Luận văn thạc sĩ về người làm chứng trong luật tố tụng hình sự Việt Nam

Luận văn thạc sĩ luật học phân tích vnu ls người làm chứng trong luật tố tụng hình sự việt nam trên cơ sở số liệu thực tiễn địa bàn, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Lê Viết Kiên
• Người hướng dẫn: Ts. Đỗ Thị Phượng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội - Khoa Luật
• Chuyên ngành: Luật Hình sự và Tố tụng Hình sự
• Đề tài: Người Làm Chứng Trong Luật Tố Tụng Hình Sự Việt Nam (Trên Cơ Sở Số Liệu Thực Tiễn Địa Bàn Tỉnh Đắk Lắk)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Trang phụ bìa
• Lời cam đoan
• Danh mục các ký hiệu, các chữ viết tắt
• Danh mục bảng
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NGƯỜI LÀM CHỨNG TRONG LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ
• 1.1. Khái niệm và đặc điểm về người làm chứng
• 1.1.1. Khái niệm người làm chứng
• 1.1.2. Đặc điểm về người làm chứng
• 1.2. Vai trò của người làm chứng trong tố tụng hình sự
• 1.3. Quy định về người làm chứng trong pháp luật tố tụng hình sự một số nước trên thế giới
• 1.3.1. Quy định về người làm chứng trong pháp luật tố tụng hình sự của Cộng hòa liên bang Đức
• 1.3.2. Quy định về người làm chứng trong pháp luật tố tụng hình sự của Cộng hòa Pháp
• 1.3.3. Quy định về người làm chứng trong pháp luật tố tụng hình sự của Liên bang Nga
• 1.3.4. Quy định về người làm chứng trong pháp luật tố tụng hình sự của Nhật Bản
• 2. Chương 2: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ NGƯỜI LÀM CHỨNG VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG TẠI TỈNH ĐẮK LẮK
• 2.1. Quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam hiện hành về người làm chứng
• 2.1.1. Quy định về quyền của người làm chứng
• 2.1.2. Quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 về nghĩa vụ của người làm chứng
• 2.1.3. Một số quy định khác trong luật tố tụng hình sự Việt Nam có liên quan đến người làm chứng
• 2.2. Thực tiễn áp dụng các quy định pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về người làm chứng tại tỉnh Đắk Lắk
• 2.2.1. Những kết quả đạt được và nguyên nhân
• 2.2.2. Những hạn chế và nguyên nhân
• 3. Chương 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NHẰM HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ VỀ NGƯỜI LÀM CHỨNG TẠI TỈNH ĐẮK LẮK
• 3.1. Hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về người làm chứng
• 3.2. Giải pháp nâng cao hiệu quả của các cơ quan tiến hành tố tụng đối với người làm chứng tại tỉnh Đắk Lắk
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về vai trò của người làm chứng trong luật tố tụng hình sự Việt Nam

Người làm chứng đóng vai trò quan trọng trong việc xác minh sự thật của vụ án hình sự. Theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự (BLTTHS) năm 2003, người làm chứng là những người biết được các tình tiết liên quan đến vụ án. Họ có thể cung cấp thông tin cần thiết để làm sáng tỏ vụ việc, từ đó giúp cơ quan tiến hành tố tụng đưa ra quyết định chính xác. Tuy nhiên, vai trò của họ không chỉ dừng lại ở việc cung cấp thông tin mà còn liên quan đến quyền lợi và nghĩa vụ của họ trong quá trình tố tụng.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của người làm chứng trong pháp luật

Người làm chứng được định nghĩa là những cá nhân có khả năng cung cấp thông tin về các tình tiết liên quan đến vụ án. Họ có thể là những người chứng kiến sự việc hoặc có thông tin từ nguồn khác. Đặc điểm của người làm chứng bao gồm khả năng nhận thức và sự trung thực trong lời khai. Điều này rất quan trọng để đảm bảo tính khách quan và chính xác của thông tin được cung cấp.

1.2. Quy định pháp luật về người làm chứng trong tố tụng hình sự

BLTTHS năm 2003 quy định rõ ràng về quyền và nghĩa vụ của người làm chứng. Họ có quyền được bảo vệ, không bị đe dọa hay trả thù khi tham gia làm chứng. Đồng thời, họ cũng có nghĩa vụ phải trung thực trong lời khai và có trách nhiệm hợp tác với cơ quan điều tra. Những quy định này nhằm bảo vệ quyền lợi của người làm chứng và khuyến khích họ tham gia vào quá trình tố tụng.

II. Những thách thức trong việc thực hiện vai trò của người làm chứng tại Đắk Lắk

Mặc dù có những quy định rõ ràng, nhưng việc thực hiện vai trò của người làm chứng tại Đắk Lắk vẫn gặp nhiều thách thức. Nhiều người làm chứng lo ngại về sự an toàn của bản thân và gia đình khi tham gia vào quá trình tố tụng. Điều này dẫn đến việc họ từ chối làm chứng hoặc cung cấp thông tin không đầy đủ. Hơn nữa, sự thiếu hiểu biết về quyền lợi và nghĩa vụ của họ cũng là một vấn đề lớn.

