Chương I MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THI HÀNH HÌNH PHẠT TÙ Ở VIỆT NAM 1. Khái niệm thi hành án phạt tù và ý nghĩa của việc nghiên cứu nó 1. Khái niệm thi hành án phạt tù Theo Hán - Việt từ điển của tác giả Đào Duy Anh, thi hành là: "Đem cái việc đã trù định sẵn mà làm ra cho có hiệu quả" [46, tr. Như vậy, thi hành án có thể được hiểu là đem bản án của Tòa án ra thi hành trên thực tế cho có hiệu quả; còn thi hành án hình sự là việc đưa các bản án, quyết định hình sự của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật ra thi hành trên thực tế.
Điều này có nghĩa, chỉ các bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật và đang có hiệu lực pháp luật mới được đem thi hành. Đó là các bản án, quyết định hình sự được quy định tại khoản 1, Điều 255 Bộ luật tố tụng hình sự nhưng chưa quá thời hiệu thi hành theo quy định tại Điều 55 Bộ luật hình sự năm 1999: 1. Những bản án và quyết định của Tòa án cấp sơ thẩm không bị kháng cáo, kháng nghị theo trình tự phúc thẩm; 2.Những bản án và quyết định của Tòa án cấp phúc thẩm; 3. Những quyết định giám đốc thẩm hoặc tái thẩm của Tòa án Theo quy định những bản án, quyết định hình sự của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật không được thi hành ngay mà còn phải qua một trình tự, thủ tục, tổ chức thi hành.
Đó là việc Chánh án Tòa án đã xét xử sơ thẩm vụ án hoặc được ủy quyền căn cứ vào Khoản 1, Điều 256 Bộ luật tố tụng hình sự trong thời hạn bảy ngày ra quyết định thi hành án. Thi hành các bản án và quyết định có hiệu lực của Tòa án là một hoạt động phức tạp, đa dạng liên quan đến nhiều lĩnh vực từ việc thi hành các hình 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phạt chính như cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, trục xuất, tù có thời hạn, tù chung thân, tử hình đến các hình phạt bổ sung như cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định, cấm cư trú, quản chế, tước một số quyền công dân, tịch thu tài sản, phạt tiền (khi không áp dụng là hình phạt chính), trục xuất (khi không áp dụng là hình phạt chính); các biện pháp tư pháp như tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm, trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi, bắt buộc chữa bệnh; các biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội như giáo dục tại xã, phường, thị trấn, đưa vào trường giáo dưỡng. Như vậy, thi hành án hình sự và hình phạt, biện pháp tư pháp có quan hệ hữu cơ, tác động qua lại, chặt chẽ với nhau. Trong mối quan hệ này, hình phạt và biện pháp tư pháp giữ vai trò quyết định, quy định nội dung, phương pháp, hình thức, thời gian thi hành án hình sự.
Có thể dễ dàng chứng minh điều này, vì thi hành hình phạt tử hình khác với thi hành hình phạt tù, khác với thi hành các hình phạt không phải là tù và tử hình và càng khác với thi hành các biện pháp tư pháp. Ngược lại, thi hành án hình sự có tác động trở lại đối với hình phạt, biện pháp tư pháp, làm cho mục đích của hình phạt, biện pháp tư pháp được thực hiện trên thực tế, đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật. Thực chất của thi hành án hình sự là việc tổ chức thi hành các hình phạt, biện pháp tư pháp được quy định trong bản án hoặc quyết định hình sự có hiệu lực pháp luật trên thực tế. Đó chính là việc thực thi công lý trên cơ sở chân lý đã được hoạt động tố tụng hình sự chứng minh.
Nội dung thi hành án hình sự rất rộng, bao gồm: thủ tục, chế độ, tổ chức thi hành án, áp dụng các biện pháp hành chính, giáo dục, y tế, văn hóa, xã hội và thực hiện chế độ, chính sách đối với người bị kết án. Các quan hệ 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xã hội cụ thể phát sinh trong quá trình thi hành và chấp hành hình phạt như: việc đưa bản án ra thi hành, chỉ định cơ quan tổ chức thi hành án, tổ chức lực lượng, cơ sở vật chất đảm bảo cho thi hành án; quản lý nhà nước về công tác thi hành án; quy định về quyền và nghĩa vụ của người chấp hành án; nghĩa vụ của cơ quan nhà nước hữu quan. do pháp luật thi hành án hình sự quy định. Qua nghiên cứu pháp luật thi hành án hình sự, lý luận và thực tiễn thi hành án hình sự ở một số nước trên thế giới có thể thấy, lý luận thi hành án hình sự kém phát triển hơn so với lý luận về các ngành luật khác trong hệ thống tư pháp hình sự.
