Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SÁT THI HÀNH ÁN HÌNH SỰ 1. Khái niệm, đặc điểm của kiểm sát thi hành án hình sự 1. Thi hành án hình sự Thi hành án hình sự là hoạt động có ý nghĩa rất quan trọng trong quá trình giải quyết vụ án hình sự. Điều này xuất phát từ yêu cầu mang tính Hiến định của Hiến pháp năm 2013 đó là các bản án, quyết định của Tòa án nhân dân có hiệu lực pháp luật phải được các cơ quan, tổ chức, cá nhân tôn trọng; cơ quan, tổ chức, cá nhân hữu quan phải nghiêm chỉnh chấp hành [18, Điều 106].
Chính yêu cầu này đã khẳng định hiệu lực thi hành của tất cả các phán quyết của Tòa án khi có hiệu lực pháp luật đồng thời khẳng định ý nghĩa rất quan trọng của vấn đề thi hành án nói chung và THAHS nói riêng. Thi hành án hình sự là giai đoạn cuối cùng của quá trình tố tụng hình sự, là sự hiện thực hóa bản án kết tội của Tòa án vào trong thực tế và bản án chính là căn cứ để tiến hành hoạt động THAHS. Mục đích của THAHS không chỉ là trừng trị người phạm tội mà còn để cải tạo, giáo dục họ thành người có ích cho xã hội khi họ tái hòa nhập với xã hội và không tiếp tục phạm tội mới. Về mặt từ ngữ, “thi hành là thực hiện điều đã chính thức quyết định” [37,tr.
Như vậy, thi hành án có thể hiểu là thực hiện bản án, quyết định của Tòa án trên thực tế; THAHS là thực hiện các bản án, quyết định hình sự của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật trên thực tế. Thi hành án hình sự là một hoạt động mang tính hành chính - tư pháp hình sự vì nó có những đặc thù riêng khác với hoạt động tố tụng hình sự [36, tr. THAHS là hoạt động mang tính điều hành và chấp hành theo đặc trưng của quản lý hành chính, phương pháp trong quá trình thi hành án là phương pháp thuyết phục, giáo dục và mệnh lệnh hành chính, việc thi hành án có liên hệ với chính quyền địa phương, theo thủ tục hành chính như trường hợp thi hành án treo, cải tạo không giam giữ thì người chấp hành án treo, cải tạo không giam giữ được giao về UBND phường, xã nơi người chấp hành án cư 7 trú để theo dõi, giám sát, giáo dục. Nếu các hoạt động tố tụng hình sự khác đều hướng đến một phán quyết đúng đắn của Tòa án thì THAHS lại nhằm mục đích thực hiện các nội dung trong phán quyết đó của Tòa án.
Tuy nhiên thi hành án hình sự có mối quan hệ biện chứng với quá trình tố tụng hình sự, không có tố tụng thì không có thi hành án và ngược lại không có thi hành án thì tố tụng trở nên vô nghĩa [36,tr. Phạm vi của THAHS bao gồm thi hành bản án, quyết định về hình phạt tù, tử hình, cảnh cáo, cải tạo không giam giữ, cấm cư trú, quản chế, trục xuất, tước một số quyền công dân, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định, án treo, biện pháp tư pháp. Tại khoản 3 đến khoản 14 Điều 3 Luật THAHS năm 2010 đã giải thích: Thi hành án phạt tù là việc cơ quan, người có thẩm quyền theo quy định của Luật này buộc phạm nhân phải chịu sự quản lý giam giữ, giáo dục, cải tạo để họ trở thành người có ích cho xã hội. Thi hành án tử hình là việc cơ quan có thẩm quyền tước bỏ quyền sống của người chấp hành án theo quy định của Luật này.
Thi hành án treo là việc cơ quan, người có thẩm quyền theo quy định của Luật này giám sát, giáo dục người bị phạt tù được hưởng án treo trong thời gian thử thách. Thi hành án phạt cải tạo không giam giữ là việc cơ quan, người có thẩm quyền theo quy định của Luật này giám sát, giáo dục người chấp hành án tại xã, phường, thị trấn và khấu trừ thu nhập sung quỹ nhà nước theo bản án đã có hiệu lực pháp luật. Thi hành án phạt cấm cư trú là việc cơ quan, người có thẩm quyền theo quy định của Luật này buộc người chấp hành án không được tạm trú, thường trú ở một số địa phương nhất định theo bản án đã có hiệu lực pháp luật. Thi hành án phạt quản chế là việc cơ quan, người có thẩm quyền theo quy định của Luật này buộc người chấp hành án phải cư trú, làm ăn sinh sống 8 ở một địa phương nhất định dưới sự kiểm soát, giáo dục của chính quyền và nhân dân địa phương theo bản án đã có hiệu lực pháp luật.