2.1. Tâm lý e ngại của người làm chứng

Nhiều người làm chứng cảm thấy lo lắng về việc bị trả thù hoặc bị đe dọa sau khi cung cấp thông tin. Tâm lý này ảnh hưởng lớn đến quyết định của họ trong việc tham gia làm chứng. Việc thiếu sự bảo vệ và hỗ trợ từ cơ quan chức năng cũng làm gia tăng tâm lý e ngại này.

2.2. Thiếu thông tin về quyền lợi của người làm chứng

Nhiều người làm chứng không nắm rõ quyền lợi của mình trong quá trình tố tụng. Họ không biết rằng mình có quyền được bảo vệ và hỗ trợ. Điều này dẫn đến việc họ không dám tham gia hoặc cung cấp thông tin cần thiết cho vụ án.

III. Phương pháp nâng cao hiệu quả của người làm chứng trong tố tụng hình sự

Để nâng cao hiệu quả của người làm chứng trong tố tụng hình sự, cần có những giải pháp cụ thể. Việc tăng cường tuyên truyền, giáo dục về quyền lợi và nghĩa vụ của người làm chứng là rất cần thiết. Đồng thời, cần có các biện pháp bảo vệ người làm chứng để họ yên tâm tham gia vào quá trình tố tụng.

3.1. Tăng cường tuyên truyền về quyền lợi của người làm chứng

Cần có các chương trình tuyên truyền để người dân hiểu rõ hơn về vai trò và quyền lợi của người làm chứng. Việc này không chỉ giúp họ tự tin hơn khi tham gia tố tụng mà còn góp phần nâng cao tính minh bạch trong quá trình điều tra.

3.2. Cải thiện các biện pháp bảo vệ người làm chứng

Cần có các biện pháp bảo vệ cụ thể cho người làm chứng, như bảo vệ an ninh cá nhân và gia đình họ. Các cơ quan chức năng cần có trách nhiệm đảm bảo an toàn cho người làm chứng, từ đó khuyến khích họ tham gia vào quá trình tố tụng.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại Đắk Lắk

Nghiên cứu thực tiễn tại Đắk Lắk cho thấy rằng việc thực hiện quyền và nghĩa vụ của người làm chứng còn nhiều hạn chế. Tuy nhiên, cũng có những kết quả tích cực từ việc áp dụng các quy định pháp luật hiện hành. Các cơ quan chức năng đã có những nỗ lực trong việc bảo vệ người làm chứng và khuyến khích họ tham gia vào quá trình tố tụng.

4.1. Kết quả đạt được trong việc bảo vệ người làm chứng

Có nhiều trường hợp người làm chứng đã được bảo vệ an toàn và có thể cung cấp thông tin quan trọng cho vụ án. Điều này cho thấy rằng các biện pháp bảo vệ đang phát huy hiệu quả tích cực.

4.2. Những hạn chế trong thực tiễn áp dụng

Tuy nhiên, vẫn còn nhiều hạn chế trong việc thực hiện quyền lợi của người làm chứng. Nhiều người vẫn chưa dám tham gia do lo ngại về an toàn. Cần có những giải pháp cụ thể để khắc phục tình trạng này.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai về người làm chứng

Việc nghiên cứu và hoàn thiện quy định về người làm chứng trong luật tố tụng hình sự Việt Nam là rất cần thiết. Cần có những giải pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả của người làm chứng, từ đó góp phần vào việc bảo vệ quyền lợi của họ và đảm bảo tính công bằng trong quá trình tố tụng.

5.1. Tầm quan trọng của việc hoàn thiện pháp luật

Việc hoàn thiện các quy định pháp luật về người làm chứng sẽ giúp nâng cao tính minh bạch và công bằng trong quá trình tố tụng. Điều này không chỉ bảo vệ quyền lợi của người làm chứng mà còn góp phần vào việc xây dựng niềm tin của nhân dân vào hệ thống pháp luật.

5.2. Định hướng phát triển trong tương lai

Cần có những nghiên cứu sâu hơn về vai trò của người làm chứng trong tố tụng hình sự, từ đó đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả và bảo vệ quyền lợi của họ trong quá trình tố tụng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong hệ thống tư pháp hình sự, lời khai của người làm chứng là nguồn chứng cứ trực tiếp giữ vai trò quyết định đến hơn 70% việc làm sáng tỏ sự thật khách quan của các vụ án. Nghiên cứu thực tiễn qua 15 năm thi hành pháp luật tố tụng (giai đoạn từ năm 1999 đến năm 2013) tại Tòa án nhân dân tỉnh Đắk Lắk cho thấy một nghịch lý lớn: dù số lượng vụ án hình sự thụ lý gia tăng đều qua từng năm với hàng nghìn bị cáo bị đưa ra xét xử, sự tham gia của người làm chứng lại có xu hướng bị động và suy giảm. Thực trạng người làm chứng từ chối khai báo, vắng mặt không lý do chính đáng hoặc thay đổi lời khai tại phiên tòa diễn ra phổ biến, trực tiếp làm kéo dài thời gian giải quyết vụ án và gây nguy cơ bỏ lọt tội phạm hoặc làm oan người vô tội.

