Chương 1. Những vấn đề lý luận cơ bản về nguyên tắc hòa bình giải quyết các tranh chấp quốc tế. Các phương thức cơ bản giải quyết tranh chấp quốc tế bằng biện pháp hòa bình. Áp dụng nguyên tắc hòa bình giải quyết tranh chấp ở Biển Đông.
4 z Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ NGUYÊN TẮC HÒA BÌNH GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP QUỐC TẾ 1. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM VÀ LỊCH SỬ HÌNH THÀNH NGUYÊN TẮC HÒA BÌNH GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP QUỐC TẾ 1. Khái niệm Hiến chương Liên hợp quốc ra đời, cùng với những quy định cơ bản về mục đích, nguyên tắc, cơ cấu tổ chức hoạt động của Liên hợp quốc, quy chế thành viên, các cơ quan chính của Liên hợp quốc, Hiến chương cũng đã xác lập hệ thống biện pháp hòa bình giải quyết tranh chấp quốc tế. Điều 33 Hiến chương Liên hợp quốc quy định: Trong mỗi vụ tranh chấp nếu kéo dài có thể đe dọa sự hòa bình và an ninh quốc tế, các đương sự phải tìm giải pháp bằng con đường đàm phán, điều tra, trung gian hòa giải, trọng tài, bằng con đường tư pháp, bằng việc sử dụng những cơ quan hoặc những hiệp định khu vực, hoặc các biện pháp hòa bình khác tùy theo sự lựa chọn.
Như vậy, theo Hiến chương Liên hợp quốc, hòa bình giải quyết các tranh chấp quốc tế là một nguyên tắc cơ bản của luật quốc tế, là nghĩa vụ pháp lý của tất cả các quốc gia và chủ thể khác của luật quốc tế. Về phương diện khoa học luật quốc tế, hòa bình giải quyết tranh chấp quốc tế là những tư tưởng chính trị, pháp lý mang tính chỉ đạo, bao trùm, có giá trị bắt buộc chung đối với mọi chủ thể của luật quốc tế trong giải quyết các tranh chấp quốc tế, bao gồm những cơ chế, biện pháp hoặc phương thức được các chủ thể luật quốc tế sử dụng nhưng không sử dụng hoặc đe dọa sử dụng vũ lực. Đặc điểm Căn cứ khái niệm nêu trên có thể nhận thấy, nguyên tắc hòa bình giải quyết tranh chấp quốc tế có một số đặc điểm sau: Thứ nhất, nguyên tắc hòa bình giải quyết các tranh chấp quốc tế có tính 5 z mệnh lệnh bắt buộc chung, được áp dụng cho mọi mối quan hệ quốc tế cũng như đối với mọi chủ thể của Luật quốc tế. Tất cả các chủ thể của Luật quốc tế đều phải tuân thủ triệt để nguyên tắc hòa bình giải quyết tranh chấp quốc tế và bất cứ hành vi vi phạm nào đều là sự vi phạm nghiêm trọng Luật quốc tế.
Thứ hai, nguyên tắc hòa bình giải quyết tranh chấp quốc tế được xác định là chuẩn mực, là cơ sở để xây dựng các biện pháp, cách thức giải quyết tranh chấp quốc tế bằng biện pháp hòa bình. Thứ ba, nguyên tắc hòa bình giải quyết tranh chấp quốc tế có mối quan hệ qua lại với nhau với các nguyên tắc cơ bản của luật quốc tế trong một chỉnh thể thống nhất, chỉ khi tồn tại trong sự tác động qua lại chúng mới có khả năng hoàn thành các chức năng của mình. Vì vậy, việc nghiên cứu, giải thích và áp dụng nguyên tắc hòa bình giải quyết tranh chấp quốc tế phải đặt trong mối quan hệ với các nguyên tắc khác. Thứ tư, nguyên tắc hòa bình giải quyết tranh chấp quốc tế được ghi nhận trong các văn kiện quốc tế trong đó đầu tiên và quan trọng nhất là Hiến chương Liên hiệp quốc năm 1945.
