MỞ ĐẦU 1. TíHh eÁP THIET cUA VATI DE TIGHIEN cUU cong cudc déi méi @ Viét Mam dojgc khoi xqj6ng va0 năm 1986 di mang lại những thay đổi sâu sắc, nhiều mặt tr0ng đời sống kinh lế, văn h0á, xã hội của đất nojớc. Trải qua 20 năm đổi mới, nền kinh lế nojớc ta luôn đạt mức lăng lrojởng ca0, làm thay đổi lích cực đời sống của hàng triệu ngơjời dân. Từ một nơjớc nông nghiệp lạc hậu, thiếu lojơng thực thojờng xuyên, Việt am đã vơiơn lên thành một †r0ng những nojớc xuất khẩu gạ0 hàng đầu thế giới.
chính sách mở cửa, hội nhập đã mở ra những cơ hội choja lừng có ch0 ngoiời dân lr0ng sản xuất kinh d0anh, việc làm và đời sống. Việt Ilam đã trở thành mội lr0ng những nojớc có lốc độ tăng lrolởng ng0ại thojơng ca0 nhất thế giới, môi trojong đầu lơ ngày càng đojợc cải thiện cộng với các điều kiện tự nhiên và nguồn nhân lực †huận lợi và niềm tin về cơ hội lăng troởng lốt đẹp trOng tojong lai, dé là một ir0ng những nguyên nhân lhu hút các nhà đầu loi nojớc ngÖài và0 Việt llam. Mội I0ại chính sách cởi mở hơn đã ta0 đà lăng trojong kha quan lr0ng tojong lai chO Viét am. bên cạnh những thành tựu đáng khích lệ vé tng trojong kinth #6 ma cong cuộc đổi mới mang lại, những thành tích đầy ấn lojợng về x0á đói giảm nghè0 cũng đã đơjợc ghi nhận rộng rãi.
Đảng và IlIhà nojớc la luôn cŨi công lác x0á đói giảm nghè0 là vấn đề có tính chiến lơjợc và đojợc đầy mạnh từ những thập kỷ cuối của thế kỷ XX. Việt Iam đã thực hiện đồng sộ các giải pháp nhơi đầu loi cơ sở hạ lằng; hình thành hệ thống chính sách, cơ chế, chơơng trình, dự án, - kế h0ạch x0á đói giảm nghè0 từ trung oJơng đến xã, phojờng; chính sách ho tro ving nghè0, xã nghè0, hộ nghè0; phân công các bộ, ngành, tô chức đÖàn thẻ, linh, thành phố, d0anh nghiệp có điều kiện giúp các dia phojong nghè0; x0á đói giảm nghè0 đojợc cả nojớc quan lâm, phân đấu và trở thành phOng trà, là cuộc vận động rộng lớn, nhất là từ Mặt trận, các đ0àn thể, d0anh nghiệp, các nhà hả0 lâm, các nhà kh0a học. Kết quả là đã giảm nhanh số hộ nghè0, lừ năm 1992 đến năm 2004 đã giảm lrên 2 triệu hộ đói nghè0, †ý lệ đói nghè0 từ gần 30% và0 đầu năm 1992 giảm xuống còn kh0ảng gần 10% và0 năm 2000, giảm 2/3 (†he0 chuẩn giai đ0ạn 1995-1997). Từ năm 2001 đến năm 2004, lỷ lệ hộ nghè0 giảm từ 17,18% đầu năm 2001 (the0 chuẩn giai đ0ạn 2001-2005) xuống còn 8,30% cuối năm 2004; cơ bản không còn lình trạng lái đói kinh miên; bộ mặt các xã nghè0, xã đặc siệt khó khăn đã có sự thay đổi đáng kể; mục liêu x0á đói giảm nghè0 về đích lrojớc 1 năm s0 với kế h0ạch 5 năm 2001-2005.
IIhững thành tựu về x0á đói giảm nghè0 của nojớc †a đã đơjợc sạn sè quốc lế đánh giá là một tr0ng những nojớc giảm lý lệ đói nghè0 lốt nhất, trở thành "điểm sáng" tr0ng công cuộc đổi mới đất nojớc. có lẽ hiếm có quốc gia nà0 trên thế giới lr0ng hơn nửa thế kỷ qua có đojợc những thành tựu đây ấn lojợng nhọ| vậy. Tuy nhiên, kết quả x0á đói giảm nghè0 lại chơIa thật sự vững chắc và choJa đồng đều. Tỷ lệ nghè0 đặc iệt ca0 ở các linh miền múi, vòng đồng sà0 dân lộc ít ngojời và các xã đặc siệt khó khăn vòng sãi ngang ven siên (các tỉnh miền núi phía bắc và Tây Hguyên là nơi có tỷ lệ nghè0 ca0 nhất tr0ng cả nơjớc).