Mục tiêu nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm rõ những vấn đề lý luận căn bản về địa vị pháp lý, quyền và nghĩa vụ của người làm chứng theo quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2003; đồng thời đánh giá toàn diện thực tiễn áp dụng các quy định này trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk trong giai đoạn 1999 - 2013. Luận văn nhận diện sâu sắc các rào cản tâm lý xã hội và những lỗ hổng lập pháp khiến người làm chứng e ngại hợp tác với Cơ quan tiến hành tố tụng. Về mặt học thuật và thực tiễn, công trình đặt mục tiêu cung cấp luận cứ khoa học nhằm nâng cao tỷ lệ triệu tập thành công người làm chứng đạt trên 95%, giảm thiểu 80% rủi ro bị đe dọa hoặc trả thù cho nhân chứng, qua đó góp phần thực hiện thắng lợi Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 và hiện thực hóa các nguyên tắc bảo vệ quyền con người theo Hiến pháp năm 2013.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hệ thống lý luận đa tầng nhằm giải quyết thấu đáo chế định người làm chứng trong tố tụng hình sự:

• Lý thuyết quyền con người và bảo hiến trong tư pháp hình sự: Dựa trên nền tảng Hiến pháp năm 2013 và các điều ước quốc tế như Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị năm 1966, lý thuyết này khẳng định người làm chứng tham gia tố tụng là thực hiện nghĩa vụ công dân vì lợi ích chung của Nhà nước và xã hội, do đó Nhà nước có nghĩa vụ tối thượng phải bảo đảm an toàn tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và tài sản cho họ.
• Lý thuyết chứng cứ và chứng minh trong luật tố tụng hình sự: Xác định lời khai của người làm chứng là nguồn chứng cứ độc lập có tính sinh động cao theo Điều 64 Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2003, đồng thời làm rõ nghĩa vụ chứng minh tội phạm thuộc về các Cơ quan tiến hành tố tụng theo Điều 10 của Bộ luật.
• Lý thuyết tâm lý học tư pháp và hành vi xã hội: Phân tích các xung đột tâm lý nội tâm của nhân chứng khi đối diện với nỗi sợ bị trả thù, tâm lý sợ phiền hà, định kiến xã hội hoặc áp lực từ các mối quan hệ huyết thống, thân tộc.

Mô hình nghiên cứu tập trung vào 4 khái niệm pháp lý cốt lõi: Khái niệm người làm chứng (Điều 55 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2003); Địa vị pháp lý của người làm chứng; Cơ chế bảo đảm quyền và nghĩa vụ tố tụng; Quyền miễn trừ làm chứng của thân nhân. Đồng thời, luận văn đối chiếu với mô hình pháp luật tố tụng của 4 quốc gia tiêu biểu gồm Cộng hòa Liên bang Đức (quy định truyền hình trực tiếp và phòng lấy lời khai cách ly theo Điều 247a), Cộng hòa Pháp (chế định nhân chứng bổ trợ theo Điều 113-1), Liên bang Nga (lấy lời khai bí mật theo Điều 278) và Nhật Bản (quyền từ chối khai báo bảo vệ thân nhân theo Điều 144 và Điều 157).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử kết hợp chặt chẽ với các phương pháp nghiên cứu khoa học chuyên ngành:

• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu sơ cấp được thu thập từ báo cáo tổng kết công tác xét xử giai đoạn 1999 - 2013 của Tòa án nhân dân tỉnh Đắk Lắk, hệ thống bản án hình sự sơ thẩm và phúc thẩm có người làm chứng tham gia, cùng các số liệu thống kê của Viện kiểm sát nhân dân và Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh Đắk Lắk. Dữ liệu thứ cấp bao gồm hệ thống văn bản quy phạm pháp luật (Hiến pháp 2013, Bộ luật Tố tụng Hình sự 2003, Bộ luật Hình sự 1999 sửa đổi 2009, Pháp lệnh chi phí giám định, định giá và chi phí cho người làm chứng năm 2012).
• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Khảo sát toàn diện hơn 1.200 hồ sơ vụ án hình sự có người làm chứng được thụ lý trong suốt 15 năm (1999 - 2013) tại Tòa án nhân dân tỉnh Đắk Lắk. Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện cho các nhóm tội phạm điển hình: tội phạm về ma túy (chiếm khoảng 28% mẫu), tội phạm xâm phạm trật tự xã hội và tính mạng (chiếm khoảng 45% mẫu), tội phạm kinh tế và chức vụ (chiếm khoảng 27% mẫu). Lý do lựa chọn cỡ mẫu này là nhằm bảo đảm tính bao quát về đặc thù địa bàn Tây Nguyên với địa bàn rộng, nhiều đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống và tình hình tội phạm có diễn biến phức tạp.
• Phương pháp phân tích: Sử dụng phương pháp thống kê mô tả để định lượng tần suất xuất hiện và tỷ lệ vắng mặt của nhân chứng; phương pháp so sánh luật học để đối chiếu quy định trong nước với quốc tế; phương pháp phân tích quy phạm và tổng kết thực tiễn nhằm phát hiện các vướng mắc áp dụng luật.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích dữ liệu thực tiễn 15 năm tại địa bàn tỉnh Đắk Lắk mang lại 4 phát hiện quan trọng:

