CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ NGUYÊN NHÂN VÀ ĐIỀU KIỆN CỦA CÁC TỘI XÂM PHẠM TÍNH MẠNG, SỨC KHỎE CỦA CON NGƯỜI 1. Khái niệm và ý nghĩa của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người 1. Khái niệm nguyên nhân và điều kiện của các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người Tình hình tội phạm là một hiện tượng xã hội pháp lý tiêu cực, được thay đổi về mặt lịch sử, bao gồm tổng thể thống nhất (hệ thống) các tội phạm thực hiện trong một xã hội (quốc gia) nhất định và trong khoảng thời gian nhất định. Với tính cách là hiện tượng xã hội, THTP có nguyên nhân và điều kiện xã hội của nó.
Theo Triết học Mác – xít, nguyên nhân là một phạm trù chỉ sự tác động qua lại giữa các mặt trong một sự vật, một hiện tượng hoặc giữa các sự vật, hiện tượng với nhau gây ra sự biến đổi nhất định gọi là kết quả. Như vậy, về bản chất, nguyên nhân chỉ có thể là sự tác động qua lại, để nguyên nhân sinh ra kết quả nhất định nào đó như THTP chẳng hạn, thì quá trình tương tác phải diễn ra trong điều kiện nhất định. Điều kiện, tuy không sản sinh ra kết quả, song tạo thuận lợi, hỗ trợ, thúc đẩy sự tương tác sinh ra kết quả. Về bản chất, điều kiện là những sự kiện, hiện tượng, tình huống, hoàn cảnh nhất định.
Quan điểm của các nhà tội phạm học Việt Nam hiện nay cho rằng nguyên nhân của THTP là những hiện tượng xã hội tiêu cực ở trong mối liên hệ tương tác hai mức độ sinh ra và tái sản xuất ra THTP như là hậu quả tất yếu của mình. Điều kiện của THTP là những hiện tượng xã hội tiêu cực, tự mình không sinh ra THTP và các tội phạm, mà là hỗ trợ, làm dễ dàng và tăng cường cho sự hình thành và hoạt động của các nguyên nhân. Nếu thiếu nguyên nhân hoặc điều kiện thì không có khả năng làm phát sinh THTP.TS Võ Khánh Vinh: “Nguyên nhân và điều kiện của THTP được hiểu là hệ thống các hiện tượng xã hội tiêu cực trong hình thái kinh tế-xã hội tương ứng quyết định sự ra đời của THTP như là hậu quả của mình” và “các nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm tạo thành một hệ thống gồm nhiều bộ 9 phận cấu thành nó” [53, tr. Về mặt lý thuyết, nguyên nhân và điều kiện của THTP là hai phạm trù khác nhau, giữ vai trò khác nhau trong việc sản sinh ra kết quả – THTP.
Thế nhưng, trong lĩnh vực xã hội nói chung và tội phạm học nói riêng, sự phân biệt đâu là nguyên nhân, đâu là điều kiện chỉ mang tính tương đối. Hơn nữa, thực tế đấu tranh và phòng ngừa tội phạm lại luôn luôn đòi hỏi phải loại trừ cả hai, tức là phải loại trừ những gì thuộc về nguyên nhân và loại trừ cả những gì thuộc về điều kiện phát sinh tình hình tội phạm. Chính vì tính phức tạp của sự tác động qua lại, tính muôn hình muôn vẻ của sự tác động, cũng như sự đòi hỏi của thực tế đấu tranh và phòng ngừa tội phạm ở nước ta mà việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của THTP chỉ có thể mang lại kết quả hữu ích và khả thi khi làm rõ được các hiện tượng, các yếu tố tham gia vào sự tác động qua lại này. Theo quy định của BLHS năm 1999 sửa đổi bổ sung năm 2009 quy định các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người thuộc Chương XII từ điều 93 đến điều 110.
Các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người là một bộ phận của THTP, và các tội này cũng có nguyên nhân, điều kiện phát sinh nhất định và nó mang đầy đủ các đặc điểm, tính chất của THTP nói chúng. Như vậy có thể hiểu nguyên nhân và điều kiện của các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người là sự tác động qua lại giữa các yếu tố tiêu cực của môi trường sống bên ngoài với các yếu tố tâm – sinh lý tiêu cực bên trong cá nhân con người mà trong những tình huống, hoàn cảnh nhất định đã dẫn đến việc thực hiện các hành vi nguy hiểm cho xã hội mà Luật hình sự quy định thuộc các tội nói trên. Trên cơ sở này, tác giả đi sâu vào nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người trên địa bàn tỉnh Quảng Nam. Ý nghĩa của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người 1.