Điều này được lý giải bởi tình trạng pháp luật điều chỉnh lĩnh vực này còn chưa đầy đủ, lại thường bị bổ sung, sửa đổi; còn rất ít các công trình nghiên cứu khoa học, các sách chuyên khảo về lĩnh vực này. Từ sự phân tích ở trên, có thể đi đến kết luận: thi hành án phạt tù là việc cơ quan Thi hành án hình sự buộc phạm nhân phải chịu sự quản lý giam giữ, giáo dục và cải tạo để họ trở thành người có ích cho xã hội. Ý nghĩa của việc nghiên cứu thi hành án phạt tù Việc thi hành án hình sự nói chung, thi hành án phạt tù nói riêng, lần đầu tiên được quy định trong Luật thi hành án hình sự của nước ta, có ý nghĩa về mặt lập pháp hết sức to lớn, đánh dấu sự trưởng thành về mặt kỹ thuật lập pháp thi hành án hình sự của nước ta. Trong thi hành án hình sự, thi hành án phạt tù đóng một vai trò quan trọng.
Nó đảm bảo cho bản án phạt tù có thời hạn, phạt tù chung thân của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật được thực hiện trên thực tế, thể hiện sự chuyên chế của Nhà nước xã hội chủ nghĩa trong việc kiên quyết xử lý những phần tử phạm tội mà Nhà nước xét thấy cần phải cách ly khỏi xã hội có thể giáo dục, cải tạo được và trả lại cho cộng đồng. Việc quy định thi hành án phạt tù trong Luật thi hành án hình sự như vậy là nhằm góp phần tích cực vào việc bảo vệ 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sự an toàn, vững mạnh của chế độ, bảo vệ tính mạng, tài sản, danh dự, nhân phẩm, danh dự của công dân. Những vi phạm về trình tự, thủ tục trong thi hành án phạt tù đều bị coi là những hành vi vi phạm pháp luật; chúng không những xâm hại hoạt động đúng đắn của các cơ quan có nhiệm vụ thi hành án phạt tù, xâm hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của người chấp hành án, mà còn làm giảm lòng tin của nhân dân đối với sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước. Như vậy, việc quy định thi hành án phạt tù còn đảm bảo sự dân chủ, tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của người chấp hành án, thể hiện tính ưu việt của chế độ xã hội chủ nghĩa.
Việc nghiên cứu thi hành án phạt tù, ngoài ý nghĩa về mặt lý luận, còn có ý nghĩa phục vụ nâng cao nhận thức của nhân dân nói chung, cán bộ các cơ quan bảo vệ pháp luật nói chung về sự cần thiết phải thực hiện đúng, đầy đủ, chặt chẽ các quy định của pháp luật về thi hành án phạt tù, góp phần nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm; giúp công dân có cơ sở pháp lý tham gia vào hoạt động thi hành án hình sự nói chung, thi hành án phạt tù nói riêng, đồng thời tạo cơ sở pháp lý cho người phải chấp hành án phạt tù được tự bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Bên cạnh đó, nó có ý nghĩa cung cấp cứ liệu khoa học cho việc hoàn thiện các quy định của pháp luật về thi hành án hình sự nói chung, thi hành án phạt tù nói riêng và phục vụ các cơ quan chức năng trong việc hướng dẫn áp dụng thống nhất các quy định về thi hành án phạt tù. Như vậy, việc nghiên cứu thi hành án phạt tù có ý nghĩa rất quan trọng trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay.2 Vai trò của thi hành án phạt tù 1.1 Trong công tác giáo dục những người bị kết án Công tác thi hành án hình sự nói chung, thi hành án phạt tù nói riêng là giai đoạn cuối cùng, bảo đảm cho bản án, quyết định của Tòa án được chấp 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hành, góp phần bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật và pháp chế xã hội chủ nghĩa:góp phần quan trọng trong đấu tranh phòng, chống tội phạm, giữ vững ổn định chính trị- xã hội, tăng cường hiệu lực, hiệu quả của bộ máy nhà nước. Chính vì lẽ đó, vị trí vai trò đặc biệt quan trọng của thi hành án đã được quy định ngay tại điều 136 Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1992: “ Các bản án và quyết định của Tòa án nhân dân đã có hiệu lực pháp luật phải được các cơ quan Nhà nước, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, các đơn vị vũ trang nhân dân và mọi công dân tôn trọng; những người và đơn vị hữu quan phải nghiêm minh chấp hành”.
Đặc trưng cơ bản của thi hành án (THA) phạt tù là tính cưỡng chế nghiêm khắc. Người phải THA phạt tù bị cách ly khỏi xã hội, khỏi môi trường sống bình thường và phải chịu sự quản lý, giáo dục trong môi trường tách biệt với những quy định chặt chẽ và nghiêm ngặt. THA phạt tù là một vấn đề quan trọng thể hiện quan điểm, đường lối, chính sách của Đảng và nhà nước ta đối với công tác cải tạo, giáo dục những người lầm lỗi.