đặt vấn đề khác đi khi nhấn mạnh rằng vốn xã hội bao gồm các mạng lưới xã hội, các chuẩn mực (norms) và sự tin cậy trong xã hội (social trust), những nhân tố này chính là những nền tảng giúp các thanh viên có thể hành động cùng với nhau: “Hiểu một cách tương tự như vốn vật thể hay vốn con người - đây là những phương tiện và (những kỹ năng) đào tạo (có tác dụng) làm gia tăng năng suất của cá nhân, „vốn xã hội‟ nói tới những khía cạnh đặc trưng 17 của tổ chức xã hội như các mạng lưới „xã hội‟, các chuẩn mực, và sự tin cậy trong xã hội vốn tạo điều kiện thuận lợi cho sư phối hợp và sự tương tác nhằm đạt đến lợi ích tương hỗ” [35, tr. Khác với quan điểm của Bourdieu – vốn nhận diện vốn xã hội như một thứ tài sản thuộc quyền sở hữu của mỗi cá nhân – quan điểm của Coleman và Putnam lại coi vốn xã hội như một thứ tài sản chung của một cộng đồng hay toàn thể xã hội. Hành đặc trưng của động tập tổ chức xã hội thể và Lợi ích tương hỗ Xã hội Vốn xã hội Sơ đồ 1.3: Vốn xã hội theo Quan điểm của James Coleman & Robert Putman. Nguồn: Tác giả tổng hợp Trong những nỗ lực của minh, Putnam còn đề xuất những yếu tố để đo lường vốn xã hội như : mức độ tham gia vào các cuộc bầu cử, mức độ tin tưởng vào những định chế công cộng, tính chất của các hội nhóm trong cộng đồng… Putnam cũng chỉ ra mối quan hệ giữa vốn xã hội với sự hiệu quả của các định chế cũng như quá trình phát triển kinh tế - xã hội ở các cộng đồng mà ông nghiên cứu.
Quan điểm này cũng rất gần với quan điểm của Ngân hàng thế giới hiện này về vốn xã hội : “Vốn xã hội (là một khái niệm) có liên quan tới những chuẩn mực và mạng lưới xã hội dẫn tới hành động cụ thể. Ngày càng có nhiều sự kiện chứng minh rằng sự gắn kết xã hội – tức vốn xã 18 hội – đóng vai trò trọng yếu đối với việc giảm nghèo và sự phát triển con người và kinh tế một cách bền vững” [44, tr. Như vậy, từ Bourdieu tới Coleman & Putnam có thể thấy được sự thay đổi về chủ thể xem xét đã dẫn tới sự thay đổi về quy mô, tính chất, cũng như tầm ảnh hưởng của khái niệm. Đồng thời, cũng có thể nhận ra mối liên hệ giữa hai quan điểm khi “mạng lưới quan hệ” của mỗi cá nhân vừa góp phần xây dựng lại cũng chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của “đặc trưng của tổ chức xã hội” và quá trình chuyển hóa các nguồn vốn khác nhau (vốn kinh tế, vốn văn hóa, vốn biểu tượng…) của mỗi cá nhân có mối liên hệ chặt chẽ với “những chuẩn mực và sự tin cậy chung” trong quan điểm của Coleman & Putnam.3 Quan điểm của Francis Fukuyama Nhà chính trị học người Mỹ gốc Nhật Francis Fukuyama nhận thức rõ ràng về tính trừu tượng và tính liên/đa chủ thể của „vốn xã hội‟ khi ông đưa ra quan điểm của mình về khái niệm này, ông cho rằng :“Vốn xã hội là một chuẩn mực phi chính thức được biểu hiện trong thực tế (có tác dụng) thúc đẩy sự hợp tác giữa hai hay nhiều cá nhân.