Ý nghĩa lý luận của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người - Kết quả nghiên cứu làm rõ nguyên nhân và điều kiện của các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người sẽ góp phần vào việc hoàn thiện hệ thống lý luận của nguyên nhân và điều kiện của THTP nói riêng và tội phạm học nói chung. 10 Nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người giúp các nhà khoa học có cái nhìn toàn diện và sâu sắc hơn về nguyên nhân, điều kiện THTP. Đồng thời, qua đó cũng có cơ sở để so sánh, đối chiếu giữa nguyên nhân, điều kiện của các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người với nguyên nhân, điều kiện của các nhóm tội khác được quy định trong BLHS và với THTP nói chung. Từ đó, tìm ra được đâu là nguyên nhân chung của THTP nói chung đâu là nguyên nhân, điều kiện của từng nhóm tội phạm cụ thể.
Trên cơ sở đó, về mặt lý luận có thể đề ra các giải pháp phòng ngừa tội phạm vừa mang tính đồng bộ thống nhất chung vừa phù hợp với từng nhóm tội phạm cụ thể. - Kết quả nghiên cứu làm rõ nguyên nhân và điều kiện của các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người sẽ được các ngành khoa học khác có liên quan kế thừa, sử dụng nhằm bổ sung hoàn thiện thêm cho hệ tống lý luận của các ngành khoa học đó. Đồng thời, về mặt lý luận khi đề cập tới các biện pháp phòng ngừa tội phạm dưới góc độ của các ngành khoa học khác, thì các ngành khoa học đó cần phải tính toán tới yếu tố nguyên nhân, điều kiện của THTP trong đó có nguyên nhân và điều kiện của các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người. Ý nghĩa thực tiễn của việc nghiên cứu nguyên nhân và điều kiện của các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người - Trên cơ sở kết quả nghiên cứu nguyên nhân, điều kiện của các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người sẽ giúp cho các cơ quan chức năng có liên quan trên lĩnh vực đấu tranh phòng chống loại tội phạm này có thể đề xuất, soạn thảo và tiến hành các giải pháp phòng ngừa các tội phạm xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người phù hợp và hiệu quả.
Với mục đích là tác động nhằm triệt tiêu đi những nguyên nhân, điều kiện nói trên sao cho phù hợp nhất với từng lĩnh vực, từng ngành, từng địa phương, phù hợp và hài hòa với đặc điểm về chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội tại nơi mà các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người đang diễn ra. Thực tế chỉ ra rằng, không thể áp dụng biện pháp phòng, chống các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người khi chúng ta chưa hiểu được nguồn gốc của loại tội phạm này, chưa hiểu được nguyên nhân, điều kiện nào mà chúng tồn tại, phát triển trong những khoảng không gian và thời gian nhất định. Đấu tranh phòng chống các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người chỉ có thể đạt 11 hiệu quả thật sự khi đảm bảo thủ tiêu được những nguyên nhân và điều kiện của tình hình các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người. Nếu không xác định được hoặc xác định không đúng các nguyên nhân và điều kiện của các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người, thì trong thực tiễn việc đề ra và triển khai các giải pháp sẽ không mang lại hiệu quả hoặc hiệu quả sẽ không cao.
Từ đó, mục đích phòng ngừa tội phạm với các giải pháp trên sẽ không có hiệu quả, lãng phí rất nhiều về lực lượng, phương tiện, thời gian trong khi đó thì tội phạm vẫn tiếp tục diễn biến theo chiều hướng xấu. Do vậy, về mặt thực tiễn của việc nghiên cứu nguyên nhân, điều kiện của các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người đề ra các giải pháp phòng ngừa tội phạm xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người có ý nghĩa vô cùng quan trọng. Phân loại nguyên nhân và điều kiện của các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người Việc phân loại nguyên nhân, điều kiện của THTP nói chung và các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người cũng dựa trên nhiều tiêu chí khác nhau. Tuy nhiên, để tạo cơ sở khoa học và thuận lợi cho việc nghiên cứu những nội dung tiếp theo của đề tài, tác giả phân loại phân loại nguyên nhân, điều kiện của các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người dựa trên cơ sở của cơ chế hành vi phạm tội.
Cơ chế hành vi phạm phạm tội, có thể được chia thành hai quá trình kế tiếp nhau và phụ thuộc lẫn nhau, đó là quá trình tương tác nhập tâm và quá trình tương tác xuất tâm. Hai quá trình trong cơ chế hành vi phạm tội có vai trò khác nhau trong việc hình thành hình vi phạm tội, xóa bỏ một trong hai quá trình trên đều có ý nghĩa trong việc phòng ngừa tội phạm nói chung. Trên cơ sở lý luận đó, nguyên nhân, điều kiện của các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người được tác giả phân loại như sau: 1. Những nguyên nhân và điều kiện thuộc quá trình tương tác nhập tâm 1.
Những nguyên nhân và điều kiện khách quan Sự hình thành, phát triển nhân cách của một con người với tính chất là một thực thể xã hội bắt đầu từ khi người đó sinh ra và trải qua một quá trình tương tác lâu dài giữa các yếu tố khách quan thuộc môi trường sống với các yếu tố chủ quan 12 thuộc về ý thức của con người.
