Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ KHIẾU NẠI, TỐ CÁO TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. KHÁI QUÁT VỀ KHIẾU NẠI, TỐ CÁO 1. Khái niệm khiếu nại, tố cáo Theo từ điển Tiếng Việt thì: "Khiếu nại là việc đề nghị cơ quan có thẩm quyền xét một việc làm mà mình không đồng ý, cho là trái phép hay không đồng ý" [39, tr. Khiếu nại là một trong những quyền cơ bản của công dân đã đƣợc ghi nhận tại các bản Hiến pháp của nhà nƣớc ta.
Đó là hiện tƣợng phát sinh trong đời sống xã hội nhƣ là một phản ứng của con ngƣời trƣớc một quyết định, một hành vi nào đó mà ngƣời khiếu nại cho rằng quyết định hay hành vi đó là không phù hợp với các quy tắc, chuẩn mực trong đời sống cộng đồng, xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Điều 2 của Luật Khiếu nại năm 2011 giải thích khái niệm khiếu nại: Khiếu nại là việc công dân, cơ quan, tổ chức hoặc cán bộ, công chức theo thủ tục do Luật này quy định, đề nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền xem xét lại quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan hành chính nhà nƣớc, của ngƣời có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nƣớc hoặc quyết định kỷ luật cán bộ, công chức khi có căn cứ cho rằng quyết định hoặc hành vi đó là trái pháp luật, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của mình [51, tr.TS Nguyễn Cửu Việt: Khiếu nại đƣợc sử dụng khi quyền chủ thể của bản thân công dân khiếu nại hoặc của ngƣời do mình bảo hộ bị vi phạm do quyết định hoặc hành vi trái pháp luật thuộc phạm vi quản lý nhà nƣớc của các cơ quan nhà nƣớc hoặc viên chức nhà nƣớc [69, tr. 7 z Điểm đáng lƣu ý ở đây là tác giả đã chỉ rõ khiếu nại là một trong những phƣơng thức bảo vệ quyền chủ thể, điều đó tạo cơ chế thuận lợi để công dân sử dụng quyền khiếu nại của mình đối với cơ quan có thẩm quyền mà theo họ đã bị quyết định hay hành vi trái pháp luật xâm phạm tới. "Tố cáo" theo từ điển Tiếng Việt là: "1.
Báo cho mọi ngƣời hoặc cơ quan có thẩm quyền biết ngƣời hoặc hành động phạm pháp nào đó, 2. Vạch trần hành động xấu xa hoặc tội ác cho mọi ngƣời biết nhằm lên án, ngăn chặn" [39, tr. Cùng với khiếu nại, quyền tố cáo của công dân đã đƣợc ghi nhận trong Hiến pháp, Luật Tố cáo và nhiều văn bản pháp luật khác. Khái niệm tố cáo có thể đƣợc hiểu dƣới nhiều giác độ khác nhau, dƣới góc độ pháp lý: Theo khoản 1, Điều 2, Luật tố cáo năm 2011 quy định: Tố cáo là việc công dân theo thủ tục do Luật này quy định báo cho cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền biết về hành vi vi phạm pháp luật của bất cứ cơ quan, tổ chức, cá nhân nào gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại lợi ích của Nhà nƣớc, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, cơ quan, tổ chức [52, tr.
Từ các khái niệm cơ bản nêu trên, có thể nói khiếu nại và tố cáo đều là các quyền chính trị cơ bản của công dân, đƣợc ghi nhận trong văn bản pháp luật có giá trị pháp lý cao nhƣ Hiến pháp, luật. Khiếu nại và tố cáo là một trong những phƣơng thức thực hiện quyền tự do, dân chủ, góp phần giải quyết các vấn đề xã hội, giảm bức xúc trong nhân dân. Đây cũng là phƣơng thức để nhân dân thực hiện quyền kiểm tra, giám sát của mình và thực hiện quyền làm chủ của nhân dân. Khiếu nại, tố cáo đều hƣớng tới bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân và bảo đảm pháp luật đƣợc thực thi nghiêm minh, bảo đảm pháp chế xã hội chủ nghĩa nhằm xây dựng nhà nƣớc pháp quyền.
Khiếu nại, tố cáo là một trong những quyền cơ bản của công dân Trong giai đoạn hiện nay, khi xây dựng và hoàn thiện Nhà nƣớc pháp quyền, một trong những nguyên tắc, yêu cầu cơ bản nhất là đảm bảo, bảo vệ các quyền con ngƣời bằng pháp luật và các biện pháp xã hội. Quy định và bảo vệ quyền con ngƣời 8 z là nguyên tắc xuyên suốt toàn bộ hệ thống chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nƣớc ta. Điều 3, Hiến pháp năm 2013 quy định: Nhà nƣớc bảo đảm và phát huy quyền làm chủ của Nhân dân ; công nhâ ̣n, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm quyền con ngƣời , quyền công dân; thực hiện mục tiêu dân giàu, nƣớc mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, mọi ngƣời có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc, có điều kiện phát triển toàn diện [53, tr. Trong các quyền cơ bản của công dân đƣợc thể hiện theo các nhóm quyền nhƣ: nhóm quyền công dân về dân sự, chính trị, các quyền về kinh tế, xã hội và văn hóa, thì một trong những quyền đặc biệt là quyền đƣợc khiếu nại, tố cáo của công dân.
Điều 30, Hiến pháp năm 2013 quy định: Mọi ngƣời có quyền khiếu nại, tố cáo với cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền về những việc làm trái pháp luật của cơ quan, tổ chức, cá nhân. Cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền phải tiếp nhận, giải quyết khiếu nại, tố cáo. Ngƣời bị thiệt hại có quyền đƣợc bồi thƣờng về vật chất, tinh thần và phục hồi danh dự theo quy định của pháp luật. Nghiêm cấm việc trả thù ngƣời khiếu nại, tố cáo hoặc lợi dụng quyền khiếu nại, tố cáo để vu khống, vu cáo làm hại ngƣời khác [53, tr.