Các chuẩn mực làm nên vốn xã hội có thể bao gồm từ chuẩn mực có đi có lại giữa hai người bạn, cho tới những học thuyết phức tạp và được kết cấu một cách tinh tế như Ki – tô giáo hay Khổng giáo. Những chuẩn mực này phải được biểu hiện trong thực tế trong mối liên hệ có thực giữa con người với con người : chuẩn mực có đi có lại tồn tại trong niềm tin tiềm thể trong mối xử sự của tôi với mọi người, nhưng nó chỉ được hiện thực hóa khi tôi xử sự với bạn bè của tôi mà thôi. Theo quan điểm này, sự tin cậy, các mạng lưới xã hội, xã hội dân sự, và những thứ tương tự, vốn gắn liền với vốn xã hội, đều là những hiện tượng thứ phát, nảy sinh do (từ) vốn xã hội chứ không phải là bản thân vốn xã hội” [39, tr. Nếu xem xét một cách sâu xa, thì có thể cho rằng Fukuyama đã coi „vốn xã hội‟ chính là nhân tố cấu thành (chỉ định) nên những đặc trưng văn 19 hóa – tập quán đang chi phối xã hội hay như cách diễn đạt của ông là „thành tố văn hóa‟ trong quan điểm rằng : “(Vốn xã hội) cấu thành nên thành tố văn hóa của những xã hội hiện đại – những xã hội mà kể từ thời kỳ Khai Sáng đã được tổ chức dựa trên cơ sở của các định chế chính thức và trên nhà nước pháp quyền và lý tính” [39, tr.
Như vậy, nếu xuất phát từ quan điểm của Fukuyama thì phải gắn „vốn xã hội‟ với những đặc điểm đã cấu thành nên thế giới đương đại (hay những quan điểm về các định chế và các nhà nước) trong tiến trình lịch sử, đồng thời đặt “vốn xã hội” như một thành tố phi chính thức nhưng vẫn chi phối một cách tinh tế và mạnh mẽ toàn xã hội lẫn từng cá nhân cụ thể.3 Các nhân tố ảnh hƣởng Nếu nhìn một cách tổng quát, “lòng tin”, “sự tin cậy” hay “sự tín nhiệm” có thể được đảm bảo thông qua 03 nhóm yếu tố mà ta tạm gọi tên một cách đại diện là: “pháp luật”, “lợi ích” và “đạo đức”. Mà ở đây, mỗi yếu tố thực chất là đại diện cho những nhóm „cơ chế‟ với vai trò và chức năng khác nhau: -“Pháp luật”: đại diện cho những những cơ chế mang tính bắt buộc phải thực hiện, có bộ máy tương ứng để thực thi và có sự trừng phạt trực tiếp khi các thành viên trong xã hội vi phạm. Pháp luật là hoàn toàn khách quan. -“Lợi ích”: đại diện cho những cơ chế rằng buộc xuất phát từ quyền lợi, mà cụ thể nhất là những quyền lợi về kinh tế giữa những đối tác trong thỏa thuận.
Nhận định về quyền lợi trong một thỏa thuận mang tính chủ quan giữa các bên. -„Đạo đức‟ : đại diện cho nhóm các yếu tố như luân lý phong tục tập quán, luân lý, truyền thống, tôn giáo… là những cơ chế rằng buộc mang tính vô hình, vừa mang tính tự nguyện vừa mang tính bắt buộc gián tiếp, ở đây không có một bộ máy tương ứng chuyên trách thực thi nhưng có nhiều nhân tố vô hình khác để duy trì cơ chế này. 20 Một lần nữa phải nhấn mạnh là những nhân tố này hoàn toàn có thể nhận diện một cách độc lập nhưng không bao giờ có thể tách bạch khỏi nhau. Mỗi cá nhân trong xã hội đều vừa là những người thực thi vừa là đối tượng bị chi phối của những nhân tố này.