• Tỷ lệ vắng mặt của người làm chứng tại phiên tòa ở mức cao: Trong giai đoạn 1999 - 2013, tỷ lệ người làm chứng có mặt theo giấy triệu tập tại các phiên tòa sơ thẩm chỉ đạt khoảng 58% đến 65%, đồng nghĩa với việc có từ 35% đến 42% người làm chứng vắng mặt. Sự vắng mặt này là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến khoảng 18% số phiên tòa hình sự phải hoãn xét xử để triệu tập lại hoặc thực hiện biện pháp dẫn giải, gây lãng phí nghiêm trọng nguồn lực tư pháp.
• Áp lực tâm lý và nguy cơ bị trả thù chưa được giải quyết triệt để: Khoảng 100% người làm chứng trong các vụ án phạm tội có tổ chức, tội phạm ma túy nguy hiểm tại địa phương chịu áp lực tâm lý nặng nề từ phía bị cáo hoặc thân nhân bị cáo. Trên thực tế, địa phương chưa từng triển khai các biện pháp bảo vệ chuyên biệt như bố trí nơi ở an toàn, thay đổi danh tính hay lắp đặt thiết bị truyền hình trực tiếp để cách ly người làm chứng tại phòng xử án.
• Sự mất cân đối nghiêm trọng giữa quyền và nghĩa vụ: Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2003 thiết kế chế định người làm chứng thiên về nghĩa vụ và chế tài trừng phạt (Điều 307 Bộ luật Hình sự về tội khai báo gian dối và Điều 308 về tội từ chối khai báo). Trong khi đó, quyền yêu cầu bảo vệ chỉ dừng lại ở quy định nguyên tắc mà không có cơ chế kích hoạt cụ thể; mức thanh toán chi phí đi lại trước năm 2012 chỉ bù đắp được khoảng 40% chi phí thực tế phát sinh của người dân tại vùng sâu, vùng xa.
• Bất cập trong quy định về quan hệ thân tộc: Điều 22 và Điều 314 Bộ luật Hình sự năm 1999 quy định hành vi không tố giác tội phạm của ông, bà, cha, mẹ, con, cháu, anh chị em ruột, vợ hoặc chồng không phải chịu trách nhiệm hình sự (trừ tội đặc biệt nghiêm trọng), nhưng Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2003 lại không quy định quyền miễn trừ khai báo đối với nhóm đối tượng này, tạo ra xung đột pháp lý lớn và đẩy nhân chứng vào tình thế vi phạm đạo đức truyền thống.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của những hạn chế trên bắt nguồn từ ba yếu tố chính. Thứ nhất là rào cản tâm lý xã hội phương Đông với tâm lý dĩ hòa vi quý, sợ mất thời gian và định kiến ngại dính líu đến kiện tụng tư pháp. Thứ hai là cơ sở vật chất và kinh phí hoạt động của các Cơ quan tiến hành tố tụng tại tỉnh Đắk Lắk còn hạn chế, chưa đáp ứng được yêu cầu bảo vệ nhân chứng theo thời gian thực. Thứ ba là sự thiếu đồng bộ giữa pháp luật tố tụng hình sự với các luật chuyên ngành như Bộ luật Lao động và Luật Cán bộ, công chức, dẫn đến việc người làm chứng không được tạo điều kiện nghỉ làm hưởng lương khi thực hiện nghĩa vụ triệu tập.

Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các công trình nghiên cứu của nhiều chuyên gia luật học hàng đầu tại Việt Nam, đồng thời chỉ rõ sự tụt hậu của pháp luật tố tụng nước ta so với các nền tư pháp tiên tiến. Trong khi pháp luật của Cộng hòa Liên bang Đức đã hoàn thiện quy trình bảo vệ nhân chứng từ xa tại Điều 223 và Điều 247a, pháp luật Nhật Bản dành quyền từ chối khai báo cho thân nhân đến đời thứ hai theo Điều 144, thì pháp luật Việt Nam thời kỳ này vẫn áp dụng cơ chế triệu tập và xét hỏi trực tiếp công khai, tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn cao.

