Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu về chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế ở Trung Quốc. Chương 2: Một số vấn đề lý luận về chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế của Trung Quốc. Chương 3: Quá trình chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế ở Trung Quốc từ sau Đại hội XVIII đến nay. Chương 4: Chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế của Trung Quốc trong bối cảnh mới và hàm ý chính sách đối với Việt Nam.
7 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ CHUYỂN ĐỔI PHƢƠNG THỨC PHÁT TRIỂN KINH TẾ Ở TRUNG QUỐC Đi sâu cải cách toàn diện, gắn với “chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế” (sau đây gọi tắt là “chuyển đổi phương thức PTKT”) vừa là vấn đề trọng tâm, vừa là chiến lược then chốt nhằm thực hiện chính sách phát triển đất nước thời đại mới mà Đảng Cộng sản Trung Quốc đề ra tại Đại hội XVIII. Vì vậy, đây là chủ đề được đông đảo giới học giả nước này cũng như học giả Việt Nam và trên thế giới quan tâm nghiên cứu. Trong luận án, nghiên cứu sinh sẽ thực hiện tổng quan tình hình nghiên cứu về chuyển đổi phương thức PTKT của Trung Quốc chia theo hai tuyến vấn đề sau: (i) Các nghiên cứu về bối cảnh và và tính tất yếu chuyển đổi phương thức PTKT; (ii) Các nghiên cứu về chính sách và biện pháp chuyển đổi phương thức PTKT. Các nghiên cứu về bối cảnh và tính tất yếu chuyển đổi phƣơng thức phát triển kinh tế 1.
Nghiên cứu trong nước Lê Văn Sang (2009) trong bài viết “Chuyển đổi mô hình và phương thức phát triển kinh tế mới của Trung Quốc - Những gợi ý cho Việt Nam”, đã phân tích làm rõ những nhân tố cơ bản buộc Chính phủ Trung Quốc phải đề cao vấn đề chuyển đổi phương thức PTKT, đồng thời đánh giá các mặt thuận lợi, khó khăn trong quá trình chuyển đổi phương thức phát triển của nền kinh tế này. Trong nghiên cứu này, tác giả đã đề cập đến nội hàm của vấn đề chuyển đổi phương thức PTKT ở Trung Quốc; đặc biệt nhấn mạnh đến các giải pháp thượng tầng (chủ trương, quyết sách) mà Trung Quốc đề cao thực hiện nhằm đảm bảo cho phương thức phát triển mới thành công. Đây có thể coi là nghiên cứu tổng quát đầu tiên của học giả Việt Nam, cung cấp một cái nhìn tổng thể về nội hàm và tính tất yếu của vấn đề chuyển đổi phương thức PTKT của Trung Quốc. Hoàng Thế Anh (2012) trong cuốn “Những vấn đề kinh tế - xã hội nổi bật của Trung Quốc trong 10 năm đầu thế kỷ XXI và triển vọng đến năm 2020” đã đi sâu phân tích bối cảnh kinh tế - xã hội Trung Quốc trước thềm thế kỷ XXI, trong đó phương thức tăng trưởng kinh tế theo chiều rộng gặp phải không ít vấn đề, đòi hỏi 8 phải cải cách toàn diện, phải thay đổi phương thức phát triển kinh tế để xây dựng nền kinh tế hài hòa, bền vững hơn.