Bản chất của quyền đƣợc khiếu nại, tố cáo chính là đảm bảo cơ chế giám sát một cách thực thi nhất đối với các hoạt động của Nhà nƣớc. Khi thực hiện chức năng quản lý xã hội các hoạt động quản lý này có thể vì một lý do nào đó không thực hiện đúng, đủ hoặc trái luật, xâm phạm tới quyền, lợi ích hợp pháp của công dân. Chính vì vậy, khiếu nại, tố cáo một mặt là đảm bảo các hoạt động này đúng pháp luật, mặt khác bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình đồng thời là phƣơng thức hạn chế sự lạm quyền trong chức năng quản lý xã hội của Nhà nƣớc. Mặc dù quyền khiếu nại, tố cáo của công dân chỉ đƣợc ghi nhận từ bản Hiến pháp năm 1946, trong quá trình phát triển của xã hội, quyền khiếu nại, tố cáo của công dân ngày càng đƣợc quy định cụ thể qua các bản Hiến pháp và pháp luật đủ thấy tầm quan trọng của nhóm quyền này trong quá trình xây dựng Nhà nƣớc pháp quyền ở nƣớc ta.
KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM CỦA KHIẾU NẠI, TỐ CÁO TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 1. Khái niệm, đặc điểm của khiếu nại Điểm 2.1 mục 2 Thông tƣ liên tịch số 02/2005/TTLT ngày 10/8/2005 hƣớng dẫn thi hành một số quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự về khiếu nại, tố cáo quy định: "Khiếu nại trong tố tụng hình sự" là việc cá nhân, cơ quan, tổ chức, theo thủ tục quy định tại Chƣơng XXXV của Bộ luật Tố tụng hình sự, đề nghị cơ quan, cá nhân có thẩm quyền xem xét lại quyết định tố tụng, hành vi tố tụng khi có căn cứ cho rằng quyết định hoặc hành vi đó là trái pháp luật, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của mình [70, tr. Trong lĩnh vực tố tụng hình sự cũng nhƣ trong các lĩnh vực xã hội khác tồn tại mối quan hệ giữa nhà nƣớc với các chủ thể khác (công dân, tổ chức xã hội, doanh nghiệp.) mà về nguyên tắc, không có sự bình đẳng giữa hai bên trong mối quan hệ này, khi phát sinh những vi phạm pháp luật của nhà nƣớc (thông qua hoạt động của cơ quan nhà nƣớc và công chức nhà nƣớc) ảnh hƣởng đến quyền và lợi ích của các chủ thể khác thì các chủ thể khác có quyền khiếu nại để đảm bảo quyền và lợi ích của mình. Do đó, cũng tƣơng tự khái niệm khiếu nại trong các lĩnh vực khác, có thể đƣa ra khái niệm khiếu nại trong tố tụng hình sự nhƣ sau: Khiếu nại trong tố tụng hình sự là việc cơ quan, tổ chức, cá nhân theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự, có quyền đề nghị người có thẩm quyền giải quyết, xem xét lại các quyết định, hành vi tố tụng của người tiến hành tố tụng và/hoặc người có thẩm quyền tiến hành một số hoạt động tố tụng khi có căn cứ cho rằng quyết định, hành vi đó là trái pháp luật, xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của mình.
Từ khái niệm trên, có thể đƣa ra một số đặc điểm của khiếu nại trong tố tụng hình sự nhƣ sau: Thứ nhất, khiếu nại trong tố tụng hình sự đƣợc giới hạn bởi một phạm vi nhất định, phạm vi này đƣợc thể hiện rất rõ và cụ thể, chỉ trong các hoạt động tố tụng. Nói cách khác, Bộ luật Tố tụng hình sự chỉ quy định phạm vi khiếu nại trong các hoạt động tố tụng của ngƣời có thẩm quyền tiến hành tố tụng, cơ quan tiến hành 10 z tố tụng, các hoạt động này diễn ra từ giai đoạn bắt đầu của một vụ án từ trƣớc khi khởi tố vụ án (hoạt động xác minh.), khởi tố vụ án cho đến khi kết thúc vụ án đó (có thể đến giai đoạn thi hành án). Thứ hai, ngƣời có quyền khiếu nại là cá nhân, tổ chức bị quyết định tố tụng, hành vi tố tụng xâm phạm đến quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Điều này có nghĩa, bản chất các quyết định tố tụng, hành vi tố tụng của ngƣời tiến hành tố tụng, cơ quan tiến hành tố tụng là các quyết định, hành vi đặc biệt.
Những hoạt động này có thể dẫn đến hạn chế hoặc tạm thời tƣớc bỏ một số quyền cơ bản của công dân. Cho nên, sự xâm hại ở đây là xâm hại hoặc đe dọa xâm hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức. Thứ ba, đối tƣợng khiếu nại là những hoạt động tố tụng của cơ quan tiến hành tố tụng, ngƣời tiến hành tố tụng, ngƣời có thẩm quyền tiến hành một số hoạt động tố tụng. Các hoạt động tố tụng này thƣờng thể hiện ra bên ngoài thành những dạng cụ thể bằng: quyết định tố tụng, hành vi tố tụng (hành vi có thể bằng hành động cụ thể hoặc hành vi không hành động khi pháp luật quy định phải hành động).
Thứ tư, ngƣời bị khiếu nại chính là chủ thể có quyền tiến hành tố tụng hoặc chủ thể đƣợc quyền thực hiện một số hoạt động tố tụng.