Toàn bộ dữ liệu nghiên cứu 15 năm được mô hình hóa chi tiết qua Bảng thống kê số lượng án thụ lý và tỷ lệ triệu tập nhân chứng tại Tòa án nhân dân tỉnh Đắk Lắk, kết hợp với biểu đồ cột phản ánh sự thay đổi tích cực về tỷ lệ có mặt của người làm chứng sau khi Pháp lệnh chi phí tố tụng năm 2012 có hiệu lực, cho thấy tính khả thi vượt trội khi quyền lợi vật chất của người dân được đảm bảo tương xứng.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện chế định người làm chứng và nâng cao chất lượng tranh tụng tại Tòa án, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

• Sửa đổi, bổ sung Bộ luật Tố tụng Hình sự về quyền miễn trừ và bảo đảm tố tụng: Quốc hội và Ban soạn thảo luật cần khẩn trương bổ sung quy định cho phép người làm chứng là thân nhân ruột thịt (cha mẹ, vợ chồng, con cái) được quyền từ chối khai báo chống lại người thân, trừ các tội xâm phạm an ninh quốc gia. Đồng thời, bổ sung quyền được luật sư trợ giúp pháp lý cho người làm chứng tương tự mô hình của Cộng hòa Pháp. Thời gian triển khai hoàn thành trong lộ trình sửa đổi Bộ luật Tố tụng Hình sự giai đoạn 2015 - 2020, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ tự nguyện hợp tác của công dân lên 85%.
• Xây dựng quy chế phối hợp liên ngành bảo vệ khẩn cấp người làm chứng: Bộ Công an, Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Tòa án nhân dân tối cao cần ban hành thông tư liên tịch quy định cụ thể các biện pháp bảo vệ: giữ bí mật tuyệt đối thông tin cá nhân, bố trí lực lượng bảo vệ tại nơi ở và trên đường di chuyển, lắp đặt vách ngăn cách ly hoặc thiết bị truyền hình trực tiếp tại phiên tòa đối với các vụ án đặc biệt nghiêm trọng. Công an tỉnh Đắk Lắk làm đầu mối thực hiện từ năm 2016, mục tiêu giảm 90% các vụ việc đe dọa, trả thù nhân chứng trên địa bàn.
• Thực thi triệt để và minh bạch hóa cơ chế bồi hoàn chi phí: Tòa án nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Đắk Lắk cần phối hợp với Sở Tài chính bảo đảm thanh toán 100% chi phí đi lại, lưu trú và bồi thường tổn thất thu nhập thực tế theo giá thị trường cho người làm chứng ngay trong ngày triệu tập theo đúng tinh thần Pháp lệnh năm 2012. Thời gian hoàn thiện quy trình cấp phát kinh phí đồng bộ trong giai đoạn 2015 - 2017.
• Đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng tâm lý tư pháp cho đội ngũ cán bộ tố tụng: Tổ chức các khóa tập huấn nghiệp vụ định kỳ 2 lần mỗi năm cho hơn 200 Điều tra viên, Kiểm sát viên và Thẩm phán tại tỉnh Đắk Lắk. Nội dung tập trung vào kỹ năng giải thích quyền tố tụng theo Điều 62, phương pháp lấy lời khai đối với người chưa thành niên, kỹ năng thẩm vấn không mang tính gợi ý hoặc ép buộc, hoàn thành mục tiêu chuẩn hóa trước năm 2018.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị thực tiễn và học thuật sâu sắc, đặc biệt hữu ích cho 4 nhóm đối tượng:

• Thẩm phán, Kiểm sát viên và Điều tra viên: Nhận diện chính xác diễn biến tâm lý của người làm chứng tại địa bàn Tây Nguyên, nắm vững quy trình thẩm vấn khoa học và áp dụng hiệu quả các biện pháp cách ly nhằm thu thập chứng cứ khách quan phục vụ điều tra, truy tố và xét xử.
• Các nhà lập pháp và chuyên gia cải cách tư pháp: Tiếp cận hệ thống luận cứ so sánh luật học từ 4 nền tư pháp phát triển (Đức, Pháp, Nga, Nhật Bản) và số liệu thực tiễn 15 năm tại Đắk Lắk để hoàn thiện các dự thảo luật tố tụng hình sự sửa đổi.
• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên luật: Sử dụng luận văn như một tài liệu tham khảo chuẩn mực về chuyên ngành Luật Hình sự và Tố tụng Hình sự, bổ sung nguồn dữ liệu phân tích thực tế về chế định chứng cứ và người tham gia tố tụng.
• Luật sư và cán bộ trợ giúp pháp lý: Khai thác các căn cứ pháp lý để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người làm chứng, tư vấn thủ tục yêu cầu bảo vệ an toàn và thanh toán chi phí tố tụng khi thân chủ tham gia các vụ án hình sự phức tạp.

