nhân dân xã Hữu Liên cần phối hợp xây dựng quy chế và thành lập Hội đồng đồng quản lý rừng trong thời gian 6 đến 12 tháng. Cơ cấu hội đồng phải đảm bảo tối thiểu 50% thành viên là đại diện cộng đồng từ 12 thôn bản, có quyền tham gia thảo luận và phê duyệt kế hoạch quản lý bảo vệ rừng hàng năm.

Thứ hai, xây dựng quy ước thôn bản và cơ chế chia sẻ lợi ích lâm sản ngoài gỗ. Ban quản lý khu bảo tồn chủ trì ký kết hiệp ước quản lý với các cộng đồng thôn bản trong lộ trình 18 tháng, cho phép người dân khai thác có kiểm soát các loại lâm sản ngoài gỗ như măng, củi khô, hạt Mắc mật và cây thuốc dưới tán rừng. Đặt mục tiêu giảm 60% các vụ vi phạm khai thác gỗ quý và triệt tiêu 80% tình trạng đốt nương làm rẫy trái phép trong 2 năm đầu áp dụng.

Thứ ba, chuyển đổi mô hình kinh tế nông - lâm kết hợp và quản lý chăn nuôi. Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Hữu Lũng phối hợp với Trạm Khuyến nông triển khai mô hình trồng dược liệu bản địa (nhân giống bảo tồn Hoàng đàn, trồng Sa nhân, Mắc mật) và chuyển đổi 70% tổng đàn 1.336 con trâu bò sang hình thức nuôi nhốt có chuồng trại và trồng cỏ tiêu chuẩn trong thời gian 24 tháng.

Thứ tư, lồng ghép nguồn lực từ các chương trình mục tiêu quốc gia và nâng cao năng lực. Ban quản lý khu bảo tồn cùng chính quyền địa phương tích hợp nguồn vốn từ Chương trình 135 và các dự án phát triển nông thôn để kiên cố hóa 100% hệ thống kênh mương tưới tiêu, đồng thời tổ chức 24 khóa tập huấn chuyên sâu về kỹ năng tuần tra rừng có sự tham gia và quản trị tài nguyên cho cán bộ thôn, xã trong vòng 3 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên và Vườn quốc gia: Tài liệu cung cấp khung hướng dẫn thực hành chi tiết về quy trình thành lập Hội đồng đồng quản lý, phương pháp lập ma trận đánh giá mâu thuẫn xã hội và công cụ phân tích sự tham gia của các bên liên quan tại vùng lõi rừng đặc dụng.
• Cơ quan hoạch định chính sách lâm nghiệp và cơ quan Kiểm lâm: Là căn cứ thực tiễn tin cậy để các cấp quản lý xây dựng thông tư, quy định phân cấp quản lý rừng và hoàn thiện cơ chế chia sẻ quyền lợi tài nguyên bền vững giữa Nhà nước và cộng đồng bản địa.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Lâm nghiệp, Quản lý tài nguyên môi trường: Cung cấp khung phương pháp luận kết hợp chuẩn xác giữa điều tra đa dạng sinh học thực địa và các công cụ nghiên cứu xã hội học lâm nghiệp (PRA, RRA, sơ đồ Venn, phân tích giới).
• Các tổ chức phi chính phủ và điều phối viên dự án phát triển cộng đồng: Tham khảo các mô hình phát triển sinh kế gắn với bảo tồn thiên nhiên vùng núi đá vôi, phục vụ công tác thiết kế các can thiệp hỗ trợ vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Câu hỏi thường gặp

Mô hình đồng quản lý rừng có làm giảm vai trò kiểm soát của lực lượng Kiểm lâm không? Không, mô hình đồng quản lý không làm suy giảm quyền hạn của Kiểm lâm mà tái cơ cấu mối quan hệ hợp tác. Kiểm lâm chuyển từ vai trò tuần tra đơn độc sang vai trò giám sát, hỗ trợ kỹ thuật và phối hợp pháp lý cùng các tổ bảo vệ rừng cộng đồng thôn bản, giúp gia tăng hiệu quả quản lý trên diện tích rộng lớn 8.293,4 ha.

