Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NGOẠI GIAO KINH TẾ 1. Khái niệm ngoại giao kinh tế 1. Quan niệm của thế giới a, Khái niệm về ngoại giao Khái niệm ngoại giao đã xuất hiện từ rất lâu và cũng đã có rất nhiều định nghĩa khác nhau về khái niệm này. Có nguồn gốc từ tiếng Ai Cập cổ “Diplomacy – Ngoại giao”, ban đầu được hiểu là một dạng giấy phép đi lại do Hoàng Tử hoặc nhà Vua cấp tương tự giấy thông hành hiện nay.
Theo thời gian, với sự thay đổi cơ cấu chính trị cùng với sự vận động của phương thức sản xuất, khái niệm ngoại giao cũng dần phát triển và cùng với đó là yêu cầu mở rộng hơn bản chất cũng như nhiệm vụ của ngoại giao. Trên thế giới đã có rất nhiều định nghĩa khác nhau dành cho khái niệm này. Theo từ điển Oxford 1965: “Ngoại giao là việc tiến hành những quan hệ quốc tế bằng cách đàm phán, là phương pháp mà các đại sứ, công sứ…sử dụng để điều chỉnh và tiến hành các quan hệ đó, là công tác hoặc nghệ thuật của nhà ngoại giao”[34]. Còn khái niệm “ngoại giao” của từ điển bách khoa Britannica Encyclopaedia được hiểu, không giới hạn chủ thể hoạt động ngoại giao, hình thức ngoại giao và nhiệm vụ ngoại giao mà đó là việc gây ảnh hưởng đến quyết định và hành vi của chính quyền nước ngoài thông qua đối thoại, đàm phán và các biện pháp khác trừ chiến tranh hoặc bạo lực.
Từ điển nổi tiếng của Pháp Le Nouveau Petit Robert lại đưa ra định nghĩa: “Ngoại giao là hoạt động chính trị liên quan đến các mối quan hệ giữa các quốc gia, đại diện quyền lợi của một chính phủ ở nước ngoài, quản lý công việc quốc tế, hướng dẫn và tiến hành đàm phán giữa các quốc gia”. Như vậy, tuy có nhiều định nghĩa khác nhau và mỗi định nghĩa lại chú trọng nêu bật những khía cạnh mà nó cho là chủ yếu và quan trọng nhất của khái niệm ngoại giao, nhưng tựu chung lại có thể hiểu ngoại giao là công việc để thực hiện nhiệm vụ chính trị đối ngoại của các quốc gia, là công cụ chính sách đối ngoại, là nghệ thuật tiến hành đàm phán kí kết giữa các quốc gia, và là một trong những biện pháp thực hiện lợi ích quốc gia thông qua quan hệ với các nước một cách hòa bình. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cho đến nay, lịch sử ngoại giao thế giới đã diễn ra nhiều chuyển biến cách mạng. Cục diện thế giới nói chung và những diễn biến trong quan hệ quốc tế đã có những tác động sâu sắc, trực tiếp tới xu hướng ngoại giao của các quốc gia.
Ở thời sơ khai, bang giao giữa các nước dựa trên những thỏa thuận miệng, sự thuần phục hay cống nạp, gửi con làm tin, vãn hồi hòa bình, duy trì giao hảo chủ yếu trên thuyết khách. Ngoại giao sơ khai được phát hiện tại Ai Cập từ cuối thế kỷ XIV trước công nguyên và mục đích chủ yếu ngoại giao thời kỳ này là nhằm chinh phục và mở rộng lãnh thổ. Đến thời kỳ Trung Cổ, ngoại giao được đánh giá là đã phát triển lên một bước cao hơn khi ngoại giao phần nào được chuyển từ ngoại giao “chinh phạt” sang ngoại giao hòa bình. Nhiệm vụ ngoại giao trong giai đoạn này là chú trọng thu thập thông tin nước sở tại để báo cáo về nước mình, cùng với đó, khái niệm “đại sứ” cũng ra đời.