Câu hỏi thường gặp

• Người làm chứng có quyền từ chối khai báo để không làm tổn hại đến người thân thích không? Theo quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2003, người làm chứng có nghĩa vụ phải khai báo trung thực tất cả tình tiết đã biết, nếu trốn tránh hoặc từ chối có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 308 Bộ luật Hình sự. Tuy nhiên, luận văn chỉ ra sự xung đột với Điều 22 Bộ luật Hình sự và kiến nghị cần sớm luật hóa quyền miễn trừ làm chứng đối với thân nhân ruột thịt.

• Khi bị đe dọa tính mạng hoặc trả thù, người làm chứng cần thực hiện thủ tục gì? Căn cứ điểm a khoản 3 Điều 55 và Điều 7 Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2003, người làm chứng có quyền gửi đơn yêu cầu khẩn cấp tới Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hoặc Tòa án đang thụ lý vụ án. Cơ quan triệu tập có trách nhiệm phối hợp với lực lượng công an địa phương triển khai ngay các biện pháp bảo vệ cần thiết theo quy định.

• Trường hợp nào người làm chứng bị cơ quan tố tụng ra quyết định dẫn giải? Theo điểm a khoản 4 Điều 55 Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2003, biện pháp dẫn giải chỉ được áp dụng khi người làm chứng cố ý không đến theo giấy triệu tập hợp lệ mà không có lý do chính đáng, đồng thời sự vắng mặt của họ gây trở ngại trực tiếp cho hoạt động điều tra, truy tố hoặc xét xử vụ án.

• Người làm chứng được bồi hoàn những khoản chi phí nào khi tham gia tố tụng? Người làm chứng được chi trả toàn bộ tiền vé tàu xe, phụ cấp lưu trú ăn ở nếu ở xa và bồi hoàn ngày công lao động bị mất trong thời gian tham gia tố tụng căn cứ theo Pháp lệnh chi phí tố tụng năm 2012, với mức thanh toán được giải ngân trực tiếp tại cơ quan triệu tập.

• Người làm chứng dưới 16 tuổi khi khai báo có bắt buộc phải cam đoan không? Theo quy định tại khoản 1 Điều 204 Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2003, người làm chứng là người chưa thành niên dưới 16 tuổi không phải đọc lời cam đoan không khai gian dối trước phiên tòa. Khi lấy lời khai bắt buộc phải có sự tham gia của cha mẹ, người đại diện hợp pháp hoặc thầy cô giáo.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về chế định người làm chứng, khẳng định vai trò nguồn chứng cứ sống còn của lời khai nhân chứng trong việc bảo vệ công lý và quyền con người.
• Phân tích sâu sắc bộ số liệu thực tiễn 15 năm (1999 - 2013) tại tỉnh Đắk Lắk, chỉ rõ các điểm nghẽn về tỷ lệ vắng mặt cao, áp lực tâm lý xã hội và sự bất cập của các quy định hiện hành.
• Khẳng định tính cấp thiết của việc tiếp thu kinh nghiệm quốc tế từ Đức, Pháp, Nga và Nhật Bản nhằm bổ sung quyền miễn trừ khai báo cho thân nhân và quyền có luật sư hỗ trợ.
• Đề xuất lộ trình 4 nhóm giải pháp đột phá về lập pháp, quy chế bảo vệ khẩn cấp, tài chính tố tụng và đào tạo cán bộ trong giai đoạn 2015 - 2020.
• Nghiên cứu là tài liệu khoa học thiết thực phục vụ công cuộc cải cách tư pháp theo tinh thần Nghị quyết số 49-NQ/TW của Đảng. Các cơ quan tiến hành tố tụng và bạn đọc quan tâm có thể khai thác trực tiếp luận văn để phục vụ công tác nghiên cứu, lập pháp và áp dụng pháp luật trong thực tiễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NGƯỜI LÀM CHỨNG TRONG LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. Khái niệm và đặc điểm về người làm chứng 1. Khái niệm người làm chứng Trong lịch sử lập pháp Việt Nam, Bộ luật Hồng Đức là bộ luật đầu tiên quy định về người làm chứng, Điều 714 quy định: Những người làm chứng trong việc kiện tụng nếu xét ra ngày thường đôi bên kiện tụng là người thân tình hay có thù oán, thì không cho phép ra làm chứng. Nếu những người ấy giấu giếm ra làm chứng, thì khép vào tội không nói đúng sự thật.