Lịch sử hình thành nguyên tắc hòa bình giải quyết tranh chấp quốc tế Ngay từ thời sơ khai, khi có tranh chấp đã có nhiều biện pháp hòa bình được sử dụng như đàm phán, môi giới, trung gian… nhưng việc sử dụng các biện pháp không phải là nghĩa vụ bắt buộc đối với các chủ thể vì bên cạnh đó còn tồn tại nguyên tắc quyền chiến tranh, cho phép các chủ thể được sử dụng vũ lực như một phương thức hiệu quả để giải quyết các tranh chấp quốc tế. Tháng 8/1898, Vua Czar Nicholas II thuyết phục các quốc gia trên thế giới rằng cần phải chấm dứt các hoạt động quân sự leo thang và tìm ra một cơ chế linh động để giải quyết xung đột bằng phương thức hoà bình. Trên tinh thần đó, năm 1899, Hội nghị Hoà bình LaHay đã được nhóm họp và cho ra đời Công ước LaHay I. Công ước Lahay I trù định việc thành lập một Toà trọng tài với mục đích “đảm bảo chắc chắn cho tất cả mọi người một nền hoà bình thật sự lâu dài và trên tất cả có thể ngăn chặn được sự phát triển các xung đột”.
Có 26 quốc gia đã tham 6 z dự Hội nghị, bao gồm các nhà lãnh đạo từ phía Đông và Bắc Mỹ, Vua Nam Tư, Hoàng đế của Ottoman, Quốc vương Thái Lan và Trung Quốc. Công ước Lahaye năm 1899 về hòa bình giải quyết các tranh chấp quốc tế kêu gọi các quốc gia ngăn ngừa việc sử dụng vũ lực thông qua sử dụng các biện pháp trung gian, hòa giải trước khi dung vũ khí. Hiệp ước Paris năm 1928 về khước từ chiến tranh đã tuyên bố cấm chiến tranh xâm lược và nêu rõ trách nhiệm của các quốc gia chỉ giải quyết tranh chấp bằng phương pháp hòa bình. Điều 2 Hiệp ước khẳng định các bên “công nhận rằng điều chỉnh hoặc giải quyết mọi tranh chấp hoặc xung đột phát sinh với bất kỳ tính chất và nguyên nhân nào chỉ có thể bằng các phương pháp hòa bình”.
Năm 1945 Hiến chương Liên hợp quốc ra đời đã trịnh trọng tuyên bố “Tất cả các thành viên của Liên hợp quốc giải quyết các tranh chấp quốc tế của họ bằng biện pháp hòa bình, sao cho không tổn hại đến hòa bình, an ninh quốc tế và công lý”, khẳng định giải quyết các tranh chấp quốc tế là một nguyên tắc trong quan hệ giữa các quốc gia. Ngày nay với sự ra đời của nhiều tổ chức quốc tế toàn cầu và tổ chức khu vực, nguyên tắc giải quyết hòa bình các tranh chấp quốc tế được ghi nhận trong nhiều văn kiện quốc tế quan trọng như Hiến chương Liên hợp quốc, trong bản Tuyên bố về các nguyên tắc của luật quốc tế điều chỉnh mối quan hệ hữu nghị và hợp tác giữa các quốc gia phù hợp với Hiến chương Liên hợp quốc năm 1970; trong văn kiện bế mạc của Hội nghị an ninh và hợp tác Châu Âu năm 1975; Định ước Henxiki năm 1975… Nguyên tắc giải quyết hòa bình các tranh chấp quốc tế nghiêm cấm các quốc gia sử dụng vũ lực để giải quyết các tranh chấp với nhau, một mặt xác lập nghĩa vụ của các bên trong tranh chấp giải quyết bằng các biện pháp hòa bình, mặt khác cũng quy định các bên tham gia vào tranh chấp có quyền lựa chọn các biện pháp hòa bình thích hợp để giải quyết. Pháp luật quốc tế không quy định một công thức giải quyết bắt buộc, cứng nhắc cho mỗi loại hình tranh chấp nhất định, việc sử dụng một phương thức cụ thể nào hoàn toàn do các bên liên quan thỏa thuận lựa chọn, chỉ với điều kiện đó phải là những biện pháp hòa bình. Tại Điều 33 Khoản 2 Hiến chương Liên hợp quốc đã quy định cụ thể các biện pháp hòa bình mà các bên tranh chấp có thể lựa chọn như: đàm phán, trung gian, hòa giải, trọng tài, bằng 7 z con đường tài phán pháp, sử dụng những cơ quan hoặc những hiệp định khu vực, hay các biện pháp hòa bình khác do họ lựa chọn.