Cùng hướng nghiên cứu với Hoàng Thế Anh, các tác giả Đỗ Tiến Sâm (2010) trong nghiên cứu “Trung Quốc 10 năm đầu thế kỷ XXI - Những vấn đề lý luận và thực tiễn nổi bật” và Nguyễn Kim Bảo, Hà Hồng Vân (2011) trong đề tài nghiên cứu với chủ đề“Sự trỗi dậy của kinh tế Trung Quốc giai đoạn 2011 - 2020 và những vấn đề đặt ra đối với sự phát triển kinh tế của Việt Nam”, đã chỉ ra những thách thức đối với nền kinh tế Trung Quốc trong những năm đầu thế kỷ XXI khiến yêu cầu về đi sâu cải cách toàn diện và chuyển đổi phương thức PTKT trở nên ngày càng cấp thiết. Phạm Sỹ Thành (2013), trong công trình nghiên cứu “Những vấn đề nổi bật của kinh tế Trung Quốc sau Đại hội XVIII” (Đề tài nghiên cứu thuộc Chương trình nghiên cứu kinh tế Trung Quốc do Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế và Chính sách, Đại học Quốc gia Hà Nội thực hiện) và cuốn “Kinh tế Trung Quốc - Những rủi ro trung hạn”, đã nhận định chuyển đổi phương thức của Trung Quốc là mục tiêu tiên quyết nhằm đưa quốc gia này trở thành cường quốc hàng đầu thế giới. Khẩu hiệu “Giấc mơ Trung Quốc”, hướng tới “phục hưng dân tộc Trung Hoa vĩ đại” là quan điểm lãnh đạo đất nước của Tổng Bí thư, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, phản ánh rõ rệt các mục tiêu cải cách và chuyển đổi phương thức phát triển của nền kinh tế nước này. Trong nghiên cứu này, tác giả đã chỉ ra các biện pháp mà Trung Quốc sẽ thực hiện để chuyển đổi phương thức PTKT như coi thị trường đóng vai trò quyết định trong việc phân bổ nguồn lực, thay đổi chức năng của Nhà nước, cải cách hành chính, điều chỉnh các trụ cột trong tăng trưởng kinh tế, phát triển nguồn nhân lực, nâng cao chất lượng, sức cạnh tranh của nền kinh tế, bảo vệ môi trường, tiết kiệm nguồn tài nguyên thiên nhiên - năng lượng, xây dựng văn minh sinh thái.
Một số nghiên cứu khác cũng cùng quan điểm và hướng nghiên cứu của Phạm Sỹ Thành như nêu trên. Tiêu biểu là quan điểm và phân tích của Lưu Bích Hồ (2015), được nêu trong báo cáo “Một số ý kiến về Trung Quốc chuyển đổi phương thức phát triển và ứng phó của Việt Nam” tại Hội thảo “Chuyển đổi phương thức phát triển của Trung Quốc và dự báo xu hướng quan hệ kinh tế Việt - Trung” được tổ chức tại Việt Nam vào tháng 01/2015 và quan điểm của Đặng Xuân Thanh, Hoàng Thế Anh (2013) trong nghiên cứu “Hội nghị Trung ương 3 khóa XVIII Đảng Cộng sản Trung Quốc: Một số điểm nhấn thúc đẩy cải cách mở cửa trong giai đoạn mới”; của Trương Tuấn Anh (2018) trong nghiên cứu “Tái cấu trúc nền kinh tế Trung Quốc giai đoạn từ năm 2000 đến nay” trên Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc. 9 Một số hội thảo quốc tế tổ chức tại Việt Nam như Hội thảo “Đổi mới mô hình tăng trưởng kinh tế ở Việt Nam và chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế ở Trung Quốc” (tháng 6/2012); “Chuyển đổi phương thức phát triển của Trung Quốc” (tháng 9/2014) đã đề cập rất sâu sắc đến vấn đề chuyển đổi phương thức PTKT của Trung Quốc. Các báo cáo nghiên cứu của học giả tham dự đã đưa ra những kết luận khoa học có giá trị, tạo lập một cơ sở dữ liệu về mô hình và con đường phát triển của Việt Nam và Trung Quốc; tính cấp thiết và những giải pháp trong quá trình chuyển đổi phương thức PTKT, những mối liên hệ và tác động của chuyển đổi phương thức PTKT đối với sự phát triển của Trung Quốc; những cơ hội, thách thức đối với tái cấu trúc nền kinh tế và đổi mới mô hình tăng trưởng của Việt Nam; những bài học mà Việt Nam có thể rút ra.