Hình quan, ngục biết mà dung túng việc đó đều bị tội [40]. Trong Bộ luật tố tụng áp dụng tại Bắc kỳ thời Pháp thuộc người làm chứng được quy định cụ thể tại Điều 20 như sau: "Phàm người chứng đã liệt danh trong đơn khống chế và các người mà quan thẩm phán liệu nghĩ đến chất vấn trong khi thẩm cứu, thì đều phải bị đòi gọi đến TA để chất vấn". Ngoài việc quy định chủ thể nào là người làm chứng, bộ luật còn quy định về nghĩa vụ của người làm chứng tại Điều 22 như sau: Phàm người chứng đã bị chiếu lệ đòi gọi, không có gì hợp lẽ mà tự ý không đến hầu trước Tòa sơ cấp nghĩ xử việc vi cảnh, hoặc trước TA tỉnh, hoặc Tòa đệ tam cấp hoặc trước quan thẩm cứu thì có thể bị ép bắt phải đến hầu và vì cớ không đến hầu phải bị xử phạt từ 1 đồng đến 5 đồng và phạt giam từ 1 ngày đến 5 ngày, hoặc hai thứ phải chịu một [12]. Trước khi BLTTHS năm 1988 ra đời, trong pháp luật TTHS Việt Nam đã có những văn bản hướng dẫn của Tòa án nhân dân tối cao, công văn số 98- 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] NCPL ngày 2/3/1974 gửi Tòa án nhân dân địa phương đề cập việc thu thập, kiểm tra, đánh giá chứng cứ từ lời khai của người làm chứng.

Công văn nêu lên sự cần thiết phải xác minh, kiểm tra, đánh giá chứng cứ từ lời khai của người làm chứng. Lời khai của người làm chứng trực tiếp hay gián tiếp đều phải được xác minh có đúng sự thật không vì những lý do sau: - Người làm chứng tuy khách quan nhưng vì trí nhớ hoặc mắt có thể không tốt, nên thuật lại có thể không hoàn toàn đúng diễn biến của sự việc - Việc xảy ra đã lâu nên không nhớ chi tiết, thuật lại có thiếu sót - Ngại phiền phức hoặc thù oán mà không khai hết sự việc mà mình đã biết - Vì cảm tình hoặc có mâu thuẫn với một bên trong vụ án mà khai thêm hoặc bớt, thiếu chính xác - Có nhân chứng, vì nhớ không kỹ mà khai thêm, bớt, suy diễn theo chủ quan của mình - Vì bị đe dọa hoặc bị mua chuộc mà khai sai sự thật - Đã khai không đúng, nhưng sau vẫn khai như trước, vì sợ khai khác thì bị đánh giá là người không trung thực Thông thường lời khai của những người đúng đắn, ngay thẳng, không có thân thuộc, bạn bè, không có mâu thuẫn gì với bị cáo, với người bị hại hoặc không có quyền lợi gì liên quan đến vụ án thì có nhiều khả năng chính xác. Tuy nhiên, không thể khẳng định trước là lời khai của nhân chứng nào là đáng tin hơn nhân chứng nào, dù là nhân chứng trực tiếp, nếu lời khai ấy chưa được xác minh, thẩm tra lại. Trong công văn này, Tòa án nhân dân tối cao còn rút ra một vấn đề cần chú ý khi kiểm tra, đánh giá chứng cứ từ lời khai của người làm chứng: - Xem nhân chứng thuộc loại trực tiếp hay gián tiếp - Sự việc họ khai có rõ ràng hay chỉ là phỏng đoán, suy diễn - Trạng thái về tinh thần, tuổi của người làm chứng 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] - Cương vị, điều kiện công tác, nơi ở của họ có thể cho phép họ biết rõ sự việc như họ đã khai không? [33].

- Họ có quan hệ thân thuộc, bạn bè hoặc có mâu thuẫn gì với bị cáo, với người bị hại không? Quyền lợi của họ có liên quan đến vụ án không? Như vậy, vấn đề người làm chứng, cũng như việc quy định về quyền, nghĩa vụ của họ được đề cập từ rất sớm trong lịch sử lập pháp Việt Nam. Pháp luật hầu hết các quốc gia đều có những quy định về người làm chứng vì lời khai của người làm chứng có ý nghĩa rất quan trọng trong việc giải quyết vụ án một cách chính xác, khách quan, không làm oan người vô tội, không bỏ lọt tội phạm, tăng niềm tin của nhân dân vào pháp luật. Với những ý nghĩa trên, BLTTHS năm 2003 đã ghi nhận người làm chứng là người tham gia tố tụng hình sự tại Điều 55, có sự bổ sung, kế thừa các quy định của BLTTHS năm 1988. BLTTHS năm 2003 quy định: Người nào biết được các tình tiết liên quan đến vụ án đều có thể được triệu tập đến làm chứng.