Hòa bình giải quyết tranh chấp quốc tế là nghĩa vụ bắt buộc đối với mọi quốc gia, cần phải nỗ lực giải quyết tranh chấp một cách nhanh chóng và công bằng nhằm duy trì hòa bình và an ninh quốc tế. Thực tiễn cho thấy, phương pháp đàm phán là phương pháp thường được các quốc gia sử dụng để giải quyết các tranh chấp hoặc bất đồng, đây là phương pháp tốt để giải quyết nhanh chóng tranh chấp quốc tế, bảo đảm quyền bình đẳng của các bên, dễ đi đến thỏa thuận nhượng bộ lẫn nhau. Ngoài ra, biện pháp thông qua tổ chức quốc tế, tổ chức khu vực để giải quyết tranh chấp cũng được cộng đồng quốc tế quan tâm trong những năm gần đây như WTO, EU, ASEAN. Hành vi tôn trọng các nguyên tắc cơ bản của luật quốc tế sẽ làm hạn chế đáng kể sự xuất hiện của những tranh chấp.
Mặt khác, điều này cũng góp phần giải quyết nhanh chóng, hiệu quả tranh chấp nếu chúng nảy sinh trong đời sống quốc tế. Việc giải quyết tranh chấp bằng phương pháp hòa bình chiếm một vị trí và vai trò hết sức quan trọng góp phần ổn định quan hệ quốc tế, duy trì và bảo vệ hòa bình, an ninh thế giới, tạo điều kiện cho quan hệ quốc tế phát triển. PHÂN LOẠI CÁC BIỆN PHÁP HÒA BÌNH GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP QUỐC TẾ Căn cứ vào bản chất, thẩm quyền và thủ tục giải quyết tranh chấp, các biện pháp hòa bình giải quyết tranh chấp quốc tế quy định tại Điều 33 Hiến chương Liên hợp quốc có thể được chia thanh hai nhóm cơ bản sau đây: Nhóm 1: Các biện pháp giải quyết tranh chấp mang tính ngoại giao, gồm các biện pháp đàm phán, điều tra, trung gian, hòa giải, giải quyết trước các tổ chức quốc tế bằng các hiệp định khu vực, với đặc điểm cơ bản là giải quyết tranh chấp bằng đối thoại, thương lượng thông qua các diễn đàn, Hội nghị quốc tế do các bên tranh chấp hoặc bên thứ ba tổ chức (có thể là các tổ chức quốc tế liên chính phủ như ASEAN, Liên minh châu Âu- EU, Liên minh châu Phi-AU hoặc các quốc gia khác…) kết quả giải quyết tranh chấp bằng các biện pháp ngoại giao thường là các nghị quyết, khuyến cáo của các tổ chức quốc tế hoặc các cam kết và các điều ước quốc tế được các bên tranh chấp ký kết. 8 z Nhóm 2: Các biện pháp giải quyết tranh chấp bằng tài phán (Tòa án công lý quốc tế và Trọng tài quốc tế) với đặc điểm cơ bản là giải quyết tranh chấp theo trình tự, thủ tục tố tụng tư pháp thông qua hoạt động xét xử với kết quả giải quyết tranh chấp là các phán quyết của Toàn án quốc tế hoặc Trọng tài quốc tế có giá trị chung thẩm, bắt buộc các bên liên quan phải tuân thủ và thực hiện.
* Các biện pháp giải quyết tranh chấp mang tính ngoại giao - Biện phán đàm phán Có thể nói rằng, đàm phán giải quyết tranh chấp quốc tế thực chất là diễn đàn ngoại giao do các bên tranh chấp hoặc bên thứ ba tổ chức để các bên tranh chấp thương lượng, thỏa thuận tìm kiếm giải quyết hòa bình các tranh chấp có liên quan.