Chương 1 trình bày tổng quan về các công trình nghiên cứu vấn đề và vùng nghiên cứu đánh giá nguy cơ gây suy thoái môi trường từ quá trình lưu kho và bốc xếp hàng hóa chất độc hại tại cảng biển ở trong và ngoài nước, đồng thời khái quát về vùng nghiên cứu cũng như về hoạt động vận chuyển, xếp dỡ và lưu kho hàng hóa chất độc hại tại nhóm cảng biển phía Bắc. - Chương 2 trình bày về cách tiếp cận, các phương pháp nghiên cứu và nguồn tài liệu sử dụng thực hiện Luận án. Trong đó, tiếp cận hệ thống và phát triển bền vững là bao trùm, phương pháp phân tích DPSIR là chủ đạo, đồng thời đối tượng và phạm vi nghiên cứu cũng được xác định rõ. - Chương 3 đề cập đến kết quả nghiên cứu của Luận án, bao gồm: đánh giá thực trạng và các tác động tới môi trường cũng như thực trạng công tác quản lý môi trường trong quá trình lưu kho và bốc xếp hàng hóa chất độc hại tại nhóm cảng biển phía bắc Việt Nam và xác định các nguy cơ gây suy thoái môi trường cũng như nguồn phát sinh nguy cơ; xây dựng và áp dụng thử nghiệm bộ tiêu chí đánh giá nguy cơ gây suy thoái môi trường từ quá trình lưu kho và bốc xếp hàng hóa chất độc hại tại nhóm cảng biển phía Bắc; đề xuất các giải pháp về quản lý hàng hóa chất độc hại tại cảng, hướng dẫn đánh giá nguy cơ suy thoái và hướng dẫn xây dựng kế hoạch phòng ngừa và ứng phó sự cố hóa chất tại cảng biển.
TỔNG QUAN VẤN ĐỀ VÀ VÙNG NGHIÊN CỨU 1. Nghiên cứu về đánh giá nguy cơ gây suy thoái môi trường từ quá trình lưu kho và bốc xếp hàng hóa chất độc hại tại cảng biển 1. Các khái niệm liên quan 1/ Hàng hóa chất độc hại và hàng nguy hiểm - Hàng hóa chất độc hại (HNS: Hazardous and Noxious Substances) bao gồm: dầu; các chất lỏng khác được xác định là độc hại hoặc nguy hiểm; khí hóa lỏng; chất lỏng có nhiệt độ chớp cháy không quá 60°C; các vật liệu và chất nguy hiểm, độc hại và có hại được vận chuyển dưới dạng đóng gói hoặc đựng trong thùng chứa; và các vật liệu dạng khối rắn được xác định là có các mối nguy hóa học [7]. - Hàng hóa nguy hiểm (DG : Dangerous Goods) là các chất hoặc vật phẩm có thể gây ra mối đe dọa cho người, tài sản và/hoặc môi trường.
Chúng có thể tồn tại ở ba trạng thái vật lý - dưới dạng rắn, lỏng hoặc khí - và có thể gây ra một loạt các nguy hiểm trong quá trình vận chuyển [8]. 2/ Suy thoái môi trường: là sự suy giảm về chất lượng và số lượng của thành phần môi trường, gây ảnh hưởng xấu đến sức khỏe con người, sinh vật và tự nhiên (Luật Bảo vệ môi trường, 2020). Nguy cơ được hình thành do một sự kiện nguy hiểm (sự cố) hay sự tích lũy các yếu tố có hại có thể dẫn đến những tổn hại sức khỏe và tính mạng cho con người, hay gây thiệt hại về tài sản hoặc môi trường. Từ các khái niệm trên ta có khái niệm: 5/ Nguy cơ gây suy thoái môi trường: là khả năng xuất hiện những mối nguy gây suy giảm về chất lượng và số lượng của thành phần môi trường, gây ảnh hưởng xấu đến sức khỏe con người, sinh vật và tự nhiên.
Trong hoạt động lưu kho và bốc xếp hàng hóa chất độc hại tại cảng biển các mối nguy có thể được hình thành do các sự cố như rơi kiện hàng chứa hóa chất xuống môi 6 trường nước, rách vỡ bao bì chứa hóa chất độc hại làm thất thoát chúng ra môi trường hay do sự tích lũy của các chất ô nhiễm có trong nước thải vệ sinh thùng chứa hàng, phương tiện bốc xếp chứa hóa chất độc hại không/chưa xử lý đạt tiêu chuẩn môi trường. Nguy cơ và rủi ro được sử dụng trong các bối cảnh khác nhau. Nguy cơ là một tình huống hiện có, có khả năng gây ra thiệt hại hoặc tổn hại. Rủi ro là một tác hại hoặc nguy hiểm tiềm tàng được dự đoán trong tương lai, có thể được giảm thiểu hoặc tránh.