Số hộ đói nghè0 luy giảm nhanh nhoỊng số hộ mới †h0át nghè0 thi phan lớn vẫn sát chuẩn nghè0 nên nguy cơ lái nghè0 ca0 cộng với tình trạng phân h0á giàu nghè0 và phái triển không đồng đều giữa các vùng đang có chiều hơiớng gia lăng có thể gây ra những hậu quả xã hội liêu cực khó lojờng, khiến ch0 cuộc chiến chống đói nghè0 ở ngjớc †a vẫn còn đầy cam g0 và thách thức. hiện nay có rất nhiều công trình †r0ng nojớc và quốc lễ nghiên cứu về thực trạng đói nghè0 ở Việt Ham. Tuy nhiên những nghiên cứu sâu về ngơjời nghè0 dojới cách liếp cận xã hội học có nhiều vấn đề quan trọng còn sỏ ngỏ. Để phục vụ ch0 công lác the0 dõi, đánh giá tình trạng nghè0 đói the0 chuẩn nghè0 mới của chính Phủ áp dụng ch0 giai đ0ạn 2006-2010, lác giả đã lựa chọn nghiên cứu vấn đề nghè0 đói của linh bắc Kạn - mội linh đơjợc xem là một lr0ng những linh nghè0, khó khăn nhất của cả nojớc - làm đề lài nghiên cứu luận văn ca0 học.
Việc tiếp lục làm rõ những vân dé về đặc ‡zơng kinh lế, đặc ledIng xã hội aia hộ nghè0 rât cấp thiết vé phqong diện lý luận cũng nhơi thực liễn, để làm cơ sở ch0 việc nhận diện hộ nghè0, quản lý và †he0 dõi diễn liến nghè0 đói, đảm sả0 x0á đói giảm nghè0 công bằng hơn, 10àn diện hơn, vững chắc hơn. TÔIG QUAI VÁN ĐÈ IGhIÊN cỨU Một số công trình nghiên cứu về nghè0 khổ của của các nhà xã hội học đojợc đề cập lr0ng cuốn Ihập môn Xã hội học của T0ny bill0n và cộng sự nhơi: nghiên cứu của T0wnsend và Alkins0n (Anh), harringi0n (h0a Kỳ). The0 kết quả của TOwnsend (1979) khi ông đ0 lojờng sự thiếu thốn †he0 việc không đủ khả năng h0ặc sất lực để tham gia và0 “các h0ạ† động và để có những điều kiện và liện nghỉ sinh h0ại thông thojong, hay it nhất đơiợc khuyến khích hOặc tán thành rộng rãi” vì thiếu những “phoJơng kế”. T0wnsend đã sử dụng 60 chỉ liêu dé dO loiờng điều kiện và tiện nghỉ †he0 tiêu chuẩn sinh h0ạt.
Kết quả ch0 thấy lrên một nửa ngơjời dân Anh thời kỳ đó ở tr0ng tình trạng gặp thiếu thốn loơng đối đến mức có thể cÓi là “nghè0 khổ”. còn những nghiên cứu của Alkins0n và harringl0n lại ch0 thấy có một sộ phận dân chúng sống ir0ng cảnh nghè0 khổ và0 sất kỳ thời điểm mnà0 và nhiều ngơjời đã lạm thời rơi và0 cảnh nghè0 đói ở những giai đ0ạn nàO đó tr0ng cuộc đời của họ. IIhững nghiên cứu của họ ch0 thấy rằng ở những nơjớc có nền kinh lế đứng đầu thế giới nhơi h0a Ky thì nghè0 đói vẫn tồn lại phổ siến [43, 82]. cuốn sách lrên cũng nêu ra những quan điểm của các tác giả về những ngojời có khả năng rủi r0 bi nghè0 khổ nhiều hơn những nggjời khác, đó là ngợười già, nggời ốm và người làn lật; gia đình lớn và gia đình một cha/mẹ (thgòng là không cha); người thái nghiệp và người lqơng tháp với nghệ nghiệp không oả0 đảm [43.