Sang thời kỳ Cận đại, ngoại giao đã có nhiều bước phát triển vượt bậc đặc biệt là tại Châu Âu, không đơn thuần là các cuộc thăm viếng giữa các nhà lãnh đạo mà nó còn được thực hiện qua nhiều hình thức khác nhau như ngoại giao công chúng hay ngoại giao hội nghị. Theo quá trình chinh phục và xây dựng hệ thống thuộc địa trên thế giới, ngoại giao Châu Âu dần được tự nhiên công nhận và áp dụng rộng rãi trên thế giới. Khi quan hệ giữa các nước phát triển về mọi mặt, không chỉ bó hẹp trong vấn đề hòa bình và chiến tranh thì ngoại giao mới mang đầy đủ ý nghĩa của nó và tuân thủ theo những quy định cụ thể sau: Mang tính thường xuyên thông qua việc đặt cơ quan đại diện thường trú; Bất khả xâm phạm về thân thể, trụ sở, tư liệu, tài sản; Hưởng ưu đãi miễn trừ. Bước vào thời kỳ hiện đại, hai cuộc chiến tranh thế giới nổ ra và sau đó là Chiến tranh lạnh đã tạo ra những biến động đáng kể trong quan hệ quốc tế.
Chiến tranh thế giới thứ nhất kết thúc cùng với sự ra đời của nền ngoại giao mới, ngoại giao xã hội chủ nghĩa và ngoại giao tư bản chủ nghĩa. Sau chiến tranh thế giới thứ hai, chính trị và an ninh vẫn được coi là nội dung chủ yếu trong chương trình nghị sự quốc tế. Nhưng đến những năm 1970, toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế với tốc độ nhanh chóng đã tác động mạnh tới các quốc gia. Không chỉ chính trị, an ninh được coi trọng mà kinh tế cũng trở thành mục tiêu hàng đầu trong chiến lược của mỗi quốc gia và trong quan 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hệ quốc tế.
Đặc biệt sau khi chiến tranh lạnh kết thúc, toàn cầu hóa dưới tác động mạnh mẽ của cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật và công nghệ đang làm cho thế giới ngày càng trở nên nhỏ bé, sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các quốc gia ngày một sâu sắc, giới hạn, biên độ địa lý xét từ góc độ kinh tế đang trở nên mờ nhạt do các rào cản trong quan hệ thương mại, đầu tư, tiền tệ và tài chính đang dần được loại bỏ. Đi cùng với đó, toàn cầu hóa cũng là một trong những nguyên nhân của rất nhiều các vấn đề toàn cầu nóng bỏng hiện nay như: ô nhiễm, bệnh dịch, đói nghèo, đe dọa hủy diệt nhân loại…mà không một quốc gia nào có thể đơn phương giải quyết. Chính những thay đổi to lớn đó đã làm xuất hiện nhiều lý thuyết, quan niệm và cách tiếp cận mới về quan hệ quốc tế và ngoại giao. Ngày nay, hoạt động ngoại giao vô cùng phong phú và đa dạng với nhiều hình thức khác nhau tùy theo góc độ tiếp cận.
Bao gồm các hình thức như: ngoại giao song phương, ngoại giao đa phương, ngoại giao nhà nước, ngoại giao nhân dân, ngoại giao chính thức, ngoại giao không chính thức…Xét về hình thức và công cụ thực hiện chính sách của ngoại giao còn có nhiều hình thức cụ thể như: ngoại giao chiến hạm, ngoại giao bóng bàn, ngoại giao con thoi, ngoại giao đô la…Ngoài ra, căn cứ vào nội dung hoạt động của ngoại giao thì có ngoại giao kinh tế, ngoại giao văn hóa, ngoại giao phòng ngừa… b, Khái niệm ngoại giao kinh tế Ngoại giao kinh tế không phải là khái niệm mới. Ngoại giao với những mục tiêu kinh tế ra đời từ khá sớm. Kể từ thời Phục hưng của Italy, kinh tế đã trở thành một trong hai nhiệm vụ song hành của ngành ngoại giao, bên cạnh chính trị và an ninh. Vào những năm 50 đến 70 của thế kỷ trước, ngoại giao kinh tế còn được biết đến dưới cái tên Ngoại giao thương mại, ra đời cùng với quá trình quốc hữu hóa các ngành công nghiệp ở nhiều quốc gia.