Cộng đồng vùng đệm được hưởng những quyền lợi cụ thể nào khi tham gia đồng quản lý? Người dân được pháp luật công nhận quyền khai thác bền vững các loại lâm sản ngoài gỗ (măng, quả Mắc mật, củi cành khô), được ưu tiên nhận khoán bảo vệ rừng với mức chi trả dịch vụ môi trường rừng ổn định, đồng thời được hỗ trợ vốn và kỹ thuật phát triển du lịch sinh thái và cây thuốc bản địa.

Tại sao địa hình núi đá vôi tại Hữu Liên lại đòi hỏi phương thức bảo tồn đặc biệt? Hệ sinh thái núi đá vôi Hữu Liên có độ dốc cao từ 35 đến 50 độ, tầng đất rất mỏng và hệ thống thủy văn ngầm phức tạp. Khi thảm thực vật bị phá hủy (như 70,27% diện tích rừng bị tác động hiện nay), quá trình xói mòn và sa mạc hóa đá sẽ diễn ra rất nhanh, cực kỳ khó phục hồi nguyên trạng.

Làm thế nào để dung hòa xung đột giữa chăn thả gia súc và bảo vệ thảm tươi tái sinh? Giải pháp then chốt là quy hoạch các vùng chăn thả có ranh giới rõ ràng ngoài phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, kết hợp chính sách hỗ trợ giống cỏ năng suất cao và chuyển đổi phương thức từ thả rông 1.336 con trâu bò sang chăn nuôi bán thâm canh có chuồng trại.

Yếu tố nào quyết định tính bền vững của Hội đồng đồng quản lý cấp xã? Tính bền vững phụ thuộc vào sự minh bạch trong cơ chế phân chia quyền lợi kinh tế, tính pháp lý vững chắc của quy ước thôn bản được cấp có thẩm quyền phê duyệt, và sự đại diện bình đẳng của các nhóm dân tộc thiểu số (Dao, Tày, Nùng) trong các quyết định quản trị tài nguyên.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở khoa học, khẳng định đồng quản lý là phương thức tất yếu để giải quyết mâu thuẫn giữa bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển sinh kế tại Khu Bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên.
• Công trình cung cấp bộ dữ liệu thực địa chuẩn xác về 776 loài thực vật, 409 loài động vật và định lượng cụ thể 70,27% diện tích rừng đang bị tổn thương do các hoạt động nhân sinh.
• Đề tài đã nhận diện và chứng minh được tiềm năng to lớn của tri thức bản địa cùng sự sẵn sàng hợp tác của 90 hộ gia đình thuộc các cộng đồng dân tộc Dao, Tày, Nùng, Kinh trên địa bàn.
• Hệ thống 4 nhóm giải pháp chiến lược cùng cơ chế thành lập Hội đồng đồng quản lý rừng cấp xã đã phác thảo lộ trình hành động khả thi từ 12 đến 36 tháng cho các cơ quan hữu quan.
• Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo học thuật giá trị cao cho các nhà quản lý lâm nghiệp và nhà khoa học; hãy liên hệ tác giả hoặc thư viện chuyên ngành để tiếp cận toàn văn công trình nghiên cứu này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu một cơ hội để chia sẻ trách nhiệm và các quyết định giữa GAC với QPWS thông qua đơn vị kiểm lâm nói trên. Nó tạo cơ hội để QPWS làm việc chặt chẽ với người thổ dân, hiểu biết rõ hơn về tập quán và truyền thống văn hóa của họ và nhận được sự ủng hộ giúp đỡ hàng ngày của thổ dân đối với hai khu vực bảo tồn nói trên. Mục đích chia sẻ của họ là cùng bảo vệ và sử dụng một cách bền vững các tài nguyên thiên nhiên thuộc hai khu vực bảo tồn này. Ở Thái Lan, vào khoảng những năm 1945, độ che phủ của rừng đạt tới 60%, nhưng đến năm 1995 giảm xuống còn 26%.000 km2 rừng bị tàn phá.