Thi hành án phạt trục xuất là việc cơ quan, người có thẩm quyền theo quy định của Luật này buộc người chấp hành án phải rời khỏi lãnh thổ nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam theo bản án đã có hiệu lực pháp luật. Thi hành án phạt tước một số quyền công dân là việc cơ quan có thẩm quyền theo quy định của Luật này tước bỏ một hoặc một số quyền công dân của người chấp hành án theo bản án đã có hiệu lực pháp luật. Thi hành án phạt cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định là việc cơ quan có thẩm quyền theo quy định của Luật này buộc người phải chấp hành án không được đảm nhiệm chức vụ, hành nghề hoặc làm công việc nhất định theo bản án đã có hiệu lực pháp luật. Thi hành biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh là việc cơ quan, người có thẩm quyền theo quy định của Luật này buộc người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội hoặc người đang chấp hành án bị bệnh tâm thần hoặc một bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình phải điều trị tại cơ sở chữa bệnh bắt buộc theo bản án, quyết định của Tòa án, VKS.
Thi hành biện pháp tư pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn là việc cơ quan, người có thẩm quyền theo quy định của Luật này buộc người chưa thành niên phạm tội nhưng không phải chịu hình phạt phải chịu sự giám sát, giáo dục tại xã, phường, thị trấn theo bản án, quyết định của Tòa án. Thi hành biện pháp tư pháp đưa vào trường giáo dưỡng là việc cơ quan, người có thẩm quyền theo quy định của Luật này đưa người chưa thành niên phạm tội nhưng không phải chịu hình phạt vào trường giáo dưỡng để giáo dục theo bản án, quyết định của Tòa án” [17]. Các bản án hoặc quyết định được thi hành bao gồm: bản án hoặc phần bản án của Tòa án cấp sơ thẩm không bị kháng cáo, kháng nghị theo trình tự phúc thẩm; bản án của Tòa án cấp phúc thẩm; quyết định giám đốc thẩm hoặc 9 tái thẩm của Tòa án; bản án hoặc quyết định của Tòa án được thi hành ngay theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự; quyết định của Tòa án Việt Nam tiếp nhận người đang chấp hành án phạt tù ở nước ngoài về Việt Nam chấp hành án và đã có quyết định thi hành; quyết định chuyển giao người đang chấp hành án phạt tù tại Việt Nam cho nước ngoài; bản án, quyết định về áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh, giáo dục tại xã, phường,thị trấn, đưa vào trường giáo dưỡng. Từ những phân tích trên, có thể đưa ra khái niệm: Thi hành án hình sự là việc thực hiện các bản án, quyết định hình sự của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật do cơ quan có thẩm quyền tiến hành góp phần trừng trị người phạm tội cũng như giáo dục, cải tạo họ và phòng ngừa tội phạm.
Kiểm sát thi hành án hình sự Chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động tư pháp là một chức năng hiến định. Điều 107 Hiến pháp năm 2013 đã quy định: VKSND thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp. VKSND gồm VKSND tối cao và các VKS khác do luật định. VKSND có nhiệm vụ bảo vệ pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, góp phần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất [18].
Như vậy, ngoài chức năng thực hành quyền công tố thì chức năng kiểm sát các hoạt động tư pháp, bảo đảm cho việc áp dụng pháp luật, thực thi pháp luật trên thực tế được thống nhất, chính xác, kịp thời và công minh cũng là một chức năng rất quan trọng của VKSND. Hoạt động kiểm tra, giám sát việc tuân theo pháp luật trong lĩnh vực này là hết sức cần thiết và là một yêu cầu khách quan trong quá trình giải quyết các vụ án hình sự. Bên cạnh đó đây cũng là một trong những hoạt động kiểm sát thực hiện chức năng của VKSND. Luật tổ chức VKSND năm 2014 đã quy định cụ thể chức năng và nhiệm vụ cụ thể đối với công tác kiểm sát thi hành án, cụ thể tại Điều 25 quy định: VKSND kiểm sát việc tuân theo pháp luật của Tòa án, cơ quan THAHS, 10 cơ quan, tổ chức được giao một số nhiệm vụ THAHS, người có thẩm quyền, cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan trong việc THAHS.
Khi kiểm sát THAHS, VKSND có nhiệm vụ, quyền hạn sau đây: Yêu cầu Tòa án ra quyết định THAHS; yêu cầu Tòa án, cơ quan THAHS, cơ quan, tổ chức được giao một số nhiệm vụ THAHS tự kiểm tra việc THAHS và thông báo kết quả cho VKSND; cung cấp hồ sơ, tài liệu có liên quan đến việc THAHS; Trực tiếp kiểm sát việc THAHS; kiểm sát hồ sơ THAHS. VKSND tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương trực tiếp kiểm sát việc thi hành án phạt tù của trại giam đóng tại địa phương; Quyết định trả tự do ngay cho người đang chấp hành án phạt tù không có căn cứ và trái pháp luật; Đề nghị miễn, hoãn, tạm đình chỉ, đình chỉ chấp hành án; tham gia việc xét giảm, miễn thời hạn chấp hành án, chấp hành biện pháp tư pháp, rút ngắn thời gian thử thách; Kháng nghị hành vi, quyết định có vi phạm pháp luật của cơ quan, người có thẩm quyền trong việc THAHS; Kiến nghị, yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân chấm dứt, khắc phục vi phạm pháp luật trong THAHS; xử lý nghiêm minh người vi phạm; Khởi tố hoặc yêu cầu Cơ quan điều tra khởi tố vụ án hình sự khi phát hiện vụ việc có dấu hiệu tội phạm trong THAHS theo quy định của pháp luật; Thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn khác trong kiểm sát THAHS theo quy định của pháp luật về THAHS [17, Điều 25].