Nó bắt nguồn từ sự tham gia từ từ của các nhà ngoại giao trong các vấn đề thương mại, đó là việc giúp các quốc gia có thể phân phối hàng hóa, sản phẩm sang các quốc gia khác. Mặc dù, sau chiến tranh thế giới thứ hai, bối cảnh chiến tranh lạnh, xung đột quân sự và sự chia cắt thế giới thành hai phe đã khiến cho vai trò của ngoại giao kinh tế mờ nhạt hơn. Nhưng khi Chiến tranh 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Lạnh kết thúc và một trào lưu mới của quá trình toàn cầu hóa xuất hiện, kinh tế một lần nữa khẳng định vai trò nổi bật của mình và trong quan hệ quốc tế nổi lên vấn đề ngoại giao kinh tế. Vào cuối những năm 1980, đầu 1990, một số nhà nghiên cứu nổi tiếng như Paul Kennedy, Jeffrey Garten, Edward Luttwalk và Lester Thurow đã khẳng định quan hệ quốc tế chắc chắn sẽ trở thành cuộc đối đầu của những khối kinh tế [47].
Trong công trình cuối cùng của đời mình, cố ngoại trưởng Nguyễn Cơ Thạch (1923 – 1998) đã đưa ra những dự báo: “Trong 25 năm tới từ 1996 đến 2020, có nhiều khả năng không có chiến tranh thế giới, và chạy đua kinh tế toàn cầu sẽ thay thế cho chiến tranh lạnh và chạy đua vũ trang” [26]. Thực tế, ngoại giao kinh tế đã trở thành một phần không thể tách rời của hoạt động đối ngoại kể từ khi ngoại giao ra đời. Tuy nhiên không chỉ dừng lại ở việc quốc gia đàm phán các hiệp định thương mại hay các nhà lãnh đạo tổ chức hội nghị thượng đỉnh, ngoại giao kinh tế còn bao hàm nhiều khía cạnh khác. Đứng trước những thách thức của toàn cầu hóa và phụ thuộc mạnh mẽ về mặt kinh tế giữa các quốc gia, Bộ Ngoại giao các nước đã có những điều chỉnh phù hợp để bảo đảm vai trò quan trọng hàng đầu trong lĩnh vực đối ngoại.
Thay vì nắm giữ gần như "độc quyền" trong đối ngoại như trước đây, ngoại giao hướng tới việc phát huy vai trò là cơ quan điều phối trong việc xây dựng chính sách kinh tế đối ngoại. Chuyển từ mô hình "đóng" sang "cởi mở hơn", Ngoại giao tập trung mạnh hơn cho yêu cầu phát triển kinh tế đất nước. Cùng với đó, công tác Ngoại giao kinh tế của các Bộ Ngoại giao cũng có sự thay đổi về chất. Cùng với thời gian, thuật ngữ Ngoại giao kinh tế đang dần trở thành quen thuộc với nhiều người trên thế giới.
Đó là đứa con đẻ trí tuệ của Mike Hodges, Giáo sư về quan hệ quốc tế của Trường Kinh tế Luân Đôn (LSE). Thuật ngữ ra đời vào năm 1997 từ ý tưởng của ông là kết hợp kỹ năng phân tích của các nhà học thuật với kinh nghiệm chính sách của các nhà thực hành xem xét Nhà nước tổ chức các quan hệ kinh tế quốc tế như thế nào [28, tr. Ngày nay, hoạt động ngoại giao kinh tế ngày càng đa dạng với những nội dung, hình thức mới, được đánh giá là một trong những trọng tâm của hoạt động ngoại giao của các quốc gia trên thế giới. Do 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tính chất mở của các nền kinh tế quốc gia, sự phân công lao động quốc tế, sự phát triển như vũ bão của quá trình toàn cầu hóa dưới tác động của cách mạng khoa học – công nghệ, ngoại giao kinh tế có bước phát triển nhanh và mạnh.