Năm 1989, Cục Lâm nghiệp của Hoàng gia Thái Lan thành lập khu bảo tồn để bảo vệ diện tích rừng còn lại. Điều này dẫn tới xung đột giữa các cộng đồng địa phương. Một thử nghiệm của Dự án “Quản lý rừng bền vững thông qua sự cộng tác” thực hiện tại tỉnh Chaiyaphum ở Đông Bắc Thái Lan. Kết quả chỉ ra rằng, điều căn bản để quản lý bền vững tài nguyên là phải thu hút sự tham gia của các bên liên quan và đặc biệt là phải bao gồm cả phát triển cộng đồng địa phương bằng các hoạt động làm tăng thu nhập của họ.

Các nguyên tắc được lập ra trong công tác quản lý tài nguyên thiên nhiên và kế hoạch phát triển kinh tế xã hội quốc gia năm 1992 - 1996 là: "Khuyến khích người dân cộng tác với chính phủ, trong bảo tồn tài nguyên thiên nhiên thông qua việc đề cao vai trò của các tổ chức nhân dân, tổ chức phi chính phủ, từ trung ương đến địa phương. Như vậy, Thái Lan là một nước Châu Á nằm trong khu vực Đông Nam Á, những thành tựu đạt được trong công tác xây dựng các chương trình đồng quản lý các khu rừng bảo vệ của họ sẽ là bài học kinh nghiệm quý báu cho Việt Nam chúng ta. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam Tài nguyên rừng Việt Nam trước đây do Nhà nước trực tiếp quản lý, mọi hoạt động từ xây dựng kế hoạch khai thác sử dụng tài nguyên rừng đều do Nhà nước quyết LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Trong những năm gần đây xu hướng chuyển từ quản lý lâm nghiệp truyền thống sang công tác quản lý lâm nghiệp xã hội đã phát huy được những hiệu quả nhất định.

Sau cách mạng tháng 8 năm 1945 thành công; Nhà nước ta tiến hành thành lập hàng loạt các hợp tác xã. Do nguồn tài nguyên rừng còn nhiều, cộng với ý thức bảo tồn đa dạng sinh học còn thấp, cho nên công tác quản lý tài nguyên rừng của các hợp tác xã chưa thật tốt, họ coi tài nguyên rừng là của chung, các hoạt động khai thác và sử dụng đều mang tính tập thể. Đây cũng có thể coi là một sự hợp tác trong quản lý tài nguyên rừng ( Đồng quản lý), tuy nhiên mới chỉ dừng lại ở mức quan hệ thấp, chưa thật sự hiệu quả. Sự hợp tác quản lý cộng đồng địa phương đối với tài nguyên rừng được phát triển qua từng giai đoạn sau: - Giai đoạn 1954: Các cộng đồng dân tộc tự quản lý và kiểm soát rừng theo quy ước cộng đồng.

- Giai đoạn 1955 -1986: Ở miền Bắc sau đó cả nước thực hiện theo mô hình quản lý tập chung theo chế độ tập thể làm chủ. Hình thức quản lý rừng cộng đồng hay đồng quản lý ở giai đoạn này bị mai một và suy giảm. - Giai đoạn 1986: Thực hiện chính sách đổi mới, Nhà nước thực hiện quyền sử dụng lâu dài cho các cá nhân, hộ gia đình. Nhà nước thực hiện chính sách phi tập chung và giao quyền quản lý rừng và đất rừng cho địa phương.