Liệu rằng ngojời nghè0 ở nojớc Anh — một nojớc công nghiệp phát triển trên thể giới với ngojời nghè0 ở một vòng miền núi của một nơjớc kém phát triển nhơi Việt Ham có còng chung những đặc trong trên hay không, phần phân tích của đề tài này sẽ làm sáng †ỏ điều đó. Hhững nghiên cứu về vân đề nghè0 khổ ở Việt Iam của IIgân hàng Thế giới đojợc trình sày lr0ng cuốn "bá0 cá0 Phái triển Việt [lam 2004: IIghè0" đã dgja ra những đánh giá của các chuyên gia quốc lế về hiện trạng nghè0 ở Việt Ham. bá0 cá0 này dựa lrên những phân tích từ cuộc điều tra Mức sống hộ Gia đình 2002 và hàng 10at những đánh giá nghè0 đói có sự tham gia của ngơjời dân đojợc thực hiện ở 47 xã phojờng thuộc lất cả các vòng. bá0 cá0 doja ra những phân lích về các đặc trong của ngơjời nghè0: họ là ai, vì sa0 họ nghè0, đánh giá mức độ nghè0 đói ở Việt Ilam.
các chuyên gia đã đánh giá ca0 thành lựu x0á đói giảm nghè0 của Việt [lam những năm qua s0ng cũng nhận định rằng những liến bộ tr0ng x0á đói giảm nghè0 ở nojớc la những năm qua là không đồng đều. Tý lệ nghè0 đói ở Việt Iam khác nhau giữa các vùng và lốc độ giảm nghè0 cũng khác nhau, tr0ng đó Tây IIguyên là vòng nghè0 nhất, tiếp the0 đó là miền núi phía bắc và vòng ven siển miền Trung. họ doja ra dự sá0 rằng các nhóm dân lộc thiểu số là những nhóm nggjời sẽ vẫn còn ở lr0ng †ình lrạng nghè0 tr0ng loJơng lai dài; những ngơiời di coi từ nông thôn ra vùng thành thị cũng là nhóm ngojời có nhiều khả năng sị rủi r0. bài viết: "IIghiên cứu nghè0 khổ đô thị ở Việt Ilam tr0ng thập niên 90: kết quả và những vấn đề đặt ra" của IIguyễn hữu Minh và Hguyễn Xuân Mai, lạp chí Xã hội học số 3 (87) - 2004 dựa lrên những kết quả nghiên cứu về nghè0 khổ đô thị từ những cuộc kháả0 sát về ngojời nghè0 đô thị từ những năm 90 đã nêu ra mội số đặc trong về mặt kinh lé và xã hội của ngơjời nghè0 đô thi.
Áp dụng kết hợp nhiều phơjơng pháp nghiên cứu định lính và định lojợng, các nghiên cứu đã chỉ ra lính đa diện của nghè0 khổ đô thị dựa vàO việc phân tích các đặc lroing kinh lế và xã hội của ngojời nghè0: "người nghè0 đô thị thgờng được đặc leqng oởi tình bạng không đó việc làm hUặc qó việc làm không đầy đủ. đông việc làm qia họ thagờng là thuộc khu vực kinh lé phi chính thức. 7 Thu nhập qia người nghè0 thgờng tháp và không ổn định. Phần lớn qác chỉ liêu là dành chủ qác nhu dầu thiết yếu nhất về lgơng thực và thực phẩm.
Te0ng điều kiện đó nggời nghè0 thgòng zơi và0 canh ng nan. IIghè0 khổ aia cic gia dinh thqéng đó mối liên quan chặt chẽ với số lượng thành viên †z0ng gia đình, đặc oiệt là đc thành viên không đó khả năng la0 động. Tzình độ học vấn đa nggời nghè0 là thấp hơn s0 với nggỡng chung da xã hội. Một đặc diém co van vé mai xa héi aia ngqoi nghé0 la se han ché vé von xd héi va diéu đó làm giảm khả năng th0át ngheO aia ho.
Igqoi nghé0 thanh thị sát dễ oị ton thgong vedi nhiéu ly dO khác nhau liên quan đến nhà ở, quyên sử dụng đái, điều kiện sinh nhai không oả0 dam, vi đe d0a oởi oệnh lật. cuộc kha0 sat "Dac diém kinh lế - xã hội và nhà ở của ngojời nghè0 đô thị" fai 5 phojong nội thành hà Ilội d0 GS. Tơjơng Lai (chủ nhiệm) và PTS Trịnh Duy Luân liến hành năm 1994, kết quả xử lý 669 hộ gia đình đojợc khả0 sát lại 5 phgjờng nội thành hà lội nhằm: (¡) mô tả chỉ tiết những đặc troỊng xã hội — nghề nghiệp, nhân khẩu - văn h0á của ngojời nghè0 đô thị hà Hội; (ii) xác định các c0n số lrung sình về các chuẩn mực "nghè0", chang han mho cdc chỉ liêu về thu nhập, chỉ liêu, mức sống.