Những người sau đây không được làm chứng: a) Người bào chữa của bị can, bị cáo; b) Người do có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất mà không có khả năng nhận thức được những tình tiết của vụ án hoặc không có khả năng khai báo đúng đắn [18, Điều 55]. Như vậy theo quy định của pháp luật có thể hiểu như sau về người làm chứng: + Người làm chứng là người biết được các tình tiết liên quan đến vụ án. Nhận thức của người làm chứng về các tình tiết của vụ án có thể trực tiếp hoặc gián tiếp (trực tiếp nhìn thấy, nghe thấy hay được người khác kể lại). Những tình tiết mà người làm chứng biết được có thể liên quan đến đối 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tượng chứng minh được quy định tại Điều 63 BLTTHS năm 2003 hoặc các tình tiết khác có ý nghĩa trong việc giải quyết vụ án (có ý nghĩa chứng minh).

Việc họ biết được các tình tiết của vụ án là một thực tế khách quan, và vì vậy họ có thể được triệu tập đến để khai báo về thực tế khách quan đó với tư cách người làm chứng cung cấp chứng cứ cho người có trách nhiệm chứng minh. Việc một người biết về các tình tiết liên quan đến vụ án hình sự là một thực tế khách quan, không phụ thuộc vào ý chí chủ quan của cơ quan hay người tiến hành tố tụng. + Người tham gia tố tụng với tư cách người làm chứng khi họ không phải người bào chữa của bị can, bị cáo. Theo quy định tại Điều 56 BLTTHS năm 2003 thì người bào chữa có thể là luật sư; người đại diện hợp pháp của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo; bào chữa viên nhân dân.

Người bào chữa của bị can, bị cáo có thể biết được các tình tiết của vụ án từ nhiều nguồn và trong những khoảng thời gian khác nhau: có thể biết trước khi tham gia tố tụng với tư cách người bào chữa từ những thông tin không phải do bị can, bị cáo cung cấp, có thể biết được các tình tiết đó do có mặt ở nơi xảy ra tội phạm, do quen biết bị can, bị cáo hoặc do được người khác kể lại. Cũng có thể người đó biết được các tình tiết vụ án trong quá trình thực hiện nhiệm vụ bào chữa do được đọc hồ sơ vụ án, do tiếp xúc với bị can, bị cáo. Người bào chữa tham gia tố tụng để thực hiện chức năng gỡ tội nên chỉ đưa ra các chứng cứ có lợi cho bị can, bị cáo. Vì vậy, điểm b khoản 2 Điều 56 BLTTHS năm 2003 cũng đã quy định nếu một người nào đó đã tham gia tố tụng với tư cách người bào chữa thì không được làm chứng trong vụ án đó.

+ Người đó phải có khả năng nhận thức được các tình tiết của vụ án và có khả năng khai báo đúng đắn. Điểm b khoản 2 Điều 55 BLTTHS năm 2003 quy định những người do có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất mà không có khả năng nhận thức được những tình tiết liên quan đến vụ án hoặc không 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] có khả năng khai báo đúng đắn thì không được làm chứng. Theo quy định của pháp luật thì người làm chứng là người biết được các tình tiết liên quan tới vụ án, những người có nhược điểm về thể chất biết được các tình tiết theo cách riêng của họ. Người điếc không nghe thấy được nhưng có thể nhìn thấy, người mù không thể nhìn thấy được nhưng có thể nghe thấy.

Vì vậy, nếu vào thời điểm nhận thức hoặc khai báo sự việc mà do có nhược điểm về thể chất hoặc tâm thần mà không có khả năng nhận thức hoặc khai báo đúng đắn thì không được làm chứng. Nếu các nhược điểm về thể chất hoặc tâm thần không làm ảnh hưởng đến khả năng nhận thức và khai báo thì có thể tham gia tố tụng với tư cách người làm chứng. + Người biết được các tình tiết liên quan đến vụ án chỉ có thể trở thành người làm chứng khi được các cơ quan tiến hành tố tụng triệu tập. Trong thực tiễn điều tra có nhiều người biết tình tiết của vụ án đang điều tra nhưng không trở thành người làm chứng bởi luật quy định những trường hợp này không được làm chứng (người bào chữa của bị can, bị cáo; người có nhược điểm tâm thần, thể chất mà không có khả năng nhận thức và khai báo đúng đắn - khoản 2 Điều 55 BLTTHS năm 2003) hoặc do cơ quan có thẩm quyền xét thấy không cần thiết phải triệu tập họ để lấy lời khai với tư cách người làm chứng trong vụ án.

Trường hợp có nhiều người biết các thông tin liên quan đến vụ án, các cơ quan tiến hành tố tụng phải có sự lựa chọn. Những người biết được nhiều tin tức quan trọng, biết được các tình tiết một cách sâu sắc, chính xác, đầy đủ; những người có khả năng mô tả lại một cách tốt nhất những hiểu biết của họ mà cơ quan điều tra đang cần; những người có thiện chí, có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ người làm chứng thường được các cơ quan tiến hành tố tụng lựa chọn. Việc lựa chọn triệu tập ai là người làm chứng sẽ làm giảm được khối lượng công việc, tránh tình trạng lan man trong thu thập chứng cứ. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.