Năm 1997, tại Vườn quốc gia Cát Tiên khái niệm đồng quản lý lần đầu tiên được đưa vào giới thiệu tại một khóa tập huấn về bảo tồn thiên nhiên, dưới sự tài trợ của quỹ Quốc tế về bảo tồn thiên nhiên. Tuy nhiên do nhiều nguyên nhân nên khái niệm đồng quản lý tài nguyên vẫn chưa thể tiến hành triển khai thực hiện thực tế, nên khái niệm đồng quản lý vẫn dừng lại ở trên giấy với lý thuyết cơ bản. Trong hội thảo quốc gia về lâm nghiệp được tổ chức năm 2001 tại Hà Nội nhằm làm rõ các yếu tố khuôn khổ pháp lý của rừng cộng đồng, việc thực thi các chính sách hỗ trợ cho quản lý rừng cộng đồng tại Việt Nam. Trong hội thảo có rất nhiều báo cáo và các vấn đề thảo luận: ‘‘Báo cáo về khuôn khổ pháp lý, chính sách của Nhà nước và hiện trạng quản lý rừng cộng đồng ở Việt Nam’’ của tác giả : Phạm Xuân Phương, Hà Công Tuấn, Vũ Văn Mê, Nguyễn Hồng Quân.

LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 12 Các báo cáo về sự vận dụng chính sách lâm nghiệp nhà nước ở cấp tỉnh của các tác giả: Sheelagh, Orelly, Vũ Hữu Tuynh, Nguyễn Ngọc Lung, Lê Ngọc Anh, Nguyễn Hải Nam, Cao Vĩnh Hải… Cuối cùng hội thảo đi đến kết luận cộng đồng đang quản lý 15% diện tích rừng của nhà nước, đó là thực tế mang tính khách quan và ngày càng có một vị trí quan trọng trong hệ thống quản lý tài nguyên rừng ở Việt Nam. Tuy nhiên, vẫn còn một số những vướng mắc trong khuôn khổ chính sách hưởng lợi từ rừng khi tham gia bảo vệ và phát triển rừng như: không quy định cộng đồng dân cư thôn bản là đối tượng của chính sách này. Sự vận dụng các chính sách của nhà nước và địa phương đã có tính sáng tạo, cụ thể là một số tỉnh đã mạnh dạn thí điểm giao đất giao rừng và cấp sổ đỏ cho cộng đồng dân cư thôn bản như Sơn La, Thừa Thiên Huế, ĐăkLăk. Tại Khu BTTN Pù Luông năm 2002; Ulrich Apel, Oliver C.

Maxwell và các tác giả đã có công trình nghiên cứu về sự phối hợp quản lý và bảo tồn, đồng thời đã đánh giá về tình hình sử dụng đất đai, nhà ở và cách quản lý tài nguyên thiên nhiên ở một số thôn bản vùng đệm khu BTTN Pù Luông. Bước đầu cũng đã đưa ra được một số phân tích về sự phụ thuộc của người dân đối với tài nguyên rừng và đánh giá một số thể chế, chính sách hiện nay đối với công tác quản lý rừng đặc dụng. Tuy nhiên chưa đánh giá được đầy đủ tiềm năng về đồng quản lý cũng như chưa đưa ra được nguyên tắc và giải pháp thực hiện. Ngoài ra cũng có một số hội thảo và dự án nhỏ khác đang được triển khai thực hiện nhằm xây dựng mô hình đồng quản lý tài nguyên như: Hội thảo về ý tưởng thành lập khu bảo tồn thiên nhiên Phu Xai Lai Leng do cộng đồng quản lý, tổ chức ngày 4/8/ 2003 tại Nghệ An; Dự án về đồng quản lý khu bảo tồn thiên nhiên Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế do tổ chức Catherine T.