Nguyễn Huy Quý (2015) trong nghiên cứu “Kinh tế Trung Quốc trong quá trình chuyển đổi phương thức phát triển hiện nay”; Nguyễn Quang Thuấn (2015) trong nghiên cứu “Cải cách kinh tế của Trung Quốc sau Đại hội XVIII và tác động”, các tác giả đã đi sâu nghiên cứu về chiến lược phát triển kinh tế của Trung Quốc trong trạng thái bình thường mới. Các tác giả đã phân tích, chỉ ra “trạng thái bình thường mới” của nền kinh tế Trung Quốc có ba đặc điểm chủ yếu: Một là, từ tăng trưởng với tốc độ cao chuyển sang tăng trưởng với tốc độ vừa và cao. Hai là, cơ cấu kinh tế không ngừng được ưu tiên nâng cấp, chênh lệch giữa khu vực thành thị và nông thôn từng bước được thu hẹp, tỷ trọng thu nhập của cư dân trong GDP tăng lên, ngày càng nhiều dân chúng được hưởng lợi từ thành quả phát triển. Ba là, từ thúc đẩy phát triển kinh tế dựa vào lực lượng sản xuất, dựa vào đầu tư chuyển sang thúc đẩy phát triển kinh tế dựa vào đổi mới sáng tạo.
Các nghiên cứu này đã đề cập cụ thể những chuyển biến chiến lược trong tư duy phát triển đất nước của Trung Quốc sau Đại hội XVIII, mà trọng tâm là chuyển đổi phương thức PTKT. Đồng thời, cũng dự báo những tác động của việc Trung Quốc chuyển đổi phương thức PTKT đến cục diện kinh tế thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng. Nghiên cứu ở nước ngoài Tại Đại hội Đảng Cộng sản Trung Quốc lần thứ XVII (năm 2007), lần đầu tiên vấn đề chuyển đổi phương thức PTKT được đưa ra bàn luận. Lúc này, đã xuất hiện một số nghiên cứu của học giả Trung Quốc bắt đầu làm rõ nội hàm và tính tất yếu của vấn đề này.
Về nội hàm của chuyển đổi phương thức PTKT, Zhou Shu Lian và Liu Jie Jiao (2008) trong nghiên cứu “Từ chuyển đổi phương thức tăng trưởng kinh tế đến chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế”, các tác giả cho rằng phương thức PTKT là một khái niệm dùng để miêu tả đặc trưng và tính chất tổng thể của phát 10 triển kinh tế. Chuyển đổi phương thức PTKT nghĩa là phải thực hiện các điều chỉnh có tính bắt buộc đối với toàn bộ hệ thống kinh tế từ trạng thái hiện tại sang một trạng thái mục tiêu hoặc trạng thái lý tưởng khác, nó bao gồm điều chỉnh về các nhân tố như động lực, kết cấu, chất lượng, hiệu suất, việc làm, phân phối, tiêu thụ, môi trường [151]. Huang Tai Yan (2007) trong nghiên cứu “Nội hàm và cơ chế thực hiện chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế”, đã sớm chỉ ra cần phải chuyển đổi phương thức PTKT từ dạng “thô” sang loại hình “tinh”, ưu tiên hiệu quả tăng trưởng kinh tế; chuyển đổi toàn diện, tối ưu hóa kết cấu kinh tế; chuyển đổi phương thức phát triển trong điều kiện đẩy mạnh nền kinh tế tri thức; chuyển đổi sang loại hình tiết kiệm tài nguyên và thân thiện với môi trường [119]. Nghiên cứu của Huang Tai Yan lưu ý chuyển đổi phương thức PTKT yêu cầu chú trọng đồng thời cả chất lượng và hiệu quả phát triển kinh tế; lấy con người làm gốc, tối ưu hóa toàn diện kết cấu kinh tế, phát triển kinh tế tri thức, xây dựng một xã hội tiết kiệm tài nguyên và thân thiện với môi trường sinh thái.