7/ Đánh giá nguy cơ: Một quá trình thu thập thông tin có hệ thống, đánh giá khả năng xảy ra và hậu quả của việc tiếp xúc với mối nguy hoặc phát tán (các) mối nguy hiểm cũng như xác định các biện pháp kiểm soát nguy cơ thích hợp nhằm giảm nguy cơ đó xuống mức có thể chấp nhận được[11]. 8/ Đánh giá rủi ro: là quá trình tổng thể ước tính nhằm xác định mức độ rủi ro của một nguy cơ cụ thể[13]. Đánh giá rủi ro là quá trình bao gồm một số hay toàn bộ các nội dung sau đây: Xác định nguy cơ; đánh giá ảnh hưởng; đánh giá tiếp xúc và lượng hóa rủi ro [14]. Như vậy, đánh giá rủi ro và đánh giá nguy cơ có sự tương đồng về nội hàm và mục đích.
Tuy nhiên, đánh giá rủi ro là quá trình lượng hóa các đánh giá và xác định một mức độ rủi ro cụ thể, còn đánh giá nguy cơ không nhất thiết phải lượng hóa các đánh giá mà có thể đánh giá một cách đính tính bằng các nhận định và đối sánh. Mối nguy là các mối đe dọa tiềm tàng, trong một điều kiện cụ thể sẽ xảy ra và dẫn đến hậu quả là các tác động xấu đến môi trường và con người. Các tác động xấu đến môi trường có thể từ mức độ thấp (chưa gây ô nhiễm) đến mức độ cao hơn là ‘‘Ô nhiễm môi trường” và có thể đến mức ‘‘Thảm họa môi trường”, gọi chung là ‘‘Suy thoái môi trường”. Khi xác định được khả năng một ‘‘Mối nguy” có thể xảy ra (Nguy cơ) và mức độ tác động xấu đến môi trường thì được gọi là ‘‘Rủi ro môi trường”.
Khi một ‘‘Mối nguy” xảy ra làm biến đổi hoặc suy thoái môi trường nghiêm trọng diễn ra do một tai nạn (sự cố) thì được gọi là ‘‘Sự cố môi trường” 7 Trong các nghiên cứu về đánh giá rủi ro môi trường liên quan đến hoạt động cảng biển và hoạt động vận chuyển hàng hóa bằng đường biển người ta quan tâm nhiều đến các nguy cơ xảy ra sự cố như đâm va, rơi kiện hàng, bục vỡ đường ống dẫn, thùng hàng …dẫn đến các sự cố như tràn dầu, cháy nổ, phát tán các hóa chất độc hại vào môi trường gây suy thoái môi trường. Như vậy, đánh giá nguy cơ gây suy thoái môi trường từ hoạt động lưu kho và bốc xếp hàng hóa chất độc hại tại cảng biển bao gồm đánh giá rủi ro do các sự cố gây ra và do sự tích lũy của các chất ô nhiễm liên quan đến hoạt động này. 6/ Tiêu chí rủi ro và chỉ tiêu đánh giá - Tiêu chí rủi ro là một hoặc một nhóm các chỉ tiêu cho phép xác định, đo lường, đánh giá và phân loại mức độ rủi ro của đối tượng được đánh giá rủi ro [15]. - Chỉ tiêu đánh giá là công cụ đo lường một khía cạnh cụ thể của tiêu chí, được thể hiện bằng con số, tỷ lệ, tỷ số, tỷ suất… Chỉ tiêu được tính toán thông qua việc thu thập, phân tích số liệu.
Các chỉ tiêu giúp đo lường và chỉ ra mức độ chất lượng đạt được của tiêu chí [16]. Đánh giá nguy cơ gây suy thoái môi trường từ quá trình lưu kho và bốc xếp hàng hóa chất độc hại (HNS) tại cảng biển Đánh giá nguy cơ gây suy thoái môi trường từ quá trình lưu kho và bốc xếp hàng hóa chất độc hại tại cảng biển nhằm trả lời cho câu hỏi “Có bằng chứng nào về các mối nguy hiểm đối với các thành phần môi trường do hoạt động lưu kho và bốc xếp hàng hóa chất độc hại tại khu vực cảng biển?” và “Những vấn đề gì có thể xảy ra, như là hậu quả của điều kiện hiện tại hay điều kiện có thể có trong tương lai?” Để trả lời cho các câu hỏi trên cần xác định các mối nguy trong hoạt động lưu kho và bốc xếp hàng hóa chất độc hại tại cảng biển và đánh giá nguy cơ xảy ra của các mối nguy đó cũng như dự báo hậu quả xấu về môi trường do mối nguy đó tạo thành. Chuỗi vận chuyển hàng hóa chất độc hại bao gồm một loạt các hoạt động mang tính hệ thống bao gồm lưu giữ, xếp dỡ, vận chuyển chất độc hại và xử lý chất thải. Việc vận chuyển và lưu giữ hàng hóa chất độc hại bao gồm nhiều yếu tố trong các mối quan hệ phức tạp, phụ thuộc lẫn nhau và năng động.
Hệ thống bao gồm các đối tượng vận tải (hàng hóa và con người), phương tiện kỹ thuật, cơ sở hạ tầng cảng/bến, cơ sở quản lý và 8 vận hành, tài liệu hướng dẫn và nguồn nhân lực. Yếu tố con người rất quan trọng để đánh giá trong hệ thống vì họ thiết kế, phát triển, xây dựng, vận hành, quản lý, điều chỉnh và tương tác với các yếu tố khác của hệ thống[13].