Macarthur Foundation tài trợ. Tuy nhiên các dự án và hội thảo trên đều chưa đưa ra được tiến trình, thống nhất nguyên tắc và các giải pháp thích hợp để xây dựng kế hoạch đồng quản lý tài nguyên. Một nghiên cứu mới trong quá trình xây dựng mô hình đồng quản lý rừng phòng hộ tại Hòa Bình, dưới sự tài trợ của Dự án phục hồi rừng đầu nguồn tự nhiên bị suy thoái tại miền Bắc Việt Nam ( RENFODA – JICA) cho thấy: Dự án đã nghiên cứu và đề xuất được một số nguyên tắc và giải pháp thực hiện đồng quản lý rừng phòng hộ tại xóm Lòn xã Bình Thanh và xóm Dưng xã Hiền Lương, trong khuôn khổ LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 13 dự án bước đầu đã lựa chọn một số nguyên tắc và giải pháp đồng quản lý để áp dụng trong các hoạt động của Dự án trên địa bàn 2 xã này. Đây là một sự thử nghiệm áp dụng phương thức đồng quản lý rừng lần đầu tiên tại Việt Nam cho rừng phòng hộ.

Trong những năm gần đây, trong các Luận văn Thạc Sỹ Lâm nghiệp – Trường Đại Học Lâm Nghiệp đã nghiên cứu đề xuất được một số nguyên tắc và giải pháp thực hiện đồng quản lý các khu BTTN như: Nguyễn Quốc Dựng, 2004 - Nghiên cứu và đề xuất một số nguyên tắc và giải pháp đồng quản lý rừng Khu BTTN Sông Thanh – Quảng Nam; Vũ Đức Thuận, 2006 – Nghiên cứu tại khu BTTN Copia – Sơn La; Phạm Văn Hạ, 2007 - Nghiên cứu tại VQG CHƯ YANG SIN – ĐĂK LĂC. Như vậy, ở Việt Nam, đồng quản lý hay hợp tác quản lý là mới, còn trong giai đoạn thử nghiệm và gặp nhiều khó khăn trong quá trình ứng dụng và thực tiễn. Việc đưa ra vấn đề đồng quản lý rừng phòng hộ, đặc dụng cần phải thực hiện trên cơ sở lý luận và các bước tiến hành về quản lý phù hợp với điều kiện và tình hình thực tiễn ở nước ta và đặc biệt là sự hợp tác nhiệt tình của địa phương. Tại tỉnh Lạng Sơn nói chung và khu BTTN Hữu Liên nói riêng cho đến nay chưa có một nghiên cứu nào có tính hệ thống về quản lý rừng cộng đồng và đồng quản lý tài nguyên rừng.

Khu bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên thuộc 3 huyện (Hữu Lũng, Chi Lăng, Văn Quan) của tỉnh Lạng Sơn, có diện tích tương đối rộng, rất đa dạng về sinh học. Điều kiện tự nhiên, dân sinh, kinh tế, xã hội của Khu BTTN Hữu Liên thế nào? Cơ sở lý luận và thực tiễn thực hiện đồng quản lý rừng tại khu BTTN Hữu Liên là gì ? Tiềm năng đồng quản lý rừng tại khu BTTN Hữu Liên đã được thiết lập thế nào?. Có những nguyên tắc cơ bản nào làm cơ sở cho công tác đồng quản lý rừng ở đây? Cần có những giải pháp cơ bản về đồng quản lý thế nào để giải quyết được các mâu thuẫn trong quản lý tài nguyên rừng tại khu BTTN Hữu Liên, góp phần phát triển kinh tế xã hội ở tỉnh Lạng Sơn ? Đây là ý tưởng và mong muốn của những người thực hiện đề tài và cũng là những nội dung chính của luận văn. LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 14 Chương 2 MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.

Mục tiêu nghiên cứu 2. Mục tiêu tổng quát Bảo vệ và phát triển bền vững rừng của khu b¶o tån thiªn nhiªn H÷u Liªn, huyÖn H÷u Lòng, tỉnh L¹ng S¬n thông qua áp dụng phương thức đồng quản lý rừng. Mục tiêu cụ thể - Xây dựng cơ sở lý luận và thực tiễn thực hiện đồng quản lý rừng tại KBTTN Hữu Liên. - Đánh giá hiện trạng, tiềm năng đồng quản lý rừng KBTTN H÷u Liªn.