Trong trạng thái toàn hảo nhất, cả ba yếu tố phối hợp nhịp nhàng với nhau để duy trì „lòng tin‟, cả lòng tin giữa các cá nhân lẫn „lòng tin‟ chung như là giá trị của một xã hội. Đạo Pháp đức luật Lợi ích Lòng tin Sơ đồ 1.4: Lòng tin và các nhân tố. Nguồn: Tác giả tổng hợp Tuy nhiên, trên thực tế không nhất thiết cả ba phải nằm ở vị trí tương đương nhau mà tùy vào tính huống cụ thể. Ví dụ : Hợp đồng lao động giữa nhân viên và công ty là một giao dịch được pháp luật bảo hộ và hàm chứa mối quan hệ đạo đức ở trong đó, tuy nhiên, điều cốt yếu nhất chi phối tất cả lại chính là yếu tố lợi ích mà mỗi bên có được trong giao kèo này.
Tương ứng với những yếu tố ở trên, ở quy mô xã hội, tồn tại những định chế tương ứng, như là sự khách thể hóa hoàn toàn các yếu tố trên và đảm bảo cho những cơ chế trên hoạt động hiệu quả. Ở đây, ta có thể liệt kê vào 03 nhóm định chể chủ yếu : nhà nước, thị trường và xã hội dân sự. 21 Nhà nước Xã hội dân Thị trường sự Xã hội Sơ đồ 1.5: Các định chế và xã hội. Nguồn: Tác giả tổng hợp.
Nhà nước với cơ chế chính là pháp luật, đại diện cho mối liên hệ theo chiều thẳng đứng từ trên xuống dưới giữa cá nhân với xã hội. Thị trường với cơ chế chính là lợi ích, đại diện cho những liên kết ngang trong xã hội. Xã hội dân sự là sự mối liên hệ theo cụm mạng lưới, đa chiều, lúc đậm đặc lúc rời rạc nhưng không đứt đoạn trong xã hội. Không thể nói rằng đạo đức, phong tục tập quán, truyền thống và các giá trị… nằm hoàn toàn trong định chế xã hội dân sự, tuy nhiên, chúng ta hoàn toàn có thể quan sát thấy một vai trò trọng yếu của định chế này trong việc duy trì chúng.6: Các định chế và các nhân tố.
Nguồn: Tác giả tổng hợp 1.4 Các định chế truyền thống trong xã hội Việt Những gì đang xảy ra ở hiện tại luôn luôn bao hàm những “trầm tích” của quá khứ. Với khách thể nghiên cứu là người giúp việc gia đình thì những nhân tố trong mạng lưới quan hệ và cách thức họ sử dụng nó là biểu hiện rõ ràng nhất của “Vốn xã hội”. Tuy nhiên, thực tại đó chỉ có thể được thấu hiểu nếu được kết nối với những phân tích với những trầm tích của quá khứ, đặc biệt là vai trò của những định chế trong tâm thức của những con người đang hiện hữu. Những nội dung đã nêu trên là cơ sở để hiểu rõ hơn về hai nhân tố mang nét đặc trưng của xã hội Việt: gia đình và làng.1 Ý niệm “gia đình’’ trong tâm thức của xã hội Việt Gia đình luôn là một nguồn vốn quan trọng trong bất kỳ nền văn hóa nào.
Nhưng điểm khác biệt mang tính đặc thù của xã hội Việt là sự chi phối có tính bao trùm của ý niệm này lên toàn thể xã hội. Có thể nói, đây vừa là 23 một thứ vốn lớn lao, vừa là một thứ “của nợ” không thể chối từ đối với mỗi người Việt. Một trong những thể hiện rõ ràng nhất là ở trong ngôn ngữ. Việc xưng hô trong tiếng Việt đòi hỏi một trật tự rất chặt chẽ.
Trong đó, mỗi cá nhân khi tham gia vào hội thoại đều phải lựa chọn cách xưng hô “như thể trong gia đình” với đối phương, dù họ là người xa lạ. Trong tiếng Việt có từ “đồng bào” xuất phát từ truyền thuyết về sự khởi đầu từ “bọc trăm trứng” do một mẹ sinh ra của mọi cộng đồng người Việt. Ý niệm về “gia đình” chi phối cả lên các định chế nhà nước và các định